رای شماره 131345 هیات عمومی دیوان عدالت اداری با موضوع:مواد 2، 3 و 4 دستورالعمل اختصاص بخشی از نمره کل پایان نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری تخصصی به دستاوردهای پژوهشی مستخرج مصوب جلسه شماره 140 مورخ 1400/3/31 شورای دانشگاه پیام نور

تاریخ دادنامه: 1402/1/22 شماره پرونده: 0106181 مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری شاکی: خانم پروانه نجمدی طرف شکایت: دانشگاه پیام نور موضوع شکایت و خواسته: ابطال مواد 2، 3 و 4 دستورالعمل اختصاص بخشی از نمره کل پایان نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری تخصصی به دستاوردهای پژوهشی مستخرج (مصوب جلسه شماره 140-1400/3/31 شورای دانشگاه پیام نور) گردش کار: شاکی به موجب دادخواستی ابطال مواد 2، 3 و 4 دستورالعمل اختصاص بخشی از نمره کل پایان نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری تخصصی به دستاوردهای پژوهشی مستخرج (مصوب جلسه شماره 140-1400/3/31 شورای دانشگاه پیام نور) را خواستار شده و در مقام تبیین خواسته به‌طور خلاصه اعلام کرده است: " 1- مطابق ماده 34 آیین‌نامه سال 1397 شورای عالی برنامه‌ریزی آموزشی وزارت علوم، دانشجویان دکتری پس از انتشار یک مقاله در مجلات معتبر و تایید اساتید راهنما، موظف به دفاع از رساله خود در حضور هیات داوران می‌باشند و مطابق ماده 35، ارزشیابی رساله دانشجویان دکتری بر مبنای نمره کمتر از 16 تا 20 صورت می‌گیرد. لذا ارائه مقاله، تنها شرط دفاع از رساله دکتری بوده اما اختصاص بخشی از نمره رساله به دستاوردهای پژوهشی برخلاف مقررات مندرج در آیین‌نامه‌های آموزشی دوره دکتری می‌باشد. بر اساس ماده 24 همین آیین‌نامه ارزشیابی پایان نامه دانشجویان کارشناسی ارشد، در جلسه دفاعیه و توسط هیات داوران صورت می‌گیرد و مطابق ماده 25، ارزشیابی پایان نامه دانشجویان کارشناسی ارشد بر مبنای نمره کمتر از 14 تا 20 صورت می‌گیرد. 2 - بر اساس تمام مواد آیین‌نامه‌های وزارت علوم، از جمله آیین‌نامه سال 1397، شرط ارائه مقاله برای ارزیابی بخشی از نمره پایان نامه دانشجویان کارشناسی ارشد، اعلام نشده و همچنین در دادنامه شماره 830-1396/8/30 هیات عمومی دیوان عدالت اداری، اضافه شدن مقاله به فرم ارزیابی پایان نامه‌های کارشناسی ارشد تحصیلات تکمیلی دانشگاه زنجان، خارج از حدود اختیارات دانشگاه، تشخیص و ابطال شده است. دادنامه‌های شماره 2422-1398/8/21 و شماره 1727-1399/11/7 هیات عمومی دیوان عدالت اداری، با تاکید بر مفاد آیین‌نامه دکتری وزارت علوم که انتشار یک مقاله مستخرج از رساله دانشجویان دکتری برای دانشجویان شیوه آموزشی پژوهشی و دو مقاله برای دانشجویان شیوه پژوهشی محور در مجلات علمی پژوهشی دارای نمایه معتبر بین‌المللی را کافی دانسته، مصوبه‌های مورد شکایت دانشگاه علوم پزشکی کرمان و دانشگاه شهید بهشتی را به دلیل اینکه تعداد مقالات چاپ شده و نوع مجلاتی که دانشجویان می‌توانند در آن اقدام به انتشار نماید را تضییق و تحدید نموده، مغایر مقررات فرادستی تشخیص و ابطال نموده است. 4 - دادنامه شماره 10608-1401 مورخ 1401/3/31 هیات عمومی دیوان عدالت اداری، مواد 2 و 3 دستورالعمل‌های شماره 115 و 122 دانشگاه پیام نور در کسر نمره به میزان یک، یک و نیم و دو نمره از نمره کل رساله (پایان نامه) دانشجویان دکتری (کارشناسی ارشد) و اختصاص این نمره به دستاوردهای پژوهشی (مازاد بر مقاله مجوز دفاع دانشجویان دکتری) که ارزیابی نمره از سقف 19، 18/5، و 18 در نظر گرفته بود را خارج از حدود و اختیارات دانشگاه تشخیص و از