رای شماره موضوع 2541 هیات عمومی دیوان عدالت اداری با موضوع: د بن «ب» تبصره3 ماده 2 و ماده 3 مصوبه مورخ 1/11/1399شورای دانشگاه شهید بهشتی با موضوع دستورالعمل اعلام کفایت دستاوردهای پژوهشی دانشجویان دکتری که متضمن تعیین یکی از اعضای تیم رساله به عنوان نویسنده مسئول است به لحاظ اینکه خارج از حدود اختیار بوده است ابطال شد

شماره 0000605 – 18/10/1400 بسمه تعالی جناب آقای اکبرپور رئیس هیات مدیره و مدیرعامل محترم روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران یک نسخه از رای هیات عمومی دیوان عدالت اداری به شماره دادنامه 140009970905812541 مورخ 23/9/1400 با موضوع « بند « ب » تبصره 3 ماده 2 و ماده 3 مصوبه مورخ 1/11/1399 شورای دانشگاه شهید بهشتی با موضوع دستورالعمل اعلام کفایت دستاوردهای پژوهشی دانشجویان دکتری که متضمن تعیین یکی از اعضای تیم رساله به عنوان نویسنده مسئول است به لحاظ اینکه خارج از حدود اختیار بوده است ابطال شد » جهت درج در روزنامه رسمی به پیوست ارسال می‌گردد . مدیرکل هیات عمومی و هیاتهای تخصصی دیوان عدالت اداری – یدالله اسمعیلی فرد تاریخ دادنامه : 23/9/1400 شماره دادنامه : 2541 شماره پرونده : 0000605 مرجع رسیدگی : هیات عمومی دیوان عدالت اداری شاکی : آقای فرهاد باقری موضوع شکایت و خواسته : ابطال بند ( ب ) از تبصره سوم ماده 2 و تمامی ماده 3 مصوبه جدید شورای دانشگاه شهید بهشتی مورخ 1/11/1399 گردش کار : شاکی به موجب دادخواست و لایحه تکمیلی ابطال بند ( ب ) از تبصره سوم ماده 2 و تمامی ماده 3 مصوبه جدید شورای دانشگاه شهید بهشتی مورخ 1/11/1399 را خواستار شده و در جهت تبیین خواسته به‌طور خلاصه اعلام کرده است که : " 1 بند ( ب ) تبصره 3 ماده 2 و ماده 3 مصوبه معترض‌عنه تنها مقاله‌ای را مورد شناسایی و حائز شرایط کفایت علمی می‌انگارد که نویسنده مسئول آن از اساتید راهنما و مشاور باشد . در حالی که اساتید مذکور نقشی کمرنگ و صرفا مشاوره‌ای در تدوین و تقریر مقالات ماخوذ از رساله‌های دکتری دارند . 2 اولا : مطابق ماده 8 آیین‌نامه دوره دکترا مصوب شورای برنامه‌ریزی و آموزش عالی مورخ 8/8/1389 مقاله مستخرج از پایان نامه توسط دانشجو نوشته شده و استاد راهنما صرفا وظیفه نظارت و راهنمایی جهت اصلاح آن را دارد . ثانیا : اصل بر عدم صلاحیت استاد راهنما به عنوان نویسنده مسئول در اثری است که توسط شخص دیگری خلق گردیده است . ثالثا : مستنبط از ماده 3 قانون حمایت از حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان مصوب 1384 و اصلاحی 1389، مقاله علمی پژوهشی مستخرج از پایان نامه اثر حقوقی مستقلی است که پدیدآورنده آن دانشجو است و مالک فکری آن محسوب می‌شود و استاد راهنما صرفا وظیفه نظارت بر آن را دارد . رابعا قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی مصوب 31/5/1396 در مقام بیان عمل مجرمانه تقلب در تهیه آثار علمی و مجازات آن بوده و به هیچ عنوان متضمن الزام و اجبار دانشجویان به ذکر نام استاد راهنما به عنوان نویسنده مسئول در مقالات علمی پژوهشی مستخرج از پایان نامه نبوده است . 