رای شماره 2738991 هیات تخصصی فرهنگی، آموزشی و پزشکی دیوان عدالت اداری با موضوع عدم ابطال موادی از آیین‌نامه اجرایی تبصره ماده 6 [66] قانون جامع خدمات‌رسانی ایثارگران، تصویب هیات وزیران (1401)

هیات تخصصی فرهنگی، آموزشی و پزشکی * شماره پرونده: ه ت/ 0200127 0200130 0200124 0200123 0200125 0200122 0200126 0200129 0200128 0200394 0200171 شماره دادنامه سیلور: 140231390002738991 تاریخ: 1402/10/20 * شاکیان: آقایان سجاد کریمی پاشاکی سعید عظیم زاده عبدالرضا و امیر ارجمند مهدی بابائی امین احمدی خانم نرجس برزگر محسن عبدی امید سلیمی بنی حمید رضا حق شناس مهدی رحمانی محمدرضا الهامی اطهر * طرف شکایت: هیات وزیران * موضوع شکایت و خواسته: ابطال موادی از آیین‌نامه اجرایی تبصره ماده 6 قانون جامع خدمات‌رسانی ایثارگران، تصویب هیات وزیران (1401) * شاکی دادخواستی به طرفیت هیات وزیران به خواسته فوق الذکر به دیوان عدالت اداری تقدیم کرده که به هیات عمومی ارجاع شده است متن مقرره مورد شکایت به قرار زیر می‌باشد: آیین‌نامه اجرایی تبصره ماده (66) قانون جامع خدمات‌رسانی ایثارگران ماده 1 در این آیین‌نامه، اصطلاحات زیر در معانی مشروح مربوط به کار می‌روند: 5 رشته‌های تحصیلی مورد نیاز: رشته‌های تحصیلی که توسط کارگروه موضوع ماده (3) این آیین‌نامه مشخص و از طریق دفترچه آزمون‌های سراسری سازمان سنجش آموزش کشور اعلام می‌شود. 6 نوع: تعیین‌کننده نوع نظام آموزشی مشتمل بر حضوری، الکترونیکی، آموزش محور، پژوهش محور و تعیین نوع مقاطع، رشته تحصیلی و دانشگاه. ماده 3 نوع، میزان و کمک شهریه، با اولویت رشته‌های تحصیلی مورد نیاز توسط کارگروهی متشکل از وزرای علوم، تحقیقات و فناوری، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، تعاون، کار و رفاه اجتماعی و روسای سازمان برنامه وبودجه کشور، بنیاد شهید و امور ایثارگران، سازمان اداری و استخدامی کشور و دانشگاه آزاد اسلامی هر پنج سال یک بار تهیه و با تصویب اکثریت وزرای عضو کارگروه مذکور، توسط بنیاد شهید و امور ایثارگران اعلام می‌شود. تبصره 1 سقف کمک شهریه پرداختی به صورت سالانه توسط سازمان برنامه و بودجه کشور مشخص می‌شود. تبصره 2 جلسات کارگروه موضوع این ماده به دعوت سازمان برنامه و بودجه کشور و در محل آن سازمان برگزار می‌شود. ماده 4 صد درصد (100%) کمک شهریه تحصیلی بر اساس ماده (3) این آیین‌نامه به مشمولین شاهد و ایثارگر در دو نیمسال اول تحصیل در مقاطع تحصیلی کارشناسی و دکترای حرفه‌ای و در نیمسال اول مقاطع کاردانی، کارشناسی ارشد و دکترای تخصصی (پی اچ دی) به شرط عدم مشروطی پرداخت می‌شود و در نیم سال‌های بعدی پرداخت‌ها با توجه به وضعیت پیشرفت علمی و معدل دانشجو به صورت زیر خواهد بود: 1 پرداخت صد درصد (100%) کمک شهریه برای مشمولین کلیه مقاطع تحصیلی حائز معدل (17) و بالاتر و برای دانشجویان کارشناسی رشته‌های فنی، مهندسی و علوم پایه معدل (16) و بالاتر. 