تاریخ تصویب ابطال نموده است. 5 - ماده 4 دستورالعمل شماره 140، تعیین نویسنده مکاتب [مسئول] مقالات را با نظر و توافق اساتید راهنما، اعلام نموده که این موضوع نیز به‌طور مشابه در دادنامه شماره 839 مورخ 1398/5/1 هیات عمومی دیوان عدالت اداری، ابطال گردیده است. 6 - به موجب بند 4 ماده 2 قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تعیین ضوابط، معیارها و استانداردهای علمی موسسات آموزش عالی و تحقیقاتی، رشته‌ها و مقاطع تحصیلی با رعایت اصول انعطاف، پویایی، رقابت و نوآوری علمی از اختیارات وزارت علوم است. 7 - بر اساس ماده 2 آیین‌نامه شورای عالی برنامه‌ریزی آموزشی، در راستای ارتقای کیفیت و تقویت یکپارچگی در سیاست‌گذاری‌ها و نهادینه کردن برنامه‌ریزی آموزشی و درسی در دانشگاه‌ها و ... شورای عالی تشکیل و بر اساس بند 12 ماده 3 این آیین‌نامه، نیز تصویب آیین‌نامه‌های آموزشی تمام دوره‌های آموزشی از وظایف و اختیارات شورای عالی برنامه‌ریزی آموزشی است. 8 - مطابق تبصره ماده 3 و ماده 6 قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دستورالعمل‌های موسسات آموزش عالی و دانشگاه‌ها باید ضمن تحقق اصول کلی آیین‌نامه‌ها، شروطی مغایر با آیین‌نامه برای دانش آموختگان ایجاد نکنند. 9 - بر اساس ماده 34 آیین‌نامه سال 1397 دانشجوی دکتری پس از انتشار یک مقاله در مجلات معتبر و تایید اساتید راهنما، موظف به دفاع از رساله خود در حضور هیات داوران می‌باشند. لذا با توجه به مستندات فوق ابطال از زمان تصویب مورد تقاضا می‌باشد." 10 متن مقرره مورد شکایت به شرح زیر می‌باشد: " دستورالعمل اختصاص بخشی از نمره کل پایان نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری تخصصی به دستاوردهای پژوهشی مستخرج ماده 2: روند اجرایی برای پایان نامه‌های کارشناسی ارشد 2-1- نمره ارزیابی دفاع پایان نامه کارشناسی ارشد بر اساس شاخص‌های کاربرگ شماره 1، برمبنای نمره 20 است. 2-2 - در سامانه گلستان نمره پایان نامه در دو بخش نمره دفاع و نمره دستاورد پژوهشی طراحی و ثبت می‌شود. 2-3- ثبت نمره بر مبنای نمره دفاع ملاک عمل برای پرداخت حق التدریس استاد اساتید راهنما مشاور و داور خواهد بود. 2-4- دانشجو در صورتی که نتواند یا نخواهد دستاورد پژوهش انجام شده در پایان نامه خود را در نشریات معتبر علمی و یا مجامع علمی منتشر نماید، می‌تواند با تکمیل کاربرگ شماره 2 نمره اعلام شده در جلسه دفاع دانش آموخته شود. 2-5- استاد/ اساتید راهنما، مشاور و داور نباید انجام دفاع یا فارغ التحصیلی دانشجو را ملزم به ارائه مقاله با دیگر دستاوردهای پژوهشی نموده یا از دانش آموختگی دانشجو به این دلیل جلوگیری نمایند. 2-6- دانشجویان حداکثر 12 ماه پس از تاریخ دفاع فرصت خواهند داشت تا برابر شاخص‌های ارزیابی مندرج در کاربرگ شماره 3 نسبت به انجام مراحل انتشار آثار پژوهشی خود (مستخرج از پایان نامه) اقدام نمایند. 2-7- آثار پژوهشی مستخرج از پایان نامه بایستی به نحو مقتضی از طرف استاد/ اساتید راهنما یا توسط استاد/ اساتید مشاور یا مدیر گروه مربوط در سامانه گلستان پژوهشی ثبت و تایید آن را به همراه کاربرگ شماره 3 جهت بررسی به کارشناس پژوهشی مرکز یا واحد مجری ارائه کند. کارشناس پژوهشی پس از بررسی مدارک مربوط به این کاربرگ نمره نهایی را مشخص نموده و صورتجلسه دفاع را برابر کاربرگ شماره 4 در (5 نسخه)، نهایی می‌نماید. صورتجلسه دفاع در نسخ پایان نامه درج شده و نیازی به تصویب نامه نیست. اصل نسخ صورتجلسه پس از برگزاری دفاع تا تعیین نمره نهایی در (مهلت مقرر) نزد کارشناس پژوهشی مرکز/ واحد نگهداری می‌شود. 2-8- بر اساس شاخص‌های کاربرگ شماره 3 ارزیابی نمره در کاربرگ مربوطه درج و توسط کارشناس پژوهشی مرکز واحد مجری در زمان مقرر بررسی شده پس از تائید رئیس مرکز واحد یا معاون آموزشی وی توسط کاربر امتحانات مرکز در سامانه گلستان ثبت می‌گردد. مدارک مربوط پس از درج در سامانه گلستان باید به نحوی نگهداری شوند که در مراجعه هیات‌های ارزیابی و نظارت قابل دسترسی و بررسی باشند. 