رای شماره 1895727 هیات عمومی دیوان عدالت اداری با موضوع: ابطال ردیف 1 از بند (ج) فصل اول دستورالعمل اجرایی نحوه اعمال حساب منابع مدیریتی، تبلیغ و ترویج فرهنگ وقف و رشد وصولی به شماره 90/440686 مورخ 1390/5/25 مصوّب رئیس وقت سازمان اوقاف و امور خیریه

شماره 0202938 – 1404/8/5 بسمه تعالی مدیرعامل محترم روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران یک نسخه از رای هیئت عمومی دیوان عدالت اداری با شماره دادنامه 140431390001895727 مورخ 1404/7/29 مبنی بر: به تبعیت از نظر فقهای شورای نگهبان درخصوص جنبه شرعی مقررات اجرایی، اطلاق مقدمه و ردیف (1) از بند (ج) فصل اول دستورالعمل اجرایی نحوه اعمال حساب منابع مدیریتی، تبلیغ و ترویج فرهنگ وقف و رشد وصولی در حد مقرر در نظریه شماره 102/44598 مورخ 1403/10/19 فقهای شورای نگهبان از تاریخ تصویب اعلام بطلان می‌شود. جهت درج در روزنامه رسمی به پیوست ارسال می‌گردد. مدیر کل هیئت عمومی و هیئت‌های تخصصی دیوان عدالت اداری یداله اسمعیلی فرد تاریخ دادنامه: 1404/7/29 شماره دادنامه: 140431390001895727 شماره پرونده: 0202938 مرجع رسیدگی: هیئت عمومی دیوان عدالت اداری شاکی: سازمان بازرسی کل کشور طرف شکایت: سازمان اوقاف و امور خیریه موضوع شکایت و خواسته: ابطال ردیف 1 از بند (ج) فصل اول دستورالعمل اجرایی نحوه اعمال حساب منابع مدیریتی، تبلیغ و ترویج فرهنگ وقف و رشد وصولی به شماره 90/440686 مورخ 1390/5/25 مصوّب رئیس وقت سازمان اوقاف و امور خیریه گردش کار: معاونت حقوقی، نظارت همگانی و امور مجلس سازمان بازرسی کل کشور به موجب دادخواست و لایحه شماره 92851 مورخ 1402/3/20 اعلام کرده است که: "هیئت عمومی دیوان عدالت اداری به موجب دادنامه شماره 287 الی 290 مورخ 1390/7/18 ، بخشنامه شماره 33869/14/1 س مورخ 1386/12/28 معاونت وقت اداری و مالی و امور مجلس سازمان اوقاف و امور خیریه با موضوع نحوه اعمال حساب (13 درصد مدیریت اوقافی) و بخشنامه شماره 14222/15/1/3 س مورخ 1387/9/16 مدیر کل امور اوقافی سازمان مذکور با موضوع شمول 13 % مدیریتی برای موقوفات متصرّفی و غیرمتصرّفی را به دلیل مغایرت با قانون و موازین شرعی و با تکیه بر نظر شورای نگهبان به شرح زیر ابطال نموده است: «نظر به این که قائم مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره 89/30/38923 مورخ 1389/4/23 اعلام کرده است که فقهای شورای نگهبان بخشنامه شماره 32869/14/1 س مورخ 1386/12/28 معاون اداری و مالی و امور مجلس سازمان اوقاف و امور خیریه و بخشنامه شماره 14222/15/1/3 س مورخ 1387/9/16 مدیرکل امور اوقافی سازمان اوقاف و امور خیریه را خلاف موازین شرع شناخته‌اند ... از تاریخ صدور ابطال می‌شود.» 2 رئیس وقت سازمان اوقاف و امور خیریه طی نامه شماره 90/802826 مورخ 1390/9/20 با عنوان شورای نگهبان دلائل متفاوت و متعدّد در صحّت عمل سازمان مذکور بیان نموده است؛ لیکن آن شورا طی نامه شماره 91/49522 مورخ 1391/12/2 در پاسخ به استعلام فوق چنین بیان داشته است: «موضوع بخشنامه شماره 32869/14/1 س مورخ 1386/12/28 معاونت اداری، مالی و امور مجلس سازمان اوقاف و امور خیریه، پس از استماع نظریات مسئولین سازمان مذکور در جلسه مورخ 1391/8/2 فقهای معظّم شورای نگهبان مطرح گردید که همان نظر قبلی این شورا مورد تاکید واقع شد.» 3 در اثنای رسیدگی دیوان عدالت اداری به موضوع و در هنگام ابطال بخشنامه‌های یاد شده، رئیس وقت سازمان اوقاف و امور خیریه دستورالعمل دیگری با عنوان «دستورالعمل اجرایی نحوه اعمال حساب منابع