رای شماره 1255 هیات عمومی دیوان عدالت اداری با موضوع : تبصره (1) ماده 1 آیین‌نامه پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان در دوره تحصیلی دکتری مصوب 27/3/1393 شورای هدایت استعدادهای درخشان وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (موضوع ابلاغیه شماره 67272 /21 18/4/1393 معاون آموزش وزیر علوم، تحقیقات و فناوری

شماره 9901483 – 1/8/1401 بسمه تعالی جناب آقای اکبرپور رئیس هیات مدیره و مدیرعامل محترم روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران یک نسخه از رای هیات عمومی دیوان عدالت اداری به شماره دادنامه 140109970905811255 مورخ 12/7/1401 با موضوع: «تبصره (1) آیین‌نامه پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان در دوره تحصیلی دکتری مصوب 27/3/1393 شورای هدایت استعدادهای درخشان (موضوع ابلاغیه شماره 21 / 67272 18/4/1393 معاون آموزشی وزیر علوم، تحقیقات و فناوری)، ابطال شد . » جهت درج در روزنامه رسمی به پیوست ارسال می‌گردد . مدیرکل هیات عمومی و هیات‌های تخصصی دیوان عدالت اداری یداله اسمعیلی‌فرد تاریخ دادنامه : 12/7/1401 شماره دادنامه : 1255 شماره پرونده : 9901483 مرجع رسیدگی : هیات عمومی دیوان عدالت اداری شاکی : آقای مزدک نصوری موضوع شکایت و خواسته : ابطال تبصره 1 ماده 1 آیین‌نامه پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان در دوره تحصیلی دکتری مصوب 27/3/1393 شورای هدایت استعدادهای درخشان وزارت علوم، تحقیقات و فناوری موضوع ابلاغیه شماره 21 / 67272 18/4/1393 معاون آموزش وزیر علوم، تحقیقات و فناوری گردش کار : شاکی به موجب دادخواستی ابطال تبصره 1 ماده 1 و 3 آیین‌نامه پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان در دوره تحصیلی دکتری مصوب 27/3/1393 شورای هدایت استعدادهای درخشان وزارت علوم، تحقیقات و فناوری موضوع ابلاغیه شماره 21 / 67272 18/4/1393 معاون آموزش وزیر علوم، تحقیقات و فناوری را خواستار شده و در جهت تبیین خواسته به‌طور خلاصه اعلام کرده است که : " خداوند باری تعالی در آیه 90 سوره نحل می‌فرماید « ان الله یامر بالعدل و الاحسان ...» « همانا خدا خلق را فرمان به عدل و احسان می‌دهد ... » این آیه منشور جهانی اسلام است و یکی از جامع‌ترین و کامل‌ترین آیاتی می‌باشد که بر عدل و مساوات و عدالت‌گستری در میان مردم دلالت می‌کند و اینکه قسط و عدل بر احسان و خیرخواهی، مقدم است . بنابراین عدالت در جامعه اسلامی بایستی نسبت به تمام شهروندان و به دور از افراط و تفریط و در تمام ابعاد اقتصادی، فرهنگی، علمی، اجتماعی و ... برقرار باشد . همچنین مطابق قاعده فقهی «لاضرر و لاضرار» ورود هرگونه ضرری به یکدیگر نهی شده است و این قاعده شامل همه احکام، عباد و شهروندان در جامعه اسلامی می‌شود . اقدام مقامات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در تصویب تبصره 1 ماده 1 آیین‌نامه مذکور راه را بر ایجاد احکام ضرری نسبت به عده کثیری از نخبان علمی دانشگاه‌ها و موسسه‌های آموزش عالی و پژوهشی کشور از طریق منع عدالت علمی آموزشی و انسداد گسترش علم و دانش در جامعه اسلامی ایران گشوده است . با مداقه در منویات مقام معظم رهبری چنین استنباط می‌شود: «مدیران اسلامی موظفند کارکرد عدالت در کشور را ارتقا دهند و یکی از توصیه‌های مکرر معظم‌له، تاکید بر مساله علم و پژوهش و ایجاد عدالت آموزشی در میان اقشار مختلف مردم علی‌الخصوص دانشگاه و دانشگاهیان می‌باشد و اینکه تبعیض در توزیع منابع عمومی به ویژه در درون دستگاه‌های حکومتی منجر به ویژه‌خواری و بی‌عدالتی می‌شود و به شدت ممنوع است . به موجب اصول 56 و 58 و 71 قانون اساسی صلاحیت وضع حق و تکلیف در انحصار مجلس شورای اسلامی می‌باشد و در اصل 85 قانون اساسی بر تفکیک مرزهای تقنین و اجرا تاکید شده و اینکه مهمترین حکم این اصل، عدم تفویض اختیار قانونگذاری به قوه مجریه است . مطابق ماده 2 قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مصوب 1383 مجلس