3 براساس ماده 4 قانون حمایت از حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان مصوب 1384 حقوق معنوی پدیدآورنده محدود به زمان و مکان نیست و غیرقابل انتقال است لکن ماده 3 مصوبه معترض عنه دانشجو را ملزم به انتقال حقوق معنوی مقاله به استاد و دانشگاه می‌نماید و در صورت عدم درج نام استاد راهنما یا مشاور، ضرایب ارزشیابی مقاله پذیرش شده برای بررسی کفایت علمی رساله دانشجویان منظور نخواهد شد و نمره کمتری به آن تعلق می‌گیرد، لذا ماده 3 مصوبه معترض عنه مغایر اصل 40 قانون اساسی است و این امر از آرای شماره 1286 9/10/1399 و 839 1/5/1398 هیات عمومی دیوان عدالت اداری نیز استنباط می‌گردد . از طرفی این موضوع مغایر ماده 6 قانون حمایت از حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان مصوب 1384 می‌باشد چرا که برخلاف مفاد این ماده در تقریر مقاله دانشجو نقش نویسنده و استاد نقش مشاوره دارد اما مصوبه معترض عنه به این مقاله به عنوان اثر مشاع می‌نگرد . 4 مصوبه معترض عنه هیچ‌گونه وظیفه پژوهشی و مالی بر عهده استاد راهنما و مشاور نمی‌گذارد و دانشجو موظف به پرداخت هزینه چاپ و داوری مقالات است و به دلیل مسئول نبودن دانشجو در فهرست نویسندگان مقاله، امتیاز کمتری دریافت می‌نماید در حالی که بار اصلی تقریر مقاله بر عهده دانشجو بوده است . لذا اجبار مصرح در ماده 3 مصوبه معترض عنه برخلاف اصل ( عدم ) صلاحیت، اصل منع تبعیض ناروا و تضییع‌کننده حقوق مولف و حقوق مالکیت فکری دانشجویان و در تناقض با اصل انظر الی ما قال و لا تنظر الی من قال می‌باشد . " متن مقرره مورد اعتراض به شرح زیر است : " دستورالعمل اعلام کفایت دستاوردهای پژوهشی دانشجویان دکتری ماده 2 : شرایط کسب کفایت دستاوردها کیفیت و کمیت کار ارائه شده توسط دانشجو باید به تایید استاد راهنما و شورای دانشکده یا پژوهشکده رسیده باشد، همچنین این کار باید نشان‌دهنده حداقل دو و نیم سال فعالیت پژوهشی مستمر او باشد . شرط لازم برای اعلام کفایت دستاوردهای پژوهشی هر دانشجوی دکتری چاپ یا پذیرش حداقل یک مقاله علمی مستخرج از رساله دکتری وی با تایید معاونت پژوهشی و فناوری دانشگاه است . ...... تبصره 3 برای بررسی کفایت از طریق گواهی پذیرش رعایت موارد زیر الزامی است : الف ) فرایند ارسال، داوری و پذیرش مقاله باید به صورت الکترونیک و در سامانه « مدیریت نشریات علمی » شده باشد . ب ) نویسنده مسئول مکاتبات از اعضای تیم راهنمایی رساله باشد و مقاله در سامانه مدیریت نشریات علمی با نام کاربری ایشان ثبت شده باشد . ج ) تصویری از وضعیت مقاله در سامانه مدیریت نشریات علمی، که نشاندهنده تاریخ ارسال، زمان پذیرش و ترتیب نام نویسندگان مقاله باشد، ارائه و این برگه توسط استاد راهنما تایید شود . د ) نامه‌ای از نشریه مبنی بر تایید پذیرش مقاله و تعیین نوبت چاپ ارائه شود . ...... ماده 3 : نحوه درج نام و نشانی نویسندگان مقالات در این دستورالعمل مقاله‌ای قابل محاسبه است که دانشجو نویسنده اول آن مقاله و نویسنده مسئول یکی از اعضای تیم راهنمایی رساله ( استادان راهنما یا مشاور ) باشد و در آن