رای شماره 1065016 هیات عمومی دیوان عدالت اداری با موضوع: بند 12 از بخشنامه شماره 675/2080/د مورخ 1400/1/18 و بند 3 بخشنامه شماره 675/21972/د مورخ 1400/3/1 مدیر کل فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو

شماره 0002791 – 1402/5/9 بسمه تعالی مدیرعامل محترم روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران یک نسخه از رای هیات عمومی دیوان عدالت اداری با شماره دادنامه 140231390001065016 مورخ 1402/4/27 با موضوع: «بند 12 بخشنامه شماره 675/2080 /د مورخ 1400/1/18 مدیرکل فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو که عسل را مشمول عنوان فعالیت مشاغل خانگی قرار نداده و بند 3 بخشنامه شماره 675/21972 /د مورخ 1400/3/1 مدیرکل فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو که علاوه بر پسته و زعفران با تصریح به چای، برنج و نظائر آن، این موارد را هم به فهرست مستثنیات اقلام غذایی مشمول فعالیت مشاغل خانگی افزوده است از تاریخ تصویب ابطال شد» جهت درج در روزنامه رسمی به پیوست ارسال می‌گردد. مدیرکل هیات عمومی و هیات‌های تخصصی دیوان عدالت اداری یداله اسمعیلی فرد تاریخ دادنامه: 1402/4/27 شماره دادنامه: 140231390001065016 شماره پرونده: 0002791 مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری شاکی: آقای علیرضا قرارخسروشاهی طرف شکایت: 1 وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی 2 سازمان غذا و دارو وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی موضوع شکایت و خواسته: ابطال بند 12 از بخشنامه شماره 675/2080 /د 1400/1/18 و بند 3 از بخشنامه شماره 675/21972 /د 1400/3/1 مدیرکل فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو گردش کار: شاکی به موجب دادخواست و لایحه تکمیلی ابطال بند 22 از بخشنامه شماره 100/1888 1399/11/29 وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، بند 2، 12 و 17 از بخشنامه شماره 675/2080 /د 1400/1/18 و بندهای 3، 9 و 10 از بخشنامه شماره 675/21972 /د 1400/3/1 مدیرکل فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو را خواستار شده و در جهت تبیین خواسته به‌طور خلاصه اعلام کرده است که: "مجوز فعالیت و بسته‌بندی اینجانب که در خرداد سال 1398 توسط وزارت تعاون و به تایید وزارت جهاد کشاورزی صادر گردیده تا سال 1405 اعتبار داشته و به بنده اجازه فعالیت در همین مکان و در زمینه همین محصول (چای ایرانی) را می‌دهد. از ابتدای صدور مجوز بسته‌بندی و صدور پروانه بهداشت برای محصول چای تا این تاریخ هیچ تغییری در کارگاه محل فعالیت و نوع فعالیت اتفاق نیفتاده است. حالیه سازمان و معاونت غذا و دارو به استناد بخشنامه‌های غیرقانونی خود از تمدید پروانه بهداشت کارگاه خودداری به عمل می‌آورد. نظر به اینکه سیاست‌های کلی نظام و رهبری و تاکید ریاست جمهوری رفع موانع تولید و پشتیبانی از تولید و اشتغال می‌باشد، صدور سه بخشنامه مصوب سازمان غذا و داروی وزارت بهداشت به شماره‌های 100/1888 - 1399/11/29 و 675/21972 1400/3/1 و 675/2080 1400/1/18 صد درصد در جهت خلاف سیاست‌های کلی نظام جمهوری اسلامی بوده و باعث تعطیلی کلیه کارگاه‌های فعال در سطح کشور که در قالب مشاغل خانگی با سرمایه‌های چند صد