2 پرداخت هفتاد و پنج درصد (75%) کمک شهریه برای مشمولین کلیه مقاطع تحصیلی حائز معدل ( 16/99 15) و برای دانشجویان مقطع کارشناسی رشته‌های فنی، مهندسی و علوم پایه معدل ( 15/99 14) و دانشجویان تخصصی و (پی‌اچ‌دی) حائز معدل ( 16/99 16). 3 پرداخت پنجاه درصد (50 %) کمک شهریه برای مشمولین مقاطع تحصیلی کاردانی و کارشناسی حائز معدل ( 14/99 12) و برای مشمولین مقطع کارشناسی رشته‌های فنی، مهندسی و علوم پایه معدل ( 13/99 - 12) و نیز دانشجویان کارشناسی ارشد حائز معدل (14/99 14). تبصره استفاده از تسهیلات موضوع این آیین‌نامه برای جانبازان بالای پنجاه درصد (50 %) بدون محدودیت سنی بوده و برای سایر جامعه هدف ایثارگری بازنشسته مراکز دولتی و غیردولتی و یا دارای سن (60) سال و بالاتر مشمول حداکثر پنجاه درصد (50 %) کمک شهریه با توجه به معدل و اولویت‌بندی فوق خواهند شد (حائزین بند (1) پنجاه درصد (50 %)، بند (2) چهل درصد (40 %) و بند (3) سی درصد (30%) کمک شهریه). ماده5: تبصره 3 دانشجویان دکتری تخصصی و (پی‌اچ‌دی) با معدل کمتر از (16) مشمول پرداخت کمک شهریه آن نیم سال نمی‌شوند. تبصره 5 پرداخت کمک شهریه برای جانبازان، آزادگان و همسران شهدا، جانبازان و آزادگان و فرزندان شهدا برای تمامی مقاطع تحصیلی و برای فرزندان جانبازان و آزادگان تا دو مقطع تحصیلی تعیین می‌گردد. تبصره 7 مشمولین شرکت‌کننده در ترم تابستان در صورت عدم گذراندن واحدهای اخذ شده از قبیل (حذف واحد، عدم حضور در سر کلاس و امتحانات و عدم احراز نمره قبولی)، شهریه مربوط بر عهده مشمول می‌باشد. ماده 7 مشمولینی که بر اساس ضوابط مندرج در آیین‌نامه آموزشی دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی در مقاطع تحصیلی مختلف حد نصاب نمره را کسب نکرده و مشروط شوند و یا بر اساس ضوابط دیگر آموزشی مشروطی خود را بلا اثر نمایند و یا دارای محکومیت انضباطی باشند، در آن نیم سال تحصیلی مشمول دریافت کمک شهریه از سوی بنیاد نخواهند شد و پرداخت شهریه مربوط بر عهده مشمول است. تبصره 1 مشمولینی که بر اساس ضوابط مندرج در آیین‌نامه آموزشی دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی در مقاطع تحصیلی مختلف نسبت به حذف نیمسال اقدام نمایند در آن نیمسال مشمول دریافت کمک شهریه از سوی بنیاد نخواهند شد و پرداخت شهریه مربوط بر عهده مشمول است. تبصره 2 شهریه واحدهای درسی که مشمولین موفق به کسب حد نصاب نمره قبولی نشوند، شامل مزایای این آیین‌نامه نمی‌باشد و پرداخت شهریه آن واحد درسی بر عهده مشمول است. تبصره 3 مشمولین دکتری (پی‌اچ‌دی) در صورت عدم کسب حد نصاب نمره قبولی در امتحان جامع در آن نیمسال مشمول بهره مندی از تسهیلات این آیین‌نامه نمی‌شوند. ماده 8 تسهیلات این آیین‌نامه شامل مشمولین راتبه تحصیلی (بورسیه) و واحدهای بین‌الملل دانشگاه‌های داخلی نمی‌شود. تبصره 2 مشمولین شاغل به تحصیل در مقطع