فقط نام دانشگاه شهید بهشتی به عنوان دانشگاه محل تحصیل دانشجو به صراحت درج شده باشد . تبصره 1 چنانچه بنا بر قواعد و رویه‌های پذیرفته شده حرفه‌ای یا بین‌المللی ترتیب دیگری برای نام نویسندگان در مقاله تعیین شده باشد، با تایید شورای پژوهشی واحد و کمیسیون تخصصی، این مقاله‌ها را می‌توان برای کفایت دستاورد دوره دکتری درنظر گرفت . تبصره 2 اگر مقاله مستخرج از فعالیت‌های پژوهشی مرتبط با رساله در دوره فرصت مطالعاتی دانشجو در سایر دانشگاه‌ها یا در چهارچوب انجام فعالیت پژوهشی در قالب قرارداد ( آموزشی / پژوهشی ) با دانشگاه شهید بهشتی باشد، درج نام و نشانی دانشگاه یا مرجع طرف قرارداد به عنوان نشانی دوم مجاز است . تبصره 3 درصورتی که نام افرادی به جز تیم راهنمایی و مشاوره رساله در مقاله ذکر شده باشد، ضریب سهم دانشجو بر اساس جدول تعیین ضرایب آیین‌نامه ارتقا تعیین خواهد شد . در این صورت، در محاسبه ضریب، فقط دانشجو و افرادی که عضو تیم راهنمایی و مشاوره نیستند در نظر گرفته خواهند شد و تیم راهنمایی و مشاوره در محاسبه ضریب منظور نخواهند شد . " در پاسخ به شکایت مذکور، مشاور رئیس و مدیر امور حقوقی دانشگاه شهید بهشتی به موجب لایحه شماره 35 / 340 / ص 25/3/1400 توضیح داده است که : " 1 دستورالعمل اعلام کفایت دستاوردهای پژوهشی دانشجویان دکتری، بر اساس صلاحیت و اختیار مندرج در بند 5 جزء ( ج ) ماده 11 آیین‌نامه جامع مدیریت دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی، پژوهشی و فناوری مصوب 10/12/1389 شورای عالی انقلاب فرهنگی مبنی بر بررسی و تصویب برنامه‌های پژوهشی دانشگاه‌ها توسط شورای هر دانشگاه، در جلسه شورای دانشگاه شهید بهشتی مورخ 1/11/1399 مطرح شده و پس از بحث و بررسی در آن شورا به عنوان عالی ترین مرجع سیاستگذاری امور آموزشی و پژوهشی دانشگاه، طبق ضوابط و مقررات و در چارچوب صلاحیت‌های قانونی پیش‌بینی شده برای شورای دانشگاه، تصویب و جهت اجرا به واحدهای مربوطه دانشگاه ابلاغ گردیده است . چنانچه ملاحظه می‌گردد تصویب دستورالعمل موضوع بحث و تدوین کلیه ضوابط و مقررات مندرج در آن از جمله بند و ماده مورد اعتراض آقای باقری، با استناد به مفاد مورد اشاره از آیین‌نامه جامع مدیریت دانشگاه‌ها، در حیطه اختیارات و صلاحیت‌های شورای دانشگاه بوده و شورای مذکور با در نظر گرفتن صرفه و صلاح دانشجویان، اعضای هیات علمی و دانشگاه اقدام به تدوین و تصویب ضوابط مندرج در دستورالعمل اعلام کفایت دستاوردهای پژوهشی دانشجویان دکتری نموده است . 2 در خصوص مبنا و منطق حاکم بر مندرجات بند ( ب ) از تبصره 3 ماده 2 و همچنین ماده 3 دستورالعمل اعلام کفایت دستاوردهای پژوهشی دانشجویان دکتری مبنی بر لزوم درج نام یکی از اعضای تیم راهنمایی رساله به عنوان نویسنده مسئول، لازم به توضیح است که : الف اغلب نشریات معتبر علمی داخلی و خارجی تاکید دارند که نویسنده مسئول مقالات می‌بایست از اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها باشد . استدلال این نشریات در این خصوص آن است که در اکثریت موارد، اطلاعات تماس و نشانی دانشجویان بعد