رای شماره 122 مورخ 1368/12/24 هیات عمومی دیوان عدالت اداری در خصوص ابطال ماده (23) «آیین‌نامه اجرایی بخش معافیت تحصیلی قانون خدمت وظیفه عمومی موضوع تصویبنامه شماره 32848 مورخ 1364/05/13 مصوب وزرای کشور، دفاع ، سپاه پاسداران، آموزش و پرورش و فرهنگ و آموزش عالی»، مبنی بر عدم انتفاع مشمولین فاقد معافیت تحصیلی از امتیازات مالی و رفاهی تخصیص یافته، به جهت مخالفت قانونی با مواد (10) و (58) قانون مزبور مصوب 1363/07/29 و عدم مخالفت مواد (15) و (20) این آیین‌نامه با قانون؛ ابطال عبارت «ابطال شناسنامه» مندرج در ماده (8) «آیین‌نامه اجرائی قانون خدمت وظیفه عمومی موضوع تصویبنامه شماره 31940 مورخ 1364/05/15 هیات وزیران»، به جهت مغایرت با حکم ماده (3) قانون مزبور مصوب 1363/07/29 ؛ ابطال ماده (21) آئین نامه اجرائی، مبنی بر القاء تخلف نسبت به مشمولان پذیرفته شده به خدمت در نیروهای نظامی و انتظامی، به جهت خروج قوه مجریه از حدود اختیارات ؛ ابطال عبارت مندرج در تبصره «1» ذیل ماده (51) آیین‌نامه اجرایی، مبنی بر عدم اعتبار انجام امور موضوع ماده (50) این آیین‌نامه ؛ ابطال ماده (195) آیین‌نامه اجرایی، مبنی بر عدم احتساب دوره خدمت قبلی مشمولان در صورت فرار مکرر، به جهت مغایرت با مفهوم مخالف ماده (59) قانون، مستند به ماده (25) قانون دیوان عدالت اداری مصوب 1360/11/04 و عدم مخالفت مواد و مواردی از این آیین‌نامه به شرح مندرج در رای

موضوع : ابطال مواد 15 و 20 و 23 آیین‌نامه اجرایی بخش معافیت تحصیلی قانون خدمت و‌ظیفه عمومی و مواد 82021 و تبصره 1 ماده 51 و ماده 56 و تبصره 2 ماده 56 و مواد 100129183 تبصره 2 ماده 183 و مواد 191195197 آیین‌نامه اجرایی قانون خدمت و‌ظیفه عمومی مصوب 13/5/64 هیا‌ت و‌زیران تاریخ: 24/12/68 شماره دادنامه: 122 کلاسه پرو‌نده: 66/3 شاکی : آقای محمدرضا بندرچی مقدمه : شاکی به شرح دادخواست تقدیمی اعلام داشته است مواد مذکوره در ذیل بعضا مخالف قانون خدمت و‌ظیفه عمومی و بعضا خرو‌ج از حوزه اختیارات قوه مجریه در تنظیم آیین‌نامه بوده و تقاضای ابطال آن می‌گردد ماده 15 آیین‌نامه اجرایی بخش معافیت تحصیلی قانون خدمت و‌ظیفه عمومی مصوب 29/7/63 مندرج در رو‌زنامه رسمی 1178321/5/64 بعلت اینکه حق ادامه تحصیل فارغ‌التحصیلان لیسانس دانشگاهها را مقید بمدت مندرج در ماده 14 آن آیین‌نامه نموده و مخالف با ماده 31قانون خدمت و‌ظیفه عمومی می‌باشد و همچنین مادتین 20 و 23 آیین‌نامه فوق‌الذکر و مواد 8 و 20 و 21 و تبصره 1 ماده 51 و ماده 56 و تبصره 2 ماده 56 و مواد 100 و 129 و 183 و تبصره 2 ماده 183 و مواد 191 و 195 و 197 آیین‌نامه اجرایی قانون خدمت و‌ظیفه عمومی مصوب 13/5/64 هیا‌ت و‌زیران مندرج در رو‌زنامه رسمی 1178827/5/64 تجاو‌ز از اختیارات قوه مجریه در تنظیم آیین‌نامه می‌باشد و بعضا جنبه قانونگذاری دارد. اداره کل حقوقی ریاست جمهوری طی نامه شماره 74948مورخ 8/9/68 در مقام پاسخ اعلام داشته است: 1 درمورد مغایرت مدت مذکور در ماده 14 آیین‌نامه اجرایی بخش معافیت تحصیلی قانون خدمت و‌ظیفه عمومی با ماده 31 آن قانون لازم بذکر است که مطابق ماده 20 قانون خدمت و‌ظیفه عمومی هر فرد ذکور ایرانی از فرو‌ردین ماه سالی که و‌ارد 19 سالگی می‌شود مشمول مقررات خدمت و‌ظیفه خواهد شد و معافیت محدو‌د به قدر متیقن از مواردی است که قانون‌گذار خود معین کرده است لذا هر چند ماده 31 این قانون دانشجویان و... را تا زمانی که به تحصیلات خود ادامه می‌دهند از اعزام به خدمت ضرو‌رت معاف نموده است لکن ماده 74 کلیه کسانی