دکترای پژوهش محور مشمول بهره مندی از خدمات این آیین‌نامه نمی‌شوند. ماده 11 کلیه مشمولین ورودی سنوات قبل و ورودی جدید از زمان ابلاغ این آیین‌نامه مشمول مفاد آن هستند. تبصره ماده (3) این آیین‌نامه فقط شامل مشمولین پذیرفته شده از سال تحصیلی 1401 به بعد می‌باشد و مشمولین ورودی سنوات قبل از آن را شامل نمی‌شود. معاون اول رئیس جمهور محمد مخبر *دلایل شاکیان برای ابطال مقرره مورد شکایت: 1 تعیین اولویت‌بندی در ماده 3 تبعیض ناروا است چرا که نص ماده 66 قانون جامع و حتی تبصره آن، صحبتی از اولویت مطرح نکرده و صرفا چهارچوب کلی نحوه پرداخت را بر عهده بنیاد شهید و نهایتا هیات وزیران قرار داده است. 2 - وظیفه بنیاد پرداخت هزینه‌های تحصیلی برای هر درس برای یک مرتبه می‌باشد. مقید کردن پرداخت شهریه به عدم مشروطی و وضعیت علمی مشمولان به موجب صدر ماده 4، مغایر ماده 66 قانون می‌شد. ضمنا تفاوت تفکیک‌های سه‌گانه تعریف شده در ماده 4 نیز فاقد وجاهت قانونی می‌باشد. 3 مفاد تبصره ماده 4 نیز متضمن اعمال تبعیض می‌باشد. در هیچ قانونی چنین تمایز و تبعیضی جهت برخورداری از حق مصرح در ماده 66 قانون را تجویز نکرده است. 4 در سقف سنوات متعارف موضوع ماده 5 آیین‌نامه، پرداخت شهریه تکلیف قانونی بنیاد برای هر مشمول است و وضع چنین ممنوعیتی در تبصره 3 ماده 5 آیین‌نامه تبعیض ناروا و مخالف ماده 66 است. 5 مفاد تبصره 5 ماده 5 آیین‌نامه، مغایر روح قانون جامع، تبعیض ناروا و همچنین مخالف منطوق ماده 66 قانون جامع، بند ب ماده 9 و سقف تعیین شده در شق 1 بند ث ماده 88 قانون برنامه ششم توسعه است چرا که در این مواد محدودیتی برای تعداد مقاطع تعریف نکرده است. 6 حذف واحد در صورت وجود عذرهای موجه از حقوق دانشجویان است و عدم تخصیص شهریه به این دلیل، (به موجب تبصره 7 ماده 5)، مخالف اصل 40 قانون اساسی است. 7 مفاد ماده 7 مغایر ماده 66 قانون است. مشروطی از حالات تحصیل در مقاطع دانشگاهی است فلذا چنانچه فردی مشروط شود در سقف سنوات تعیین موضوع ماده 5 آیین‌نامه، امکان پرداخت شهریه به وی جزو تکالیف بنیاد است. ضمنا در هیچ قانونی، داشتن محکومیت انضباطی محدود یا ممنوع‌کننده دریافت شهریه تحصیلی نیست و این ممنوعیت اعمال مجازات مضاعف است. تبصره‌های این ماده نیز مغایر ماده 66 قانون است. تبصره 1، به علاوه، مغایر اصل 40 نیز است. کما اینکه برخی از جانبازان ممکن است به دلایل درمانی حذف ترم نمایند. 8 واحدهای بین‌الملل دانشگاه‌های داخلی مطابق ماده 66 دانشگاه‌های مجاز شناخته شده و مطابق بند ب ماده 90 قانون برنامه ششم، هزینه شهریه مشمولان ماده 66 شاغل به تحصیل این دانشگاه‌ها می‌بایست حداکثر در سقف دانشگاه آزاد اسلامی داخل کشور پرداخت شود. از این رو بخش مربوط از ماده 8 مغایر قانون است. 9 دانشجویان مقطع دکتری پژوهش محور نیز مشمول ماده 6 قانون هستند. از این رو تبصره 2 ماده 8 نیز مغایر قانون و تبعیض ناروا است. 10 