از فراغت از تحصیل تغییر می‌کند و به این جهت دسترسی به آنان پس از ارائه مقاله امکان‌پذیر نخواهد بود . به همین جهت لازم است که نویسنده مسئول مقالات از اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها بوده و اطلاعات تماس، نشانی و دسترسی مشخص و ثابتی داشته باشند تا چنانچه در حین داوری و حتی پس از چاپ مقالات، نشانه‌هایی از تقلب علمی و یا عدم رعایت اخلاف پژوهشی پدیدار شود، امکان پیگیری و دسترسی به ایشان با مرکز علمی‌ای که ایشان در آن اشتغال دارند فراهم باشد . ضمن آن که خواهان در بند ( د ) لایحه خود مغایرت قانونی درج نام نویسندگان مقالات و مشخصات آنان را ذکر ننموده است تا بر اساس مغایرت موجود، مقرره مورد اعتراض ایشان نیازمند ابطال گردد . ب همان گونه که در بند پیشین نیز مورد اشاره قرار گرفت . پس از ارائه مقالات به نشریات و در جریان داوری و ارزیابی آن‌ها و حتی پس از چاپ مقالات، اساتید راهنما مسئولیت پاسخ دادن به اشکالات ارزیابان و دفع از ماهیت علمی و اصالت مقالات را برعهده دارند و می‌بایست در برابر تیم داوری نشریات، نسبت به ایرادات وارده به مقالات از حیث وجود تشابه علمی، تقلب در نگارش و تدوین و سایر موضوعات، اقدام به ارائه دفاعیات نموده و دانشجویان را در تدوین و اصلاح آثار به گونه‌ای که استانداردهای لازم جهت پذیرش و چاپ توسط نشریات معتبر را داشته باشند، راهنمایی نمایند . بر این اساس مسئولیت اصلی در چاپ و انتشارات مقالات از این حیث بر عهده اساتید و تیم راهنمایی بوده و درج اسامی آنان به عنوان نویسنده نیز بدون جهت می‌باشد . ج بر اساس تجربیات پژوهشی اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها در طول سال‌های متمادی فعالیت ایشان، استخراج مقاله از رساله‌های دکتری امری به مراتب تخصصی و پیچیده است که مستلزم اختصاص وقت و انرژی قابل توجه از سوی اساتید راهنما بوده و در اغلب موارد نیز انجام آن بدون نظارت و راهنمایی اساتید، منجر به نتایج قابل قبولی نخواهد گردید . لذا بدیهی است که به صرف اظهار نظر غیررسمی یکی از اساتید که بر اساس تجریبات شخصی ایشان بوده است، نمی‌توان زحمات و تلاش‌های کلیه اعضای هیات علمی در تدوین مقالات مستخرج از رساله‌های دوره دکتری را زیر سوال برد و نقش پر رنگ و تاثیرگذار آنان در انتشار و ثبت نتایج علمی حاصله از پژوهش‌های صورت گرفته در راستای تدوین رساله‌های دکتری را نادیده انگاشت . ح یادآوری می‌نماید که تاثیر ابطال مقرره مورد اعتراض در عمل عدم تمایل اساتید راهنما و مشاور برای همکاری در نگارش آثار علمی مشترک با دانشجویان و به ویژه دانشجویان تحصیلات تکمیلی می‌باشد و پیامد آن نیز عدم پذیرش مقالات دانشجویان دکتری از سوی مجلات علمی معتبر و در نتیجه طولانی شدن فرایند دفاع دانشجویان و فارغ التحصیلی آنان می‌گردد که بدیهی است که این امر در راستای مصلحت دانشجویان نیز نمی‌باشد . 