شورای اسلامی علی‌الخصوص بند 5 بخش (ج) این ماده بر حمایت از استعدادهای درخشان و هدایت آن‌ها به سمت اولویت‌های راهبردی کشور در حوزه‌های مختلف علوم تاکید شده است . مطابق فصل دوم (علم و فناوری) قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه مصوب 1389 مجلس شورای اسلامی به ویژه بخش (ب) ماده 16 و ماده 18 این قانون، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در راستای تکمیل و اجرای نقشه جامع علمی کشور و عدالت آموزشی و افزایش درصد پذیرفته شدگان دوره‌های تحصیلات تکمیلی آموزش عالی موظف است که میزان ورود دانش‌آموختگان دوره کارشناسی به دوره‌های تحصیلات تکمیلی را افزایش دهد و در راستای حمایت از استعدادهای درخشان و هدایت آن‌ها به سمت اولویت‌های راهبردی کشور در حوزه‌های مختلف علوم، برنامه‌ریزی نماید و حمایت‌های هدفمند مادی و معنوی از نخبگان و نوآوران علمی و فناوری به منظور ادامه تحصیل برگزیدگان علمی را ارائه نماید . مطابق ماده 64 قانون برنامه پنجساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1395 مجلس شورای اسلامی بر ارائه تسهیلات و اجرای سیاست‌های حمایتی نسبت به تمام استعدادهای درخشان و نخبگان علمی سراسر کشور (اعم از دانشگاه‌های دولتی و غیردولتی) تاکید شده است . علیهذا رویکرد مقامات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در تصویب مقرره‌های مورد اعتراض در آیین‌نامه پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان در دوره تحصیلی دکتری مصداق بارز خروج از صلاحیت دستگاه اجرایی و ورود در صلاحیت تقنینی شده و در مغایرت گسترده با شرع اسلام و قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته است و عاقبت با چنین رویه‌ای منجر به اعمال و تحمیل نظرات و سلایق شخصی در صدور و ابلاغ تصمیمات و دستورات اداری خواهد شد و ضررهای جبران‌ناپذیری را به جامعه علمی و پژوهشی جمهوری اسلامی ایران وارد می‌کند . در نهایت صدور حکم بر ورود شکایت به شرح خواسته مورد استدعاست ." متن مقرره مورد شکایت به شرح زیر است : " آیین‌نامه پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان در دوره تحصیلی دکتری مقدمه : در اجرای سیاست‌های حمایت و هدایت استعدادهای درخشان مصوب جلسه 419 22/2/1377 شورای عالی انقلاب فرهنگی از بند 5 بخش (ج) از ماده 2 قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مصوب جلسه مورخ 18/5/1383 مجلس شورای اسلامی مبنی بر برنامه‌ریزی برای شناسایی و حمایت از استعدادهای درخشان و هدایت آن‌ها به سمت اولویت‌های راهبردی کشور در حوزه‌های مختلف علوم و نیز در اجرای ماده 18 قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران مبنی بر حمایت‌های هدفمند مادی و معنوی از نخبگان و نوآوران علمی و فناوری و به منظور تسهیل ادامه تحصیل برگزیدگان علمی، آیین‌نامه زیر تدوین می‌شود : ماده1 دانشگاه اختیار دارد حداکثر معادل بیست درصد از ظرفیت پذیرش با آزمون شیوه آموزشی پژوهشی دوره روزانه دکتری خود در هر کد رشته محل تحصیل را از بین دانش‌آموختگان دوره کارشناسی ارشد داخل کشور و مورد تایید وزارت به صورت مازاد بر ظرفیت با رعایت شرایط زیر پذیرش کند . تبصره1 دانشگاه پیام نور، آزاد اسلامی، غیردولتی غیرانتفاعی و پردیس‌های بین‌المللی (خودگردان) مجاز به استفاده از این آیین‌نامه برای پذیرش استعدادهای درخشان در دوره دکتری نیستند . ............ وزیر علوم، تحقیقات و فناوری " در پاسخ به شکایت مذکور، مدیرکل دفتر حقوقی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به موجب لایحه شماره 268705 27/11/1399 توضیح داده است که : " مطابق بند 5 قسمت (ج) ماده 3 قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مصوب 18/5/1383 مجلس شورای اسلامی، برنامه‌ریزی برای شناسایی و حمایت از شکوفایی استعدادهای درخشان و هدایت آن‌ها به سمت اولویت‌های راهبردی کشور در زمینه علوم، تحقیقات و فناوری در چارچوب مقررات مصوب مراجع ذی‌صلاح یکی از ماموریت‌های اصلی و از حدود اختیارات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری می‌باشد . بر اساس ماده 1 آیین‌نامه تشکیل شورای هدایت استعدادهای درخشان ویژه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مصوب جلسه 502 22/5/1381 شورای عالی انقلاب فرهنگی، شورای هدایت استعدادهای درخشان برای تعیین سیاست‌ها و راهنمایی‌های عملیاتی و به اجرا درآوردن طرح‌های آزمایشی و شکوفاسازی استعدادهای درخشان در دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی تشکیل می‌شود و این شورا با استفاده از اختیارات ویژه نسبت به وضع مقررات خاص و اصلاح آیین‌نامه‌ها و مقررات موجود اقدام می‌کند . بنابراین مواد معترض‌عنه در آیین‌نامه پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان در دوره تحصیلی کارشناسی ارشد در اجرای ماده 18 قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران مبنی بر حمایت‌های هدفمند مادی و معنوی از نخبگان و نوآوران علمی و فناوری و به منظور تسهیل ادامه تحصیل برگزیدگان علمی تدوین شده است و برخلاف اظهارات شاکی هیچ‌گونه تبعیض و تناقضی در آن وجود ندارد . همان‌طور که مستحضرید استعمال لاضرر و لاضرار تنها در معنای نفی احکامی که موجب ضرر می‌شوند به کار می‌رود . با توجه به دلایلی که در ذیل به آن اشاره می‌شود استناد به این قاعده مبنایی ندارد : شیوه پذیرش دکتری بدون کنکور در دانشگاه‌های مختلف متفاوت است . دانشگاه‌های سراسری (دوره روزانه) از طریق آیین‌نامه استعدادهای درخشان وزارت علوم (آیین‌نامه معترض‌عنه) پردیس‌های بین‌المللی دانشگاه‌های سراسری مانند پردیس کیش و قشم دانشگاه تهران، از طریق آزمون اختصاصی بدون نیاز به شرکت در آزمون، دانشگاه آزاد از طریق آیین‌نامه استعداد درخشان دانشگاه آزاد، همچنین در خصوص دانشگاه پیام نور این نکته حائز اهمیت است که این دانشگاه مانند سایر دانشگاه‌ها زیر نظر وزارت علوم است ولی سامانه آموزشی آن با سایر دانشگاه‌های دولتی متفاوت است و بر مبنای آموزش نیمه حضوری استوار است . به همین دلیل دانشگاه مزبور فراخوانی برای پذیرش دکتری بدون آزمون ندارد و مفهوم مخالف آن این است که در مقطع دکتری طبق دفترچه انتخاب رشته دکتری دانشجو پذیرش می‌کند . بنابراین پذیرش از طریق این آیین‌نامه فقط برای دوره‌های روزانه و غیرانتفاعی دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی است به عبارت دیگر دانشگاه‌های پیام نور، آزاد اسلامی، علمی کاربردی، غیرانتفاعی مجازی، دانشگاه‌های دولتی در دوره‌های نوبت دوم، الکترونیکی (مجازی)، نیمه حضوری، پردیس‌های بین‌المللی(خودگردان) و پژوهش‌محور، مجاز به استفاده از آیین‌نامه یاد شده برای پذیرش بدون آزمون استعداد درخشان نیستند . همان‌طور که مفاد تبصره 1 ماده 1 آیین‌نامه فوق‌الذکر ملاحظه می‌شود، دانشگاه پیام نور و آزاد اسلامی و ... مجاز به استفاده از آیین‌نامه برای پذیرش استعدادهای درخشان در دوره دکتری نیستند . در مورد سایر دانشگاه‌ها، در صورت موافقت هر دانشگاه منعی برای پذیرش دانش‌آموختگان آن دانشگاه‌ها، وجود ندارد . بنابراین برداشت شاکی از مفاد تبصره معترض‌عنه اشتباه بوده است . چنانچه دانش‌آموختگان مقاطع کارشناسی ارشد شرایط پذیرش بدون آزمون دکتری از جمله داشتن معدل کارشناسی بالاتر از 16، داشتن معدل کارشناسی ارشد بالاتر از 17 و چنانچه 2 سال از تاریخ دانش‌آموختگی متقاضی نگذشته باشد و همچنین حداقل 60 امتیاز از موارد یاد شده در آیین‌نامه را کسب کرده باشد می‌توانند از تسهیلات آیین‌نامه فوق‌الذکر استفاده نماید . بنابراین برخلاف نظر شاکی اصل استحقاق اشخاص در استفاده از امکانات مادی و معنوی مشابه و یکسان در شرایط مساوی برای تمامی دانش‌آموختگان فراهم شده است و دانشگاه به استناد ماده 3 آیین‌نامه مزبور رشته و سابق تحصیلی دوره پایین‌تر دانش‌آموختگان به عنوان یکی از ملاک‌های بررسی امکان پذرش ملاک عمل قرار می‌دهد . با عنایت به مراتب فوق و با تاکید مجدد بر این امر که دانشگاه پیام نور منعی برای پذیرش