میلیونی تاسیس و راه‌اندازی شده‌اند و فعال می‌باشند و بیکاری هزاران کارگر خواهد شد. در بند 22 بخشنامه 100/1888 - 1399/11/29 در رابطه با محصولات غذایی مجاز به فعالیت در مشاغل خانگی، محصولات را نسبت به قبل محدود کرده‌اند، لذا کسانی که سال‌ها در زمینه محصول خاصی فعالیت داشته و بازاریابی کرده و شناخته شده‌اند، پس از این حق فعالیت در زمینه محصول تولیدی خود را نداشته و باید فعالیت خود را تعطیل کنند. پیرو همین بند 22 بخشنامه 100/1888 در بخشنامه 675/21972 1400/3/1 بند 3 مصوب شده بسته‌بندی و فعالیت در زمینه کالاهایی نظیر چای، زعفران، عسل، پسته و برنج و نظایر آن حتی برای افراد بومی ممنوع می‌باشد. یعنی چای کار شمالی یا شالیکار یا کشاورز زعفران یا باغدار پسته حتی اجازه بسته‌بندی محصول خود را هم ندارند و این مانع تراشی صریح برای تولید و ایجاد اشتغال می‌باشد، چه اینکه بسیاری از زنان سرپرست خانوار و افراد ضعیف جامعه سال هاست در این زمینه فعالیت و بازاریابی کرده و از این راه ارتزاق می‌کنند و توانایی و تخصص و آشنایی با فعالیت در زمینه محصول دیگری را ندارند. در بند 2 بخشنامه 675/2080 1400/1/18 صراحتا گفته شده که فعالیت مشاغل خانگی می‌بایستی صرفا در آشپزخانه و محدوده واحد مسکونی و فقط توسط افراد خانواده انجام شود و به عبارتی اجازه گسترش در زمینه فعالیت خود را و تبدیل آن به کارگاه مجزا و بهداشتی خانگی را ندارند که چندین نفر دیگر را نیز همراه خود مشغول به کار کنند و ایجاد اشتغال نمایند که این نیز مخالف صریح محورهای پشتیبانی و احیای ظرفیت‌های راکد و افزایش تولید مصوبه یکصد و دوازدهمین جلسه ستاد تسهیل و رفع موانع تولید در تاریخ 1400/2/11 می‌باشد. یعنی توسعه و گسترش فعالیت تولیدی برای مشاغل خانگی ممنوع و جرم است و باعث ابطال پروانه بهداشتی و سبب سلامت او خواهد شد. در بند 16 و 17 بخشنامه 675/2080 1400/1/18 و پیرو آن در بند 9 و 10 بخشنامه شماره 675/21972 1400/3/1 مصوب کرده‌اند که کسانی که کارگاه تولیدی فعال دارند ظرف یک سال محصول تولیدی خود را منطبق با لیست جدید تغییر دهند و همچنین شرط تمدید پروانه بهداشت توسط معاونت غذا و دارو و تغییر مجوز ما از مشاغل خانگی به مجوز امور صنفی با همان پروانه کسب جهت کارگاه موجود قرار داده شده و تعهدی نیز به اجبار در این زمینه از بنده گرفته شده که به استناد نامه رسمی اتاق اصناف ایران به شماره 19/10592 1400/2/27 به دلیل اینکه اسناد ملکی کارگاه بنده و اکثر قریب به اتفاق کارگاه‌های مشاغل خانگی با کاربری مسکونی می‌باشد به هیچ وجه و تحت هیچ شرایطی امکان صدور مجوز صنفی برای این کارگاه‌ها وجود نداشته و امری غیرممکن و محال است و مجوز صنفی صرفا برای املاک با کاربری و سند تجاری و صنعتی قابلیت صدور دارد. حالیه چون تعهد و شرط مذکور به‌طور مطلق امکان تحقق نداشته و در توان هیچ کس نمی‌باشد لذا شرط مذکور شرط غیرمقدور بوده و به استناد صریح ماده 232 قانون مدنی شرط غیرمقدور شرطی باطل بوده و قانونا با ابطال این شرط می‌بایستی پروانه بهداشت ما تمدید گردد. لذا به استناد ماده 4 قانون مدنی و بند 1 ماده 12 و مواد 13 و 88 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری و مصوبات یکصد و هجدهمین جلسه ستاد تسهیل و رفع موانع تولید به شماره 