مدیریتی و تبلیغ فرهنگ وقف و رشد وصول» به شماره 1390/440686 مورخ 1390/5/25 را صادر و در ردیف 1 از بند (ج) فصل دوم آن، نحوه اعمال حساب منابع مدیریتی را با تغییرات جزئی نسبت به بخشنامه‌های باطل شده قبلی (کاهش 13% به 10%) ابلاغ نموده است. بنا به مراتب علی رغم صدور دادنامه هیئت عمومی به شماره 287 الی 290 مورخ 1390/07/18 دستورالعمل دیگر با همان موضوع با تغییرات جزئی (کاهش درصد برداشت از 13 به 10) صادر شده است که مغایر با دادنامه شماره 290 الی 287 مورخ 1398/7/18 آن مرجع قضایی و نظریه فقهای شورای نگهبان می‌باشد. از این رو، ابطال ردیف 1 از بند (ج) فصل دوم «دستورالعمل اجرایی نحوه اعمال حساب منابع مدیریتی، تبلیغ [و ترویج] فرهنگ وقف و رشد وصولی» به شماره 1390/440686 [ 90/440686 ] مورخ 1390/5/25 (رئیس وقت سازمان اوقاف و امور خیریه) در هیئت عمومی دیوان عدالت اداری (به صورت فوق العاده و خارج از نوبت) از تاریخ تصویب مورد تقاضا می‌باشد." متن مقرره مورد شکایت به شرح زیر است: "دستورالعمل شماره 90/440686 مورخ 1390/5/25 به: گیرندگان ذیل موضوع: دستورالعمل اجرایی نحوه اعمال حساب منابع مدیریتی (شناسه 11414)، تبلیغ و ترویج فرهنگ وقف (شناسه کمی 1421) و رشد وصولی سلام علیکم با صلوات بر محمد و آل محمد، بدین‌وسیله دستورالعمل اجرایی برنامه شناسه‌های 11414 با عنوان «10% هزینه‌های مدیریتی موقوفات»، 1421 با عنوان «تبلیغ و ترویج فرهنگ وقف» و رشد وصولی «بند 16 دستورالعمل ابلاغ برنامه سال 1390» به شرح ذیل جهت هماهنگی و اجرا ابلاغ می‌گردد: فصل اول: کلّیات الف مقدمه: به منظور متعادل‌سازی حقوق و مزایا و نحوه تامین منابع مدیریتی و تبلیغ و ترویج فرهنگ غنی وقف و اعمال مدیریت هدفمند بر منابع و مصارف و نظارت بر نحوه برداشت و رعایت در صرفه‌جویی این دستورالعمل تدوین شده است. .......................... ج منظور: 1 ایجاد زمینه لازم جهت اجرای عملیات یکنواخت حسابداری (نحوه محاسبه، چگونگی هزینه و اخذ مفاصاحساب) .......................... سرپرست سازمان اوقاف و امور خیریه" در پاسخ به شکایت مذکور، مدیرکل حقوقی سازمان اوقاف و امور خیریه به موجب لایحه شماره 1403/5/13 مورخ 1403/5/13 توضیحاتی داده است که خلاصه آن به قرار زیر است: "1 اساسا پایه و مبنای موضوعی دستور العمل شماره 90/440686 مورخ 1390/5/25 از بخشنامه‌های 33869/14/1 ی [ 33869/14/1 س] مورخ 1386/12/28 و نیز 14222/15/1/3 ی [/ 14222/15/1/3 ] مورخ 1387/9/16 که موضوع حکمی دادنامه‌های 287 الی 290 مورخ 1390/7/18 قرار گرفته، کاملا متمایز و متفاوت است و تسرّی حکم دادنامه مذکور به موضوع ردیف 1 بند (ج) از فصل مربوطه دستورالعمل اجرایی 1390/440686 مورخ 1390/5/25 [ 90/440686 ] فاقد وجاهت قانونی است. 2 با توجه به عنوان دستورالعمل اجرایی شماره 90/440686 مورخ 1390/5/25 مشخص گردیده تعدادی از شناسه برنامه‌های ذکر شده از دستور کار اجرایی سازمان (در سال‌های گذشته) خارج شده و مطابق آن عمل نمی‌شود. لذا مستند به بند (ج) از ماده 53 قانون دیوان عدالت اداری مصوّب 1402/2/10 حوزه‌های مختلفی از موضوعات طرح شکایت از حیطه عمل سازمان خارج شده و رسیدگی به آن سالبه به انتفاء موضوع است. 3 حسب نظر فقهی جمهور فقهای عظام، از جمله حضرت امام خمینی (ره)، صرف عواید موقوفات بر اموری که متوقف بر تحصیل درآمد و هزینه در اجرای نیت واقف می‌باشد اولویت دارد، ایضا مقام معظّم رهبری (دامه حفاظاته) ذیل مساله 219 کتاب استفتائات فقهی باب وقف براین امر تاکید داشته و فرموده‌اند: «بسمه تعالی، مخارج