رای شماره 1642 هیات عمومی دیوان عدالت اداری با موضوع ابطال بندهای 1 و 4 صورتجلسه مورخ 4/2/1391 شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان قم

رای شماره 1642 هیات عمومی دیوان عدالت اداری موضوع : ابطال بندهای 1 و 4 صورتجلسه مورخ 1391/02/04 و بند 12 صورتجلسه یازدهمین جلسه مورخ 1385/12/07 شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان قم تاریخ دادنامه : 1397/7/24 شماره دادنامه : 1642 شماره پرونده : 606 / 96 مرجع رسیدگی : هیات عمومی دیوان عدالت اداری شاکی : اداره اوقاف و امور خیریه شهرستان قم به وکالت آقای کرار فلکی موضوع شکایت و خواسته : تقاضای ابطال بند 12 صورتجلسه یازدهمین جلسه مورخ 1385/12/7 شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان قم و بندهای 1 و 4 صورتجلسه مورخ 1391/2/4 بررسی دفن اموات در آرامستانهای شهر قم استانداری قم گردش کار : اداره اوقاف و امور خیریه شهرستان قم به وکالت آقای کرار فلکی به موجب دادخواستی ابطال بند 12 صورتجلسه یازدهمین جلسه مورخ 1385/12/7 شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان قم و بندهای 1 و 4 صورتجلسه مورخ 1391/2/4 بررسی دفن اموات در آرامستانهای شهر قم استانداری قم را خواستار شده و در جهت تبیین خواسته اعلام کرده است که : « یاست محترم دیوان عدالت اداری سلام علیکم با احترام به استحضار می‌رساند موقوفات از حیث نوع کاربری و نحوه بهره‌برداری از آنان به دو قسم انتفاعی ( پلها، مساجد، تکایا، مشاهد، مقابر و نظایر آن‌ها ) و منفعتی ( اماکن تجاری، مسکونی، کارگاهی، تولیدی، زراعی و امثالهم ) تقسیم می‌شوند که هر دو قسم از این موقوفات، در صورتی که طرحهای مصوب و قانونی بر روی عرصه آن‌ها ایجاد نگردد، برای همیشه در مالکیت موقوفات باقی می‌مانند و تصرفات غیرمجاز و غاصبانه نسبت به این اراضی برابر نظرتمامی مراجع عظام و مقررات قانونی محکوم به رفع ید بوده و ایجاد ضمان برای متصرف و غاصب می‌نماید . از آنجا که برابر نصوص قانونی و نظرات مراجع عظام تقلید که ذیلا به آن‌ها اشاره می‌گردد، نسبت به اراضی موقوفات انتفاعی، هیچ‌گونه امکانی برای تنظیم سند اجاره مهیا نمی‌باشد و عمل به نیت واقف امری حتمی و تکلیفی غیرقابل انصراف می‌باشد . لذا ضرورتا می‌بایست نسبت به خلع ید متصرف و غاصب اقدام نمود کما اینکه در تمامی موارد چنین احکامی از مراجع قضایی صادر و به مرحله اجرا در می‌آید، لکن طی سالهای اخیر مصوباتی از سوی شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان قم و استانداری قم در باب قبرستانهای موقوفه استان قم که تحت تصدی اداره اوقاف و امور خیریه شهرستان قم قرار دارند صادر گردیده است که به موجب آن عمل به نیت واقف ( دفن اموات ) را ممنوع نموده‌اند، بدون اینکه مراعات هیچ یک از تشریفات قانونی و موازین شرعی صورت پذیرفته باشد و بدون اینکه هیچ اذنی از نماینده ولی فقیه وسرپرست سازمان اوقاف و امور خیریه در این خصوص اخذ شده باشد . مستحضر می‌دارد علاوه بر خلاف بین شرع و قانون بودن تصمیمات متخذه از سوی خواندگان به دلیل ایجاد تعطیلی نیات واقف علیه الرّحمه، مضاف بر آن حقوق شرعی و قانونی تمامی اشخاصی که سالها قبل مبادرت به