88983/60 بند (الف) قسمت 2/1 و 3/1 1400/3/30 موضوع حذف اصلاح یا تنقیح قوانین و تصویب نامه‌های مزاحم و مانع تولید و اشتغال هیات وزیران تقاضای ابطال و اصلاح بندهای این سه بخشنامه سازمان غذا و دارو را دارم که مخالف صریح سیاست‌های نظام و رهبری و تاکیدات ریاست جمهوری می‌باشد." متن بخشنامه‌های مورد شکایت به شرح زیر است: الف بخشنامه شماره 675/2080 /د 1400/1/18 1400/1/18 مدیرکل فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو "معاونت محترم غذا و دارو دانشگاه علوم پزشکی، خدمات بهداشتی و درمانی سراسر کشور مدیریت محترم ضوابط بهداشت انسانی حوزه غذا و دارو و منطقه آزاد تجاری موضوع: نحوه اجرای دستورالعمل‌های ابلاغ شده در خصوص ساماندهی مشاغل خانگی با سلام و احترام پیرو ابلاغ شماره 100/1888 1399/11/29 مقام وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و مصوبه ستاد کشوری ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی مورخ 1399/10/23 منضم به دستورالعمل‌های مربوطه مقتضی است ضمن اجرای مفاد دستورالعمل‌های ابلاغ شده به منظور انسجام در عملکرد معاونت‌های غذا و دارو موارد ذیل مد نظر قرار گیرد. ......... 12 در خصوص بند 22 فهرست مصوب اقلام غذایی، پسته و زعفران و عسل هر چند که ممکن است محصول بومی برخی مناطق باشند لیکن با توجه به نظر وزارت جهاد کشاورزی مشمول مشاغل خانگی نمی‌شوند. مدیرکل فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو " ب بخشنامه شماره 675/21972 /د 1400/3/1 مدیرکل فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو "معاونت محترم غذا و دارو دانشگاه علوم پزشکی، خدمات بهداشتی و درمانی سراسر کشور مدیریت محترم ضوابط بهداشت انسانی حوزه غذا و دارو و منطقه آزاد تجاری موضوع: توضیحات تکمیلی در خصوص بخشنامه 675/2080 موضوع صدور مجوز فعالیت مشاغل خانگی با سلام و احترام، پیرو بخشنامه شماره 675/2080 1400/1/18 با توجه به موارد مطرح شده از سوی معاونت‌های غذا و دارو سراسر کشور در زمینه صدور مجوزهای مرتبط با فعالیت مشاغل خانگی به اطلاع می‌رساند: .......... 3 در خصوص بند 22 فهرست اقلام مشمول صرفا محصولات بومی منطقه مد نظر بوده و پس از تصویب در کمیته فنی و قانونی معاونت غذا و دارو قابل اقدام است. بدیهی است کالاهای اساسی نظیر چای، زعفران، عسل، پسته، برنج و نظایر آن از شمول این بند خارج است. مدیرکل فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو" در پاسخ به شکایت مذکور، سرپرست دفتر بازرسی، رسیدگی به شکایات و امور حقوقی سازمان غذا و دارو به موجب لایحه شماره 661/24537 1401/3/25 توضیح داده است که: "اولا: با استناد به ماده 2 قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی مصوب 1389/2/22 مجلس شورای اسلامی، منظور از مشاغل یا کسب و کار خانگی آن دسته از فعالیت‌هایی است که با تصویب ستاد موضوع ماده 3، توسط عضو یا اعضای خانواده در فضای مسکونی در قالب یک طرح کسب و کار بدون مزاحمت و ایجاد اخلال در آرامش واحدهای مسکونی همجوار شکل می‌گیرد و منجر به تولید خدمت و یا کالای قابل عرضه به بازار خارج از محیط مسکونی می‌گردد. همچنین به موجب ماده 4 همان قانون تهیه دستورالعمل صدور مجوز مشاغل خانگی در اختیار ستاد یاد شده قرار داده شده است. ضمن