دانشجوی دکتری از طریق آزمون سراسری ندارد و برای فارغ‌التحصیلان آن نیز منعی برای استفاده از تسهیلات آیین‌نامه معترض‌عنه در سایر دانشگاه‌ها در صورت موافقت دانشگاه پذیرنده وجود ندارد . تقاضای رد دادخواست مطروحه را دارم ." در پاسخ به ادعای شاکی مبنی بر خلاف شرع بودن مقرره‌های مورد شکایت، قائم‌مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره 102 / 28817 27/9/1400 اعلام کرده است که : " موضوع تبصره 1 ماده 1 و ماده 3 آیین‌نامه پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان در دوره تحصیلی دکترا مصوب 27/3/1393 وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، در جلسه مورخ 24/9/1400 فقهای معظم شورای نگهبان مورد بحث و بررسی قرار گرفت که به شرح ذیل اعلام نظر می‌گردد : مواد و تبصره مورد شکایت خلاف شرع شناخته نشد . تشخیص قانونی بودن آن بر عهده دیوان عدالت اداری است ." پرونده در اجرای ماده 84 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال 1392 به هیات تخصصی فرهنگی، آموزشی و پزشکی دیوان عدالت اداری ارجاع شد و این هیات به موجب دادنامه شماره 140109970906010327 25/5/1401 ماده 3 آیین‌نامه پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان در دوره تحصیلی دکتری مصوب 27/3/1393 شورای هدایت استعدادهای درخشان وزارت علوم، تحقیقات و فناوری را قابل ابطال تشخیص نداد و به رد شکایت رای صادر کرد . رای مذکور به علت عدم اعتراض از سوی رئیس دیوان عدالت اداری یا ده نفر از قضات دیوان عدالت اداری قطعیت یافت . رسیدگی به تقاضای ابطال تبصره 1 ماده 1 آیین‌نامه پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان در دوره تحصیلی مصوب 27/3/1393 شورای هدایت استعدادهای درخشان وزارت علوم، تحقیقات و فناوری موضوع ابلاغیه شماره 21 / 67272 18/4/1393 معاون آموزش وزیر علوم، تحقیقات و فناوری در دستورکار جلسه هیات عمومی قرار گرفت . هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ 12/7/1401 با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران و دادرسان شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است . رای هیات عمومی اولا : قائم‌مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره 102 / 28817 27/9/1400 و در رابطه با جنبه شرعی مقرره مورد شکایت اعلام کرده است که: «مواد و تبصره مورد شکایت خلاف شرع شناخته نشد . تشخیص قانونی بودن آن برعهده دیوان عدالت اداری است» و بر همین اساس مستند به حکم مقرر در تبصره 2 ماده 84 و ماده 87 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال 1392 مبنی بر لزوم تبعیت هیات عمومی دیوان عدالت اداری از نظر فقهای شورای نگهبان درخصوص جنبه شرعی مقررات اجرایی، تبصره (1) ماده (1) آیین‌نامه پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان در دوره تحصیلی دکتری مصوب 27/3/1393 شورای هدایت استعدادهای درخشان (موضوع ابلاغیه شماره 21 / 67272 18/4/1393 معاون آموزشی وزیر علوم، تحقیقات و فناوری ) ، خلاف شرع نیست . ثانیا : نظر به اینکه براساس مقرره مورد اعتراض، دانشگاههای پیام نور، آزاد اسلامی، غیردولتی غیرانتفاعی و پردیس‌های بین‌المللی (خودگردان) از پذیرش دانشجوی استعداد درخشان (بدون آزمون) محروم شده‌اند و این در حالی است که ایجاد چنین محدودیتی برای دانشگاه‌های مذکور مستند و مبنای قانونی نداشته و از مصادیق تبعیض ناروا است، لذا تبصره (1) ماده (1) آیین‌نامه پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان در دوره تحصیلی دکتری مصوب 27/3/1393 شورای هدایت استعدادهای درخشان (موضوع ابلاغیه شماره 21 / 67272 18/4/1393 معاون آموزشی وزیر علوم، تحقیقات و فناوری) با بند 9 اصل سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مغایرت دارد و مستند به بند 1 ماده 12 و ماده 88 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال 1392 ابطال می‌شود . رئیس هیات عمومی دیوان عدالت اداری حکمتعلی مظفری