3 در خصوص ادعای مطرح شده در دادخواست آقای باقری مبنی بر الزام دانشجویان به انتقال حقوق معنوی مقاله به استاد و دانشگاه لازم به توضیح است که مندرجات بند ( ب ) از تبصره 3 ماده 2 و همچنین ماده 3 دستورالعمل اعلام کفایت دستاوردهای پژوهشی دانشجویان دکتری، صرفا ناظر بر لزوم درج نام یکی از اعضای تیم راهنمایی رساله به عنوان نویسنده مسئول بوده و به هیچ وجه مستلزم انتقال حقوق معنوی مقاله به اساتید راهنما و دانشگاه نمی‌باشد و حتی در ماده 3 مورد تاکید قرار گرفته است که دانشجو نویسنده اول مقاله بوده و فقط نام دانشگاه نیز به عنوان محل تحصیل دانشجو می‌بایست به صراحت قید گردد . بر این اساس تفسیر صورت گرفته از سوی خواهان از متن این دو مقرره، کاملا خلاف اصول و قوانین موجود در حوزه مالکیت فکری می‌باشد، زیرا همان گونه که در متن دادخواست ایشان نیز به درستی مورد اشاره قرار گرفته است، مطابق ماده 4 قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان، حقوق معنوی پدید آورنده غیرقابل انتقال است و بدیهی است که دستورالعمل موضوع بحث در صدد ایجاد مقرره‌ای خلاف قوانین آمره نبوده است . از سوی دیگر با عنایت به نقش تاثیرگذار و غیرقابل انکار اساتید و اعضای تیم راهنمایی رساله در تدوین وچاپ مقالات و با استناد به ماده 6 قانون مذکور، بدیهی است که مقالات مستخرج از رساله‌های دکتری چه در حوزه علوم انسانی یا علوم فنی و تجربی به دلیل آورده‌های علمی اساتید راهنما و مشاور و سهم واقعی آنان در هدایت نتایج تحقیق، اثر مشترک دانشجو و اعضای تیم راهنمایی و به ویژه استاد راهنما قلمداد می‌شود . همچنین یادآوری می‌نماید که خواهان در بند ( ه ) لایحه خود اقرار نموده است که مطابق ماده 6 قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان « اثری که با همکاری دو یا چند پدیدآورنده به وجود آمده باشد و کار یکایک آنان جدا و متمایز نباشد اثر مشترک نامیده می‌شود و حقوق ناشی از آن حق مشاع پدیدآوردندگان است .» لذا تشخیص اثر مشترک فی مابین استاد و دانشجو امری نیست که صرفا شکلی یا آیینی باشد و اینکه به ترتیبی اشاره شود و یا فردی اعلام نماید که نقش استاد راهنما یا استاد مشاور در تدوین و انتشار مقالات، صرفا شکلی و جزیی است، قطعا با موارد نقض بسیار و خلاف آن مواجه است که این‌گونه نبوده و نمی‌باشد . با توجه به توضیحات ارائه شده و نیز با عنایت به اینکه دستورالعمل اعلام کفایت دستاوردهای پژوهشی دانشجویان دکتری در چارچوب ضوابط و مقررات موجود و از سوی نهاد دارای صلاحیت قانونی و در راستای حفظ حقوق دانشجویان و اعضای هیات علمی تدوین و تصویب گردیده است و تصویب و اجرای دو مقرره مورد اعتراض از سوی آقای باقری نیز به هیچ وجه در تضاد و منافی حقوق مادی، معنوی و پژوهشی دانشجویان نمی‌باشد، لذا صدور رای مبنی بر رد شکایت خواهان از آن مقام مورد استدعا است . " هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ 23/9/1400 با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران و دادرسان شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است . رای هیات عمومی اولا : به موجب بند ( 4 ) قسمت « ب » ماده 2 قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مصوب سال 1383، تعیین ضوابط، معیارها و استانداردهای علمی موسسات آموزش عالی و