اینکه ماده 8 قانون مارالذکر مقرر می‌دارد وزارت کار و امور اجتماعی موظف است ضمن شناسایی مشاغل و کسب و کار خانگی با کمک دستگاه‌های ذی ربط، فهرست مشاغل مجاز خانگی را همه ساله به تصویب ستاد برساند. بنابراین همان گونه که ملاحظه می‌گردد سه قید در فضای مسکونی توسط عضو یا اعضای خانواده کالای قابل عرضه به بازار خارج از محیط مسکونی از مشخصه‌های مشاغل خانگی می‌باشد. ثانیا: برابر بند 8 ماده 4 قانون مذکور کلیه دستورالعمل‌ها باید به تصویب ستاد مشاغل خانگی برسد و مطابق با ماده 8 هر ساله فهرست مشاغل خانگی باید توسط ستاد مشاغل خانگی به تصویب برسد. با عنایت به موارد فوق الذکر موضوع ابلاغیه 100/1888 1399/11/29 مربوط به دستورالعمل‌هایی می‌باشد که در تاریخ 1399/10/23 به تصویب ستاد مشاغل خانگی رسیده است. در این ابلاغیه فهرست مشاغل خانگی مواد غذایی وجود دارد که برابر ماده 8 قانون به تصویب ستاد مشاغل خانگی رسیده است. بنابراین ابلاغیه 100/1888 1399/11/29 با رعایت ترتیب کامل قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی تدوین تصویب و ابلاغ شده است. سایر بخشنامه‌های ارسالی نیز در راستای تسریع و تسهیل در اجرای ابلاغیه مذکور صادر شده است و هیچ‌گونه مغایرتی با مفاد ابلاغیه 100/1888 مصوب ستاد مشاغل خانگی ندارد. ثالثا: لازم به ذکر است تا قبل از تصویب دستورالعمل‌های موضوع ابلاغیه 100/1888 1399/11/29 در خصوص مشاغل خانگی مواد غذایی هیچ‌گونه دستورالعمل و فهرست تصویب شده ایی توسط ستاد وجود نداشته است. تعداد معدودی از متقاضیان مشاغل خانگی بدون رعایت قیود مصرح در ماده 2 قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی اقدام به دریافت مجوز در قالب مشاغل خانگی نموده و متاسفانه ادارات کل تعاون، کار و رفاه اجتماعی بدون توجه به ماده 2 و ماده 8 قانون یاد شده برای آن‌ها مجوز فعالیت صادر نموده‌اند. این افراد تحت عنوان مشاغل خانگی اقدام به ایجاد واحد تولیدی در حد متوسط و به بالا در ساختمان‌های مسکونی نموده‌اند. وزارت بهداشت (معاونت‌های غذا و دارو) بر اساس وظیفه ذاتی و مطابق با قانون و در راستای اطمینان از عدم تهدید سلامت مصرف‌کنندگان و جامعه در آن مقطع زمانی نسبت به تامین شرایط بهداشتی اقدام نموده است و مکاتبات با متقاضیان نیز در همین راستا صورت پذیرفته است. در حال حاضر و با وجود مصوبات ستاد مشاغل خانگی (ابلاغیه شماره 100/1888 ) امکان ارائه خدمات به این گروه معدود در قالب مشاغل خانگی وجود ندارد. اما در راستای کمک و حمایت از کسب و کار به این افراد معدود فرصت یک ساله برای اخذ مجوز فعالیت از مراجع مربوطه (وزارت صمت یا اتحادیه‌های صنفی) برای فعالیت کارگاهی یا کارخانه‌ای داده شده است. لذا درخواست آقای علیرضا قرارخسروشاهی بدون دلیل و فاقد وجاهت قانونی تقدیم دیوان عدالت اداری شده و از این حیث تقاضای رد شکایت مشارالیه را از آن مقام خواستارم." علی رغم ارسال و ابلاغ نسخه دوم دادخواست و ضمائم آن برای وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی (طرف دیگر شکایت) تا زمان رسیدگی به پرونده پاسخی واصل نگردیده است. در اجرای ماده 84 قانون دیوان عدالت اداری پرونده به هیات تخصصی فرهنگی، آموزشی، پزشکی دیوان عدالت اداری ارسال و هیات مزبور به موجب رای شماره 