2 - 9 - تاریخ فراغت از تحصیل برای دانشجویان غیر مشمول در هر شرایطی تاریخ دفاع از پایان نامه خواهد بود. ماده 3 : روند اجرایی برای رساله‌های دکتری تخصصی 3-1- در شیوه آموزشی - پژوهشی و در شیوه پژوهش محور دوره دکتری تخصصی، برابر آیین‌نامه دوره دکتری تخصصی دانشجو پس از تدوین رساله و تایید استاد/ اساتید راهنما برای اخذ مجوز دفاع ملزم به ارائه گواهی پذیرش مقاله و یا چاپ مقاله‌های علمی می‌باشد. اما نمره دانشجوی دکتری تخصصی پس از احراز شرایط لازم برای اخذ مجوز دفاع و شرکت در جلسه دفاع از نظر کیفیت حداکثر عالی ارزیابی می‌گردد. (کاربرگ شماره 5 ) در سامانه گلستان نمره رساله در قالب بخش‌های دفاع و دستاورد پژوهشی ثبت می‌شود. ثبت نمره دفاع ملاک عمل برای پرداخت حق التدریس استاد اساتید راهنما مشاور و داور خواهد بود. 3-2- دانشجو می‌تواند 12 ماه پس از تاریخ دفاع برابر جدول مندرج در کاربرگ شماره 5 این دستورالعمل و مطابق کاربرگ شماره 6 ، مدارک گواهی پذیرش یا چاپ مقالات مستخرج از رساله را جهت بهره مندی از نمره دستاوردهای پژوهشی ارائه نماید. در صورت عدم تمایل دانشجو یا اتمام مهلت 12 ماه پس از تاریخ دفاع رساله دانشجو از نظر کیفیت حداکثر عالی و بدون در نظر گرفتن نمره دستاورد پژوهشی قطعی تلقی شده و می‌تواند تسویه حساب کند. 3-3- در صورت ارائه آثار پژوهشی توسط دانشجو در فرصت مقرر کارشناس پژوهشی پس از بررسی مدارک مربوط کاربرگ شماره 6 نمره نهایی را مشخص نموده و صورتجلسه دفاع را برابر کاربرگ شماره 7 در 5 نسخه نهایی می‌نماید. 3-4- مقاله‌های مستخرج از رساله‌های دکتری تخصصی در صورتی که در نشریات نامعتبر و فاقد نمایه علمی پذیرش یا چاپ شوند یا نحوه آدرس دهی دانشگاه مندرج در بند 15-2 را رعایت نکرده باشند مشمول دریافت نمره مجوز دفاع و تسویه حساب نمی‌شوند. 3-5- مواردی که بر اساس آن نمره دستاوردهای پژوهشی مستخرج از رساله دکتری قابل ارزیابی بوده به شرح جدول مندرج در کاربرگ شماره 5 می‌باشد. تبصره: چنانچه مقاله چاپ شده جهت اخذ مجوز دفاع از رساله دکتری ( ISI ) (Q1 دارای ضریب تاثیر) باشد علاوه بر مجوز دفاع از رساله دکتری دانشجو می‌تواند نسبت به بهره مندی از نمره دستاوردهای پژوهشی اقدام نماید. ماده 4: 4-1- در مقاله‌های مستخرج از پایان نامه‌ها و رساله‌ها نویسنده اول مقاله دانشجو و یا استاد راهنمای ایشان و به نام دانشگاه پیام نور و بر اساس دستورالعمل آدرس دهی دانشگاه خواهد بود. نویسنده مسئول یا عهده دار مکاتبات می‌تواند استاد راهنما یا دانشجو بنا بر نظر استاد راهنما باشد. در مواردی که دو استاد راهنمای همکار وجود دارد تصمیم در خصوص نویسنده مسئول یا عهده دار مکاتبات با توافق استادان راهنما صورت می‌پذیرد. 