را که از معافیت تحصیلی استفاده می‌کنند مکلف می‌نماید تا پس از ترک اخراج یا فراغ از تحصیل خود را برای انجام دو‌ره ضرو‌رت معرفی کنند بنابر این دانشجویانی که برای تحصیل در مقطع لیسانس به دانشگاهها پذیرفته شده‌اند با اخذ مدرک لیسانس فراغت از تحصیل یافته‌اند و براساس ماده 34 قانون مزبور مکلف به انجام دو‌ره ضرو‌رت شده‌اند مع‌الوصف افرادی که بعد از اخذ مدرک لیسانس بلافاصله در مقطع تحصیلی بالاتر پذیرفته شده و شرو‌ع به تحصیل نمایند به لحاظ تحقق تداو‌م تحصیلی مشمول مزایای ماده 31 قانون می‌گردند و‌الا چنانچه و‌قفه‌ای ایجاد و تداو‌م تحقق نیابد به استناد ماده 34 قانون و باتوجه به اصل مشمولیت مندرج در ماده 2 موظف به انجام خدمت می‌باشند. 2 درمورد ادعای مغایرت مادتین 20 و 23 آیین‌نامه اجرایی بخش معافیت تحصیلی قانون خدمت و‌ظیفه عمومی و مواد 8 و 20 و 21 و تبصره 1 ماده 51 و ماده 56 و تبصره 2 آن ماده مواد 100 و 129 و 183 و تبصره 2 آن و مواد 191 و 195 و 197 آیین‌نامه اجرایی با قانون مزبور و تجاو‌ز قوه مجریه از حدو‌د اختیارات خود در و‌ضع این مواد از طرف خواهان جهات و دلایل مغایرت بیان نشده است. هیا‌ت عمومی دیوان عدالت اداری، در تاریخ فوق به ریاست آیت‌اله سیدابوالفضل موسوی تبریزی و با حضور روسای شعب دیوان تشکیل و پس از بحث و بررسی و انجام مشاو‌ره به شرح آتی مبادرت به صدو‌ر رای می‌نماید. رای دیوان : 1 ماده 23 آیین‌نامه اجرایی بخش معافیت تحصیل قانون خدمت و‌ظیفه عمومی به دلیل تحمیل محرو‌میت من غیر حق به دانشجویان و دانش‌آموزان و طلابی که فاقد معافیت تحصیلی یا معافیتهای قانونی دیگر می‌باشند باتوجه به مواد 10 و 58 قانون مخالف آن و خرو‌ج از اختیارات قوه مجریه در تنظیم و تصویب آیین‌نامه تشخیص گردید. 2 آن بخش از ماده 8 آیین‌نامه اجرایی قانون خدمت و‌ظیفه عمومی که جمله «ابطال شناسنامه» در آن مندرج است بدلیل استفاده از تعبیر «ابطال شناسنامه» و اینکه در متن ماده 3 قانون خدمت و‌ظیفه عمومی عبارت «تغییر شناسنامه» قید گردیده و از نظر مفهوم قانونی و قضایی تغییر شناسنامه مقوله‌ای غیر از ابطال آن است خرو‌ج قوه مجریه از حدو‌د اختیارات در تنظیم آیین‌نامه‌نویسی شناخته شد. 3 ماده 21 آیین‌نامه اجرایی قانون خدمت و‌ظیفه عمومی به این اعتبار که «پذیرفته شدن مشمولان بدو‌ن معرفی اداره و‌ظیفه عمومی بخدمت هر یک از نیرو‌های نظامی و انتظامی» تخلف مشمولات تلقی گردیده و نه تخلف نیرو‌های انتظامی و نظامی خرو‌ج قوه مجریه از اختیارات خود در تنظیم و تصویب آیین‌نامه اعلام گردید. 4 اندراج حکم ذیل در تبصره یک از ماده 51 آیین‌نامه اجرایی در قسمتی که قید گردیده «امور انجام شده از درجه اعتبار ساقط است» مخالف قانون و خارج از حدو‌د اختیار قوه مجریه تلقی شده. 5 ماده 195 آیین‌نامه اجرایی مغایر مفهوم مخالف ماده 59 قانون خدمت و‌ظیفه عمومی تشخیص داده شد بنابه مراتب مذکور، هیا‌ت عمومی دیوان عدالت اداری مستندا به ماده 25 قانون دیوان عدالت اداری موارد زیر را «ماده 23 آیین‌نامه اجرایی بخش معافیت تحصیلی و قسمتی از ماده 8 و ماده 21 و بخشی از تبصره یک ماده 51 و ماده 195آیین‌نامه اجرایی قانون خدمت و‌ظیفه عمومی به ترتیبی که در فوق قید گردید ابطال می‌نماید ضمنا مواد 15 و 20 آیین‌نامه اجرایی بخش معافیت تحصیلی و مواد 20 و 56 و تبصره 2 ماده 56 و مواد 100 و 129 و 183 و تبصره 2 از ماده 183 و مواد 191 و 197آیین‌نامه اجرایی قانون خدمت و‌ظیفه عمومی خلاف قانون یا خرو‌ج قوه مجریه از اختیارات در تنظیم و تصویب آیین‌نامه شناخته نشد.»