140231390000710416 1402/3/22 بخشنامه شماره 100/1888 1399/11/29 وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، بندهای 2 و 17 بخشنامه شماره 675/2080 /د 1400/1/18 و بندهای 9 و 10 بخشنامه شماره 675/21972 /د 1400/3/1 مدیرکل فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو را قابل ابطال تشخیص نداد و رای به رد شکایت صادر کرد. رای مذکور به علت عدم اعتراض از سوی رئیس و یا ده نفر از قضات دیوان عدالت اداری قطعیت یافت. رسیدگی به بند 12 از بخشنامه شماره 675/2080 /د 1400/1/18 و بند 3 از بخشنامه شماره 675/21972 /د 1400/3/1 مدیرکل فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو در دستور کار هیات عمومی قرار گرفت. هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ 1402/4/27 با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است. رای هیات عمومی اولا بر اساس بند 8 ماده 4 قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی مصوب سال 1389 با اصلاحات و الحاقات بعدی، تهیه دستورالعمل صدور مجوز مشاغل خانگی از جمله وظایف و اختیارات ستاد ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی است. ثانیا بر مبنای ماده 6 قانون اخیرالذکر مقرر شده است: «کلّیه دستگاه‌های عضو ستاد موظّفند راهکارهای حمایتی، نظارتی و تسهیل‌کننده ایجاد و توسعه مشاغل خانگی مجاز را در قالب دستورالعمل، حداکثر ظرف سه ماه از تاریخ تصویب این قانون تدوین و جهت تصویب به ستاد ارائه نمایند.» ثالثا به موجب ماده 8 قانون مذکور: «وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی موظّف است ضمن شناسایی مشاغل و کسب و کار خانگی با کمک دستگاه‌های ذیربط، فهرست مشاغل مجاز خانگی را همه ساله به تصویب ستاد برساند.» بنا به مراتب فوق و نظر به اینکه پیش‌بینی و تعیین نحوه صدور مجوز، تمدید، لغو آن و تعیین فهرست اقلام غذایی مشمول فعالیت مشاغل خانگی به موجب دستورالعملی خواهد بود که به تصویب ستاد ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی رسیده و از طرفی بند 22 فهرست اقلام غذایی مشمول فعالیت مشاغل خانگی صرفا پسته و زعفران را از شمول فعالیت مشاغل خانگی خارج کرده است، لذا بند 12 بخشنامه شماره 675/2080 /د مورخ 1400/1/18 مدیرکل فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو که عسل را مشمول عنوان فعالیت مشاغل خانگی قرار نداده و بند 3 بخشنامه شماره 675/21972 /د 1400/3/1 مدیرکل فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو که علاوه بر پسته و زعفران؛ با تصریح به چای، برنج و نظائر آن، این موارد را هم به فهرست مستثنیات اقلام غذایی مشمول فعالیت مشاغل خانگی افزوده است، به جهت عدم رعایت مفاد مواد 6 و 8 قانون صدرالذکر دائر بر ضرورت تایید و تصویب ستاد ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی، خارج از حدود اختیار مقام صادرکننده آن بوده و مستند به بند 1 ماده 12 و مواد 13 و 88 قانون دیوان عدالت اداری مصوب سال 1392 از تاریخ تصویب ابطال می‌شود. این رای بر اساس ماده 93 قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی مصوب 1402/2/10 ) در رسیدگی و تصمیم‌گیری مراجع قضایی و اداری معتبر و ملاک عمل است. رئیس هیات عمومی دیوان عدالت اداری حکمتعلی مظفری