4-2- در خصوص مقاله‌های مستخرج به ویژه مقاله‌ای که برای اخذ مجوز رساله دکتری استفاده می‌شوند نباید نام دیگری غیر از نام دانشجو، استادان راهنما و مشاور درج گردد در غیر این صورت مشمول دریافت نمره و دیگر امتیازات نمی‌شوند. تبصره: اگر جهت افزایش کیفیت پایان نامه یا رساله، کارهای تکمیلی و یا بین رشته‌ای توسط فرد یا افراد دیگری غیر از اساتید راهنما و مشاور انجام گیرد نام این افراد با تائید استاد راهنما در مقاله مستخرج که جهت اخذ یک نمره دستاوردهای پژوهشی استفاده می‌شود، می‌تواند آورده شود. 4-3- کارشناس پژوهشی مرکز مسئول بررسی دقیق آثار پژوهشی ارائه شده و تطابق آن با مفاد این دستورالعمل بوده و ملزم به ارزیابی اصالت اصل آثار با گواهی‌های ارائه شده می‌باشد.- دانشگاه پیام نور" علی رغم ابلاغ نسخه دوم دادخواست و ضمائم آن به طرف شکایت تا زمان صدور رای در هیات عمومی پاسخی از طرف شکایت دریافت نشده است. هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ 1402/1/22 با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران و دادرسان شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است. رای هیات عمومی الف. اولا براساس جزء 4 بند (ب) ماده 2 قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مصوب سال 1383، تعیین ضوابط، معیارها و استانداردهای علمی موسسات آموزش عالی و تحقیقاتی، رشته‌ها و مقاطع تحصیلی با رعایت اصول انعطاف، پویایی، رقابت و نوآوری علمی از ماموریت‌های اصلی و در حدود اختیارات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در زمینه اداره امور دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی تحت پوشش وزارتخانه یاد شده است و در راستای ایفای ماموریت‌ها و اختیارات فوق، آیین‌نامه آموزشی دوره کارشناسی ارشد ناپیوسته در جلسه شماره 866-1394/7/4 و آیین‌نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی ( Ph.D ) در جلسه شماره 871-1394/11/24 به تصویب شورای برنامه‌ریزی آموزش عالی رسیده است. ثانیا هیات داوران، اعضای هیات علمی یا افراد متخصص دارای صلاحیت دانشگاهی هستند که برای ارزیابی کمّی و کیفی پایان نامه و یا رساله در دوره کارشناسی ارشد و دکتری تخصصی مطابق دستورالعمل اجرایی مصوب دانشگاه انتخاب می‌شوند و برمبنای ماده 22 آیین‌نامه دوره کارشناسی ارشد : «دانشجو پس از تدوین پایان نامه و تایید استاد راهنما، موظّف است با رعایت ضوابط موسسه در حضور هیات داوران از پایان نامه خود دفاع کند» و مطابق ماده 23 آیین‌نامه مزبور، ارزشیابی کیفی پایان‌نامه براساس 20 نمره صورت می‌پذیرد. ضمن اینکه به موجب ماده 19 آیین‌نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی ( Ph.D ) مصوب 1394/11/24 شورای عالی برنامه‌ریزی آموزشی : «دانشجو پس از تدوین رساله به شرط کفایت دستاوردهای علمی و چاپ یک مقاله علمی - پژوهشی مستخرج از رساله، با تایید استاد/استادان راهنما مجاز است در حضور هیات داوران از رساله خود دفاع کند» و برمبنای رای شماره 1286 مورخ 1399/10/9 هیات عمومی دیوان عدالت اداری، الزام به چاپ مقاله مندرج در این ماده، علاوه بر پذیرش آن، فاقد وجاهت قانونی اعلام شده است و به دلالت ماده 20 آیین‌نامه مورد اشاره، ارزشیابی از سقف 20 نمره انجام می‌گیرد. بنابراین ارزشیابی کیفی رساله از اختیارات هیات داوران است و همچنین ارائه مقاله، شرط دفاع از رساله دکتری بوده و تخصیص بخشی از نمره رساله به دستاوردهای پژوهشی برخلاف مقررات مندرج در آیین‌نامه آموزشی دوره دکتری است و براساس ماده 23 آیین‌نامه دوره دکتری، دانشگاه پیام نور باید در تدوین و تصویب شیوه نامه اجرایی نظارت بر اجرای مفاد آیین‌نامه مذکور، اصول و ضوابط اصلی دوره دکتری مندرج در آیین‌نامه را رعایت نماید. بنا به مراتب فوق، مواد 2 و 3 دستورالعمل اختصاص بخشی از نمره کل پایان نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری تخصصی به دستاوردهای پژوهشی