تحقیقاتی، رشته‌ها و مقاطع تحصیلی با رعایت اصول انعطاف، پویایی، رقابت و نوآوری علمی از جمله ماموریتهای وزارتخانه یادشده است و در اجرای بند مذکور، آیین‌نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی ( Ph.D ) در جلسه شماره 871 24/11/1394 به تصویب شورای عالی برنامه‌ریزی آموزشی رسیده است و برمبنای ماده 19 آیین‌نامه مزبور : « دانشجو پس از تدوین رساله به شرط کفایت دستاوردهای علمی و چاپ یک مقاله علمی پژوهشی مستخرج از رساله، با تایید استاد / استادان راهنما مجاز است در حضور هیات داوران از رساله خود دفاع کند » و مستنبط از ماده مذکور این است که مقاله مستخرج از رساله توسط دانشجو نوشته شده و استاد / استادان راهنما صرفا وظیفه نظارت و راهنمایی جهت اصلاح آن را برعهده دارند . ثانیا : براساس ماده 23 آیین‌نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی، دانشگاه شهید بهشتی باید در تدوین و تصویب شیوه نامه اجرایی نظارت بر اجرای مفاد آیین‌نامه مذکور، اصول و ضوابط اصلی دوره دکتری مندرج در آیین‌نامه را رعایت کند و این در حالی است که آن بخش از مقررات مورد اعتراض که متضمن درج نام یکی از اعضای تیم راهنمایی رساله به عنوان نویسنده مسئول مقاله بوده، به توسعه دامنه شمول حکم مقرر در ماده 19 آیین‌نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی ( Ph.D ) منتهی شده است . ثالثا : ماده 19 آیین‌نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی در مقام بیان نحوه دفاع از رساله دکتری و شرایط آن است و سکوت این ماده درخصوص اینکه چه کسی نویسنده مسئول باشد، مبین جواز نویسنده مسئول تلقّی کردن استاد راهنما نیست و باید این موضوع را در پرتو اصول کلّی حقوق عمومی از قبیل اصل عدم صلاحیت و اصل برابری و اصل منع تبعیض تفسیر کرد و بدیهی است که اصل بر عدم صلاحیت استاد راهنما برای نویسنده مسئول بودن مقاله بوده و خلاف آن نیاز به تصریح دارد . رابعا : مستفاد از ماده 3 قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب سال 1348 با اصلاحات بعدی، مقاله علمی مستخرج از رساله، اثر حقوقی مستقلی است که پدیدآورنده آن دانشجو است و وی مالک فکری آن محسوب می‌شود و استاد راهنما صرفا وظیفه نظارت بر آن را برعهده دارد . خامسا : قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی مصوب سال 1396، در مقام بیان عمل مجرمانه تقلب در تهیه آثار علمی و مجازات آن بوده و از این قانون، الزام دانشجویان به ذکر نام یکی از اعضای تیم راهنمایی رساله به عنوان نویسنده مسئول در مقالات علمی پژوهشی مستخرج از رساله قابل استنتاج نیست . بنا به مراتب فوق، بند « ب » تبصره 3 ماده 2 و ماده 3 مصوبه مورخ 1/11/1399 شورای دانشگاه شهید بهشتی با موضوع دستورالعمل اعلام کفایت دستاوردهای پژوهشی دانشجویان دکتری که متضمن تعیین یکی از اعضای تیم رساله به عنوان نویسنده مسئول است، خارج از حدود اختیار بوده و مستند به بند 1 ماده 12 و ماده 88 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال 1392 ابطال می‌شود . رئیس هیات عمومی دیوان عدالت اداری حکمتعلی مظفری