ماده 11 آیین‌نامه به جهت عطف به ما سبق شدن مغایر اصل 169 قانون اساسی و نیز ماده 4 قانون مدنی است. * خلاصه مدافعات طرف شکایت: 1 هیات عمومی به موجب دادنامه‌های شماره 1046 مورخ 1396/10/19 و 1930 1929 مورخ 1397/10/18 و مصوبات مشابه را با توجه به حکم مقرر در تبصره ماده 66 قانون جامع ... قابل ابطال ندانست. دادنامه شماره 378 مورخ 1397/11/28 هیات تخصصی نیز قابل ذکر است. 2 این ادعا که تبصره ماده (66) باید وفق صدر ماده به نحوی تفسیر گردد که هزینه شهریه در هر صورت، همه مقاطع تحصیلی در همه دانشگاه‌ها با هر شرایط تحصیلی دانشجویان ایثارگر یا خانواده وی، باید پرداخت گردد، مغایر صریح تبصره، صلاحیت وضع آیین‌نامه توسط دولت و حکمت و منطق قانون‌گذار می‌باشد. زیرا در این صورت همان صدر ماده کفایت نموده و نیازی به وضع مقرره نبوده است. 3 با توجه به اینکه با توجه به اصول (3) و (30) قانون اساسی، اصل بر برابری همه افراد ملت بر برخورداری از تسهیلات آموزش عالی است ولکن مقنن به جهت تکریم جایگاه خانواده‌های ایثارگران برخی امتیازات را برای آن‌ها قائل شده که جنبه استثنا دارند، باید در چنین مواردی تفسیر را مضیق و معقول ارائه نمود و از توسعه بدون قاعده حکم پرهیز کرد. 4 دولت در چهارچوب اختیار مقرر در تبصره ماده (66) قانون، در مقرره مزبور و همچنین تبصره (3) ماده (5) ساز و کارهایی را تعریف نموده است که با توجه به تعداد زیاد مشمولان ماده (66) قانون و وضعیت خاص اجتماعی ایشان، اولا اسباب نخبه پروری با حمایت هدفمند و برنامه‌ریزی شده از آن‌ها فراهم آید و ثانیا با وضع شرایط مذکور در آیین‌نامه، ضمن اعطای فرصت تحصیلی رایگان در کنار سهمیه اختصاصی ورود به دانشگاه، از هرگونه رخوت و بی‌انگیزگی ایثارگران و خانواده‌های آن‌ها در تحصیل جلوگیری به عمل آمده و آن‌ها در فرصتی برابر در کنار دیگر دانشجویان بنشینند. 5 در خصوص ایراد شاکی نسبت به تبصره (5) ماده (5) آیین‌نامه مورد شکایت با توجه به دادنامه شماره (1709) تاریخ 1399/11/14 و دادنامه شماره (596) و (597) مورخ 1401/3/31 هیات عمومی این ایراد وارد نیست. 6 اصل ماده 66 دلالتی بر پرداخت چند باره هزینه شهریه ندارد. به عبارتی دیگر، به نظر می‌رسد که با پرداخت شهریه یک مقطع تحصیلی در دانشگاه، تکلیف مقرر در ماده (66) قانون اجرا شده است. لذا تقسیم مشمولان به دو دسته فرزندان جانبازان و ایثارگران و جانبازان، آزادگان و فرزندان شهدا و .... و متعاقبا حسب مورد پرداخت شهریه تحصیلی برای دو یا سه مقطع مغایر قانون نیست. 7 دولت طبق تبصره ماده (66) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران از این صلاحیت قانونی برخوردار است تا با در نظر گرفتن منافع عمومی جامعه، نوع، میزان و شرایط پرداخت شهریه مشمولین ماده مزبور را به شرح مقرر در تبصره 7 ماده 5 تعیین نماید. 