مستخرج مصوب جلسه شماره 140 مورخ 1400/3/31 شورای دانشگاه پیام نور که ارزیابی پایان نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری را از سقف 19 نمره در نظر گرفته، خارج از حدود اختیار مرجع تصویب‌کننده آن بوده و مستند به بند 1 ماده 12 و مواد 13 و 88 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال 1392 از تاریخ تصویب ابطال می‌شود. ب. اولا برمبنای ماده 19 آیین‌نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی ( Ph.D ) مصوب 1394/11/24 شورای عالی برنامه‌ریزی آموزشی مقرر شده است که : «دانشجو پس از تدوین رساله به شرط کفایت دستاوردهای علمی و چاپ یک مقاله علمی - پژوهشی مستخرج از رساله، با تایید استاد/استادان راهنما مجاز است در حضور هیات داوران از رساله خود دفاع کند» و وفق رای شماره 1286 مورخ 1399/10/9 هیات عمومی دیوان عدالت اداری، الزام به چاپ مقاله مندرج در این ماده علاوه بر پذیرش آن، فاقد وجاهت قانونی است. ثانیا مستنبط از ماده مزبور این است که مقاله مستخرج از رساله توسط دانشجو نوشته شده و استاد/استادان راهنما صرفا وظیفه نظارت و راهنمایی جهت اصلاح آن را برعهده دارند. ثالثا براساس ماده 23 آیین‌نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی، دانشگاه پیام نور می‌بایست در تدوین و تصویب شیوه نامه اجرایی نظارت بر اجرای مفاد آیین‌نامه مذکور، اصول و ضوابط اصلی دوره دکتری مندرج در آیین‌نامه را رعایت کند و این در حالی است که آن بخش از مقرره مورد اعتراض که متوقّف بر اجازه یا عدم اجازه استاد راهنما درخصوص اعلام دانشجو به عنوان نویسنده مسئول است، به توسعه دامنه شمول حکم مقرر در ماده 19 آیین‌نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی ( Ph.D ) منتهی شده است. رابعا ماده 19 آیین‌نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی در مقام بیان نحوه دفاع از رساله دکتری و شرایط آن است و سکوت این ماده درخصوص اینکه چه کسی نویسنده مسئول باشد، مجوزی برای نویسنده مسئول تلقّی کردن استاد راهنما نیست و باید این موضوع را در پرتو اصول کلّی حقوق عمومی از قبیل اصل عدم صلاحیت و اصل برابری و منع تبعیض تفسیر کرد و بدیهی است که اصل بر عدم صلاحیت استاد راهنما برای نویسنده مسئول بودن مقاله است و خلاف آن نیاز به تصریح دارد. خامسا مستفاد از ماده 3 قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب سال 1348 با اصلاحات بعدی، مقاله علمی مستخرج از رساله، اثر حقوقی مستقلی است که پدیدآورنده آن دانشجو بوده و وی مالک فکری آن محسوب می‌شود و استاد راهنما صرفا وظیفه نظارت بر آن را برعهده دارد. سادسا قانون پیشگیری و مقابله با تقلّب در تهیه آثار علمی مصوب سال 1396، در مقام بیان عمل مجرمانه تقلّب در تهیه آثار علمی و مجازات آن بوده و از این قانون، الزام دانشجویان به ذکر نام استاد راهنمای رساله به عنوان نویسنده مسئول در مقالات علمی - پژوهشی مستخرج از رساله قابل استنتاج نیست. بنا به دلایل فوق، آن بخش از ماده 4 دستورالعمل اختصاص بخشی از نمره کل پایان نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری تخصصی به دستاوردهای پژوهشی مستخرج مصوب جلسه شماره 140 مورخ 1400/3/31 شورای دانشگاه پیام نور که تعیین دانشجو به عنوان نویسنده مسئول را بنا بر نظر استاد راهنما قرار داده، خارج از حدود اختیار است و مستند به بند 1 ماده 12 و مواد 13 و 88 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال 1392 از تاریخ تصویب ابطال می‌شود./ حکمتعلی مظفری رئیس هیات عمومی دیوان عدالت اداری