موقوفه از عواید آن کسر می‌شود و بقیه صرف جهت وقف خواهد شد.» 4 وفق تبصره یک ذیل ماده 1 قانون اوقاف و امور خیریه مصوّب 1363 سرپرست سازمان باید از طرف ولی فقیه، مجاز در تصدّی اموری که متوقف بر اذن ولی فقیه است، باشد. برهمین مبنا براساس تفویض اختیار و اذن مقام معظّم رهبری به رئیس وقت سازمان اوقاف و امورخیریه، مشارالیه دارای مجوّز شرعی در نحوه صرف درآمد موقوفات و در صورت لزوم صدور دستورالعمل در این زمینه بوده‌اند که دستورالعمل مزبور دقیقا بر همین اساس و برمبنای ماده 30 آیین‌نامه اجرایی قانون اوقاف صادر گردیده است. برهمین اساس با عنایت به مقرّرات استنادی به نظر می‌رسد مصوبه معترض عنه از جهات شرعی و قانونی مواجه با اشکال و ایرادی نمی‌باشد." در خصوص ادعای شاکی مبنی بر مغایرت مقرره مورد اعتراض با موازین شرعی، قائم مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره 102/44598 مورخ 1403/10/19 اعلام کرده است که: "رئیس محترم هیئت عمومی دیوان عدالت اداری با سلام و تحیّت عطف به نامه شماره 0202938 مورخ 1403/8/27 ؛ اطلاق ردیف 1 از بند (ج) مورد شکایت و اجرای عملیات یکنواخت حسابداری از محل منابع مذکور خلاف شرع است. چرا که بعضی از موقوفات فعالیت‌های بسیار بیشتری از بعضی موقوفات دیگر دارند، بعضی از موقوفات نیز نیازی به حسابداری مذکور ندارند و اجرای عملیات یکنواخت حسابداری از جمله پرداخت یکسان حق مدیریت برای متصدیان موقوفات مذکور وجهی ندارد. به علاوه، اطلاق آنچه به عنوان مقدمه در دستورالعمل مذکور شده است، نمی‌تواند مجوّزی برای اخذ مبلغی از موقوفات شود و در هر مورد صرفا باید هزینه مجاز اخذ شود مگر موقوفاتی که اهداف فوق از مصارف درآمدهای آن شمرده شود." هیئت عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ 1404/7/29 با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است. رای هیئت عمومی قائم مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره 102/44598 مورخ 1403/10/19 در رابطه با جنبه شرعی مقرره مورد شکایت اعلام کرده است که: «اطلاق ردیف (1) از بند(ج) مورد شکایت و اجرای عملیات یکنواخت حسابداری از محل منابع مذکور خلاف شرع است. چرا که بعضی از موقوفات فعالیت‌های بسیار بیشتری از بعضی موقوفات دیگر دارند. بعضی از موقوفات نیز نیازی به حسابداری مذکور ندارند و اجرای عملیات یکنواخت حسابداری از جمله پرداخت یکسان حق مدیریت برای متصدیان موقوفات مذکور وجهی ندارد. به علاوه، اطلاق آنچه به عنوان مقدمه در دستورالعمل مذکور ذکر شده است، نمی‌تواند مجوّزی برای اخذ مبلغی از موقوفات شود و در هر مورد باید صرفا هزینه‌های مجاز اخذ شود مگر موقوفاتی که اهداف فوق از مصارف درآمدهای آن شمرده شود.» بنابراین در اجرای حکم مقرّر در ماده 87 قانون دیوان عدالت اداری مصوّب سال 1392 مبنی بر لزوم تبعیت هیئت عمومی دیوان عدالت اداری از نظر فقهای شورای نگهبان درخصوص جنبه شرعی مقرّرات اجرایی، اطلاق مقدمه و ردیف (1) از بند (ج) فصل اول دستورالعمل اجرایی نحوه اعمال حساب منابع مدیریتی، تبلیغ و ترویج فرهنگ وقف و رشد وصولی در حد مقرّر در نظریه فقهای شورای نگهبان خلاف شرع است و مستند به بند 1 ماده 12 و مواد 13 و 88 قانون دیوان عدالت اداری مصوّب سال 1392 بطلان آن از تاریخ صدور اعلام می‌شود. این رای براساس ماده 93 قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی مصوّب 1402/2/10 ) در رسیدگی و تصمیم‌گیری مراجع قضایی و اداری معتبر و ملاک عمل است. رئیس هیئت عمومی دیوان عدالت اداری احمدرضا عابدی