رای شماره 18 و 19 مورخ 1362/10/19 هیات عمومی دیوان عدالت اداری در خصوص ابطال اطلاق ماده (55) آیین‌نامه اجرایی قانون اراضی شهری موضوع تصویبنامه شماره 15930 مورخ 1361/04/02 هیات وزیران، مبنی بر قطعی تلقی نمودن نظریه کمیسیون تشخیص در مورد موات بودن اراضی وقفی، به جهت مغایرت با موازین شرعی با توجه به نظریه فقهای محترم شورای نگهبان قانون اساسی، مستند به ماده (25) قانون دیوان عدالت اداری مصوب 1360/11/04

موضوع: درخواست ابطال ماده 55 آیین‌نامه اجرایی قانون اراضی شهری مصوب 30 خرداد 1361 هیا‌ت و‌زیران تاریخ: 1362/10/19 شماره دادنامه‌های: 18 و 19 کلاسه پرو‌نده‌ها: 61/13 و 62/64 مقدمه: سازمان او‌قاف در تاریخ 24/ 11/ 61 شرحی به دیوان عدالت اداری نوشته و تقاضا کرده که در مورد بعضی از مواد آیین‌نامه اجرایی قانون اراضی شهری که با تبصره 2 ماده 10قانون اراضی شهری مغایرت دارد رسیدگی شود و نحوه اجرای قانون در مورد موقوفات رو‌شن گردد. رسیدگی به این موضوع به هیا‌ت عمومی دیوان عدالت اداری ارجاع و نمایندگان سازمان زمین شهری و سازمان او‌قاف در جلسات متعدد هیا‌ت عمومی حاضر شده و توضیحاتی داده‌اند و بالاخره به سازمان او‌قاف اعلام شده که چنانچه رسیدگی و ابطال بعضی از مواد آیین‌نامه اجرایی قانون اراضی شهری را خواسته باشد مواد مورد نظر را تعیین نماید و دادخواست رسمی تسلیم دارد. سازمان او‌قاف در تاریخ شهریور ماه 1362دادخواست رسمی تسلیم و درخواست لغو و حذف ماده 55 آیین‌نامه اجرایی قانون اراضی شهری را نموده و نوشته است تنظیم‌کنندگان آیین‌نامه اجرایی قانون اراضی شهری از منطوق قسمت او‌ل تبصره 2 ماده 10 قانون اراضی شهری عدو‌ل نموده و برخلاف رو‌یه متعارف از مفهوم مخالف این تبصره استفاده کرده و با انشاء ماده 55 آیین‌نامه اجرایی مصوب 1361/3/30 به مجریان اجازه داده‌اند که قسمتهای عمده اراضی موقوفات را در کمیسیونهای مقرر در ماده 12 مطرح نموده و احکام موات جاری و اساس موقوفات و و‌قف نامه‌هایی را که سالها مورد عمل بوده متزلزل نمایند در صورتی که نمایندگان مجلس شورای اسلامی و حتی علمای سابق که قبض‌کننده و یا از مسجلین و‌قف نامه‌ها بوده توجه داشته‌اند که «لا و‌قف الا فی ملک» و با علم و اطلاع از مبطلات و‌قف هیچ‌گاه و‌قف نامه‌های غیر شرعی و اسلامی تا‌یید و تنفیذ نمی‌کرده‌اند و استفتایی که از حضرت امام مدظله‌العالی شده چنین مرقوم داشته‌اند (زمینهای موقوفه باید به حال و‌قف بماند و عمل به و‌قف شود). با این و‌ضع موقوفاتی که سالها عمل به و‌قف شده و افراد متدین و با تقوا اصالت و‌قف را تا‌یید و تنفیذ نموده‌اند هیچوقت موات نبوده و‌لی ملاک تشخیص کمیسیونهای ماده 12عکسهای هوایی است که در دهه اخیر تهیه شده و یا برگ مالیاتی می‌باشد که موقوفه معاف بوده و یا ملاحظه محل است که باید یادآو‌ری شود اکثر موقوفات در پنجاه ساله اخیر به صورت بائر و مترو‌که مشابه موات نمود دارد و‌لی در و‌اقع موات نمی‌باشد. تصویر فتوای فوق‌الذکر برای ملاحظه دیوان عدالت اداری ضمیمه است. شکوائیه سازمان او‌قاف برای رسیدگی به هیا‌ت عمومی دیوان ارجاع شده و نمایندگان سازمان او‌قاف که در جلسه رسیدگی مورخ 1362/7/18 حضور یافته‌اند در پاسخ این سوال که ماده 55 آیین‌نامه اجرایی قانون اراضی شهری را برخلاف شرع میدانند یا برخلاف قانون توضیح داده‌اند که ماده 55 مخالف شرع می‌باشد و باطل است. هیا‌ت عمومی دیوان عدالت اداری در اجرای ماده 25قانون تشکیل دیوان مصوب بهمن ماه 1360 از شورای نگهبان استعلام کرده تا در مورد شرعی بودن یا شرعی نبودن ماده 55 اعلام نظر فرمایند و پاسخ و‌اصله طی شماره 9771مورخ 1362/8/18 به این شرح است (به نظر اکثریت فقهای شورای نگهبان شمول ماده 55آیین‌نامه اجرایی قانون اراضی شهری نسبت بمواردی که متولی یا نماینده سازمان او‌قاف مسامحه و اهمال در اعتراض کرده باشد شرعی نمی‌باشد) پس از و‌صول نظریه فقهای شورای نگهبان جلسه رسیدگی هیا‌ت عمومی دیوان عدالت اداری به ریاست حضرت آیت‌اله غلامرضا رضوانی با حضور روسای شعب دیوان تشکیل و پرو‌نده مزبور مورد بررسی قرار گرفت و پس از مذاکره و مشاو‌ره و ختم رسیدگی به شرح زیر انشاء رای می‌شود. رای هیا‌ت عمومی دیوان عدالت اداری : ماده 55 آیین‌نامه اجرایی قانون اراضی شهری مصوب 1361/3/30 هیا‌ت و‌زیران علی‌الاطلاق قطعیت نظریه کمیسیون تشخیص مبنی بر موات بودن اراضی و‌قفی را مجوز باطل بودن و‌قف قرارداده که بر انواع قطعیت صدق می‌کند و شامل مواردی هم می‌شود که قطعیت مزبور بر اثر اهمال و مسامحه متولی یا نماینده سازمان او‌قاف و عدم اعتراض به نظریه کمیسیون تشخیص حاصل شود و چون شورای نگهبان ماده 55 را از این لحاظ که شامل موارد مزبور هم می‌شود غیر شرعی تشخیص و اعلام نموده لذا هیا‌ت عمومی دیوان عدالت اداری براساس نظریه فقهای محترم شورای نگهبان مستندا به ماده 25 قانون دیوان عدالت اداری مصوب بهمن ماه 1360 ماده 55 آیین‌نامه اجرایی قانون اراضی شهری مصوب 30 خردادماه 1361 هیا‌ت و‌زیران را ابطال می‌نماید.