8 وفق تبصره ماده (66) یکی از مواردی که باید در آیین‌نامه اجرایی مورد توجه قرار گیرد، تعیین شرایط پرداخت شهریه مشمولین است و در این راستا شرایط پرداخت از سوی دولت باید به نحوی در آیین‌نامه مقرر شود که با اهداف حمایتی مد نظر قانون‌گذار تناسب داشته باشد و مغایرتی با مصالح عمومی جامعه نیز نداشته باشد. لذا رشته تحصیلی در وهله اول باید مورد نیاز دولت و نظام اداری و عمومی کشور باشد که تشخیص آن بر عهده دولت قرار گرفته است. علاوه بر این، کیفیت تحصیل نیز باید به نحوی باشد که دانشجو ضمن گذراندن واحدهای دانشگاهی به صورت متعارف، حداقل نمره قبولی را اخذ نماید. 9 اگر چه دانشگاه‌های پردیس بین‌الملل هم گونه‌ای از دانشگاه‌های دارای مجوز قانونی موجود در نظام تحصیلات عالی کشور هستند لیکن با توجه به تبصره ماده (66) و با توجه به اینکه در حال حاضر تناسب میان تعداد صندلی خالی دانشگاه‌ها به نسبت داوطلبان، به سبب رشد فزاینده دانشگاه‌ها و کاهش میل به ورود به آن از بین رفته است، تضمین ورود مشمولان ماده (66) به حضور در گرانترین دانشگاه کشور منطقی نیست. 10 از قید «حداکثر» مندرج در بند ب ماده 90 چنین استنباط می‌شود که اگر دولت در چهارچوب صلاحیت مقرر در تبصره ماده (66) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران، پرداخت شهریه به دانشجویان رشته‌های تحصیلی واحدهای بین‌الملل دانشگاه‌های داخلی یا دانشجویان شاغل در مقطع دکترای پژوهش محور را به عنوان رشته‌های تحصیلی مورد نیاز و دارای اولویت ضروری تشخیص داد، پرداخت شهریه «حداکثر» تا سقف شهریه‌های دانشگاه آزاد اسلامی داخل کشور قانونا امکان‌پذیر است و نه اینکه باید لزوما شهریه در سقف مقرر به این دسته از افراد پرداخت شود. 11 وفق تبصره ماده (66) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران، هیئت وزیران می‌تواند شرایط پرداخت هزینه شهریه، رشته و دانشگاه محل تحصیل و ... را در آیین‌نامه اجرایی معین نماید، و در آیین‌نامه مورد شکایت نیز چنین اقدامی بر اساس صلاحیت تشخیصی و کارشناسی دولت صورت پذیرفته است، بر اساس تبصره ماده (11) آیین‌نامه مورد شکایت نیز اجرای این آیین‌نامه برای ورودی‌های جدیدی است که از مهر 1401 وارد دانشگاه یا تحصیلات تکمیلی می‌شوند، ثالثا اصل بر تفسیر مضیق در خصوص مقررات ناظر بر اعطای امتیاز نابرابر به اشخاص است، رابعا قیود مندرج در تبصره ماده (66) اجازه تعیین شرایط برای برقرار شهریه و پیش‌بینی موارد تعلق یا عدم تعلق حسب متغیرهای مختلف که به تشخیص دولت می‌رسد را داده است، اعمال آن‌ها تبعیض ناروا تلقی نمی‌شود. پرونده شماره ه ت / 0200122 به همراه 10 پرونده لف شده دیگر مبنی بر درخواست ابطال بندهای (5) و (6) ماده (1)، ماده (3)، ماده (4) و تبصره ذیل آن، تبصره‌های (3)، (5) و (7) ماده (5)، ماده (7) و تبصره‌های ذیل آن، ماده (8) و تبصره (2) ذیل آن و ماده (11) و تبصره ذیل آن از آیین‌نامه اجرایی تبصره ماده (66) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران (موضوع تصویب نامه شماره 39005/ت57186ه مورخ 1401/3/11 هیات وزیران) و ردیف‌های «ب» و «د» ذیل بند (2) از مصوبات کارگروه ماده (3) آیین‌نامه اجرایی ماده (66) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران مورخ 1401/5/2، در جلسات مورخ 1402/9/20 و 1402/9/27 هیات تخصصی فرهنگی، آموزشی و پزشکی مورد رسیدگی قرار گرفت و بند (6) ماده (1) [عبارات تعیین نوع مقاطع و دانشگاه]، ماده (4) و تبصره ذیل آن، تبصره‌های (3)، (5) و (7) ماده (5)، ماده (7) و تبصره ذیل آن، ماده (8) و تبصره (2) ذیل آن و ماده (11) آیین‌نامه مورد شکایت جهت اتخاذ تصمیم به هیات عمومی ارسال گردید و ردیف‌های «ب» و «د» ذیل بند (2) از مصوبات کارگروه ماده (3) آیین‌نامه اجرایی ماده (66) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران مورخ 1401/5/2 با اتفاق نظر اعضاء به جهت رسیدگی سابق مشمول ماده (85) قانون دیوان عدالت اداری تشخیص شد و پیرامون بند (5) ماده (1) و ماده (3)، اعضاء به اتفاق آراء به شرح ذیل مبادرت به صدور رای نمودند: رای هیات تخصصی فرهنگی، آموزشی و پزشکی بر اساس تبصره ماده (66) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران مصوب سال 1391 با اصلاحات و الحاقات بعدی، مقرر شده است که: «تعیین رشته‌های تحصیلی مورد نیاز، نوع، میزان و شرایط پرداخت هزینه شهریه دانشجویی به موجب آیین‌نامه‌ای خواهد بود که توسط بنیاد و با همکاری وزارتخانه‌های علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی تهیه و به تصویب هیات وزیران خواهد رسید». بر همین مبنا و در اجرای مفاد تبصره قانونی مذکور، کارگروهی تحت عنوان کارگروه ماده (3) آیین‌نامه اجرایی تبصره ماده (66) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران (موضوع تصویب نامه شماره 39005/ت57186ه مورخ 1401/3/11 هیات وزیران) به جهت تعیین رشته‌های تحصیلی مورد نیاز، نوع، میزان و شرایط پرداخت هزینه شهریه دانشجویی تشکیل شده است و در حدود صلاحیت و اختیار خود نسبت به امور فوق الذکر مبادرت به اتخاذ تصمیم می‌کند. بنا به مراتب، بند (5) ماده (1) و ماده (3) آیین‌نامه اجرایی تبصره ماده (66) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران (موضوع تصویب نامه شماره 39005/ت57186ه مورخ 1401/3/11 هیات وزیران) در حدود اختیارات مرجع تصویب‌کننده آن بوده و مغایرتی با قوانین و مقررات نداشته و قابل ابطال نمی‌باشد. این رای به استناد بند «ب» ماده (84) قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی مصوب 1402/2/10) ظرف مهلت بیست روز از تاریخ صدور از جانب رئیس محترم دیوان عدالت اداری یا 10 نفر از قضات محترم دیوان عدالت اداری قابل اعتراض بوده و پس از قطعیت، براساس ماده (93) قانون مذکور در رسیدگی و تصمیم‌گیری مراجع قضایی و اداری معتبر و ملاک عمل است. رئیس هیات تخصصی فرهنگی، آموزشی و پزشکی دیوان عدالت اداری مهدی فرد محمدیان