ابتیاع قطعاتی از قبور قبرستانهای موقوفه‌ای که قالبا در مجاورت امامزادگان واجب التعظیم ( ع ) ، بستگان مرحوم آنان و یا در فاصله نزدیکی از حرم مطهر فاطمه معصومه ( س ) قرار دارند و از این حیث وجوه پرداختی از ارزش بالایی برخوردار بوده که بعضا بالغ بر پانصد میلیون ریال می‌باشد تضییع شده است و حال آن که ارزش معوّضی که برای ورّاث فوت شدگان در نظر گرفته شده، چندین برابر کمتر از قیمت پرداخت شده توسط آنان و حداکثر ده میلیون ریال بوده که علاوه بر تضییع حقوق معنوی آنان، موجبات تضییع حقوق مادی آنان را نیز در بر دارد، ضمن اینکه چنین تصمیماتی باعث ایجاد پرونده‌هایی در محاکم قضایی به طرفیت اداره اوقاف و امور خیریه که هیچ‌گونه نقشی در اتخاذ آن‌ها نداشته، شده و همه ساله تعدادی دعاوی توسط اشخاص برای اعاده حقوقشان طرح و به چرخه دعاوی مطروحه در محاکم قضایی افزوده می‌گردد . لازم به توضیح است قبول معوّضی که برای وراث فوت شدگان در نظر گرفته شده، در قبرستان بهشت معصومه ( س ) در کیلومتر 5 جاده قم به تهران واقع است و حال آن که صاحبان قبور که همگی قمی می‌باشند به جهت قداست و تقرب به کریمه اهل بیت ( س ) اقدام به‌خریداری و تملک قبول مذکور نموده‌اند کما اینکه در روایات کثیری به این امر سفارش شده و علت تامه اقبال و اصرار افراد برای دفن در قبرستانهای موقوفه داخل محدوده شهر مقدس قم نیز ناشی از همین امر بوده است . شهر قم به لحاظ آن که پذیرای قدوم مبارک خواهر بزرگوار امام رضا ( ع ) گردید، همواره مورد توجه و تایید ائمه معصومین ( ع ) بوده است . این شهر به دلیل قرار گرفتن مدفن یکی از پاکترین سلاله‌های پیامبر اکرم ( ص ) ، حضرت فاطمه معصومه ( س ) همواره با احترام بوده است و ائمه معصومین ( ع ) در روایات خویش با عبارات ویژه‌ای به توصیف این شهر پرداخته‌اند که در برخی از این احادیث چنین آمده است : امام صادق ( ع ) فرموده‌اند : خداوند حرمی دارد و آن مکه است . رسول خدا ( ص ) حرمی دارد و آن مدینه است . آگاه باشید، امیر مومنان ( ع ) حرمی دارد و آن کوفه است . هان، حرم من و فرزندانم بعد از من قم است . از امیرمومنان علی بن ابی طالب ( ع ) درباره سالمترین و بهترین شهرها و موضعها به هنگام نازل شدن فتنه‌ها و ظاهر شدن شمشیرها سوال شد، حضرت فرمود : سالمترین نقاط در آن روز، شهر قم است . قم شهری است که از آنجا یاران بهترین مردم از جهت پدر و مادر و جد و جده و عمو و عمه برمی خیزند . حال آیا باید با اتخاذ چنین تصمیماتی که از هیچ منشاء قانونی برخوردار نمی‌باشند و اساسا در مغایرت آشکاری با قوانین و مقررات و نیز موازین شرعی می‌باشد، علاوه بر ممانعت از عمل به نیت واقف، موجبات تعدی به حقوق مادی و معنوی مالکین قبور را نیز فراهم آورد؟ لذا ذیلا ضمن درج عین مفاد صورتجلسات مورد اعتراض، به تشریح مستندات عدم جواز ممنوعیت دفن اموات در قبرستانها و نیز به ذکر تشریفات لازم الرعایه و لزوم اخذ اذن شرعی از نماینده ولی فقیه و سرپرست سازمان اوقاف و امور خیریه می‌پردازیم : الف به موجب نامه شماره 32644 / 50 1386/7/22 معاون برنامه‌ریزی استانداری قم و دبیر شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان قم اصلاحیه‌ای نسبت به صورتجلسه یازدهمین جلسه شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان مورخ 1385/12/7 که تصویر آن در دسترس نمی‌باشد صورت پذیرفت و به موجب آن یک بند تحت عنوان بند 12 به صورتجلسه مذکور الحاق گردید بدین شرح : « 12 دفن اموات در قبرستانهای ابوحسین قبرستان نو باغ رضوان باغ جنت و بهشت رضوان ممنوع اعلام گردید و کسانی که دارای سند قبر در قبرستانهای ذکر شده می‌باشند در بهشت معصومه به آن‌ها قبر معوض داده می‌شود .» ب مصوبه دیگری تحت عنوان مصوبات جلسه بررسی دفن اموات در محدوده شهر مقدس قم مورخ 1391/2/4 به موجب نامه شماره 5213 1391/2/5 از طرف مدیرکل امور شهری و شوراهای استانداری قم به این اداره ابلاغ گردیده که به موجب بندهای 1 و 4 مصوبه مذکور، دفن اموات در قبرستانهای موقوفه تحت تصدی اداره اوقاف و امور خیریه بدین شرح ممنوع اعلام گردیده است : « 1 دفن اموات در امامزاده ابراهیم منطقه 6 ممنوع‌شده و کسانی که سند رسمی دارند معوض آن توسط شهرداری در بهشت معصومه بدون پرداخت وجه واگذار خواهد شد . 4 مقرر گردید دفن در شیخان ممنوع گردد و طرح کفسازی قبور شهدا توسط بنیاد شهید انجام گردد .» ملاحظه فرمودید که در دو نوبت یکی در سال 1385 و دیگری در سال 1391 ممنوعیت برای دفن اموات در تعدادی از قبرستانهای سطح شهر قم به تصویب و اجرای استانداری قم و شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان قم رسیده است که تعدادی از قبرستانهای موقوفه شهر قم به نامهای ابوحسین قبرستان نو امامزاده ابراهیم و شیخان که تحت تصدی اداره اوقاف و امور خیریه قرار دارند نیز از جمله آن‌ها می‌باشند بدون اینکه اولا : برای عدم اجرای نیت واقف یعنی دفن اموات در این قبرستانها هیچ‌گونه مجوزی از سوی سازمان اوقاف و امور خیریه صادر شده باشد که البته صدور چنین مجوزی منوط به حدوث شرایطی قانونی و رعایت ترتیبات شرعی می‌باشد و در ثانی : هیچ‌گونه معوضی در قبال جلوگیری از دفن اموات و در نتیجه خروج عملی موقوفه از اجرای نیت واقف پیش‌بینی نشده و به موقوفات پرداخت نشده است، که برابر مقررات قانونی و موازین شرعی که ذیلا به ذکر آن‌ها می‌پردازیم تقاضای ابطال مصوبات مذکور مورد استدعا می‌باشد . مقررات قانونی در باب عدم جواز تغییر جهت وقف : قانون‌گذار در مواد مختلفی از مقررات قانونی بر لزوم تبعیت از منویات واقف و اجرای نیات و اهداف واقف تاکید نموده است و حتی در برخی موارد شخص واقف را نیز از عدول از آن‌ها بازداشته است . ماده 61 قانون مدنی در این خصوص اشعار می‌دارد « ماده 61 وقف بعد از وقوع آن به نحو صحت و حصول قبض لازم است و واقف نمی‌تواند از آن رجوع کند یا در آن تغییری بدهد یا ...». هیات عمومی دیوان عالی کشور نیز برابر رای اصراری شماره 1869 1355/9/6 ضمن تاکید بر رعایت مقررات ماده 61 قانون مدنی، اختیاری برای واقف در تغییر موضوع وقف قابل فرض ندانسته و چنین اعلام داشته است که : «... با تسالم طرفین به صحت مندرجات متن وقفنامه از حیث تحقق وقف به نحو صحت و لزوم آن در تاریخ 25 شوال 1272 قمری و با توجه به اصول و مقررات مربوط به موضوع ماده 61 قانون مدنی، اختیاری برای واقف در تغییر موضوع وقف و اخراج آقای ( الف ) و اعقاب او باقی نبوده و شرح مندرج در هامش وقفنامه بر فرض اینکه در همان تاریخ نوشته شده باشد بلااثر است ...» لذا در جایی که حتی جناب واقف چنین حق و اختیاری برای تغییر نظر سابق خویش در باب موضوعات وقف را دارا نمی‌باشد و قانون‌گذار نیز بر چنین امری صحه گذارده است، چگونه باید پذیرفت هر شخص حقیقی و یا حقوقی به نحوی از انحاء نسبت به تغییر جهت وقف و نحوه استفاده از مورد وقف در غیراز جهتی که مورد نظر واقف بوده است اقدام نماید؟ در حالی که برابر ماده 61 قانون مدنی حتی شخص واقف نیز از این امر برحذر داشته شده و طبق ماده 82 قانون مدنی متولی موقوفه نیز مکلف به رعایت ترتیبات مقرر در وقفنامه شده است . « ماده 82 هرگاه واقف برای اداره کردن موقوفه ترتیب خاصی معین کرده باشد متولی باید به همان ترتیب رفتار کند و ...» حال چگونه و بر پایه چه مبنای قانونی و شرعی، از متولی موقوفه‌ای که به موجب ماده 9 آیین‌نامه اجرایی قانون تشکیلات و اختیارات سازمان اوقاف و امور خیریه، امین موقوفه محسوب می‌گردد و تخلف از اجرای نیات واقف، وی را مشمول ماده 7 قانون مرقوم نموده و حسب مورد از اداره امور موقوفه تحت تولیت خویش معزول یا ممنوع المداخله خواهد گردید و مضاف بر آن به موجب تبصره4 ماده مرقوم مستوجب جبران خسارات ناشی از عدم اجرای وظایف مقرر در وقفنامه می‌گردد، می‌توان انتظار داشت نسبت به عین موقوفه تعدی و تفریط نموده و از اجرای نیت مرحوم واقف که همانا دفن اموات در قبرستانهای موقوفه تحت تولیت و تصدی وی می‌باشد امتناع نماید . بدون اینکه حقوق موقوفه تحت تولیت وی استیفاء شده باشد و یا ضمانت اجرای قابل اتکایی در خصوص عدم اعاده حقوق موقوفه پیش‌بینی شده باشد؟ به عنوان یک قاعده استثنایی بر اصول مسلم وقف، در مواردی که توسط قانون‌گذار و شارع مقدس پیش‌بینی شده است، چنانچه موقوفه‌ای از حیز انتفاع خارج گردد و یا از قابلیت عمران و آبادانی برخوردار نباشد و یا اینکه کسی برای عمران و آبادانی آن حاضر نگردد و همچنین بیم سفک دماء رود، با رعایت مقررات قانونی و موازین شرعی، جواز بیع موقوفه صادر می‌گردد و چنانچه منظور از مصوبات مورد اعتراض و ممانعت اداره اوقاف و امور خیریه برای دفن اموات در قبرستانهای موقوفه‌ای که صرفا برای دفن اموات وقف شده‌اند، تعطیلی اجرای نیت واقف و در نتیجه خروج قبرستانهای مذکور از موضوع وقف به‌علت تعذر اجرای نیت واقف در سطح شهر و حدوث برخی مسائل و مشکلات زیست محیطی، اخلاقی و اجتماعی مستفاد می‌گردد، حتی در این فرض نیز موضوع مشمول هیچ یک از مواد 88، 89 و 349 قانون مدنی نبودن تا بتوان با اتکا و به استناد مقررات قانونی، نسبت به بیع وقف در این خصوص اقدام نمود . « ماده 88 بیع وقف در صورتی که خراب شود یا خوف آن باشد که منجر به خرابی گردد به طوری که انتفاع از آن ممکن نباشد در صورتی جایز است که عمران آن متعذر باشد یا کسی برای عمران آن حاضر نشود .» « ماده 89 هر گاه بعض موقوفه خراب یا مشرف به خرابی گردد به طوری که انتفاع از آن ممکن نباشد همان بعض فروخته می‌شود مگر اینکه خرابی بعض سبب سلب انتفاع قسمتی از باقیمانده است بشود، در این صورت تمام فروخته می‌شود .» « ماده 349 بیع مال وقف صحیح نیست مگر در موردی که بین موقوف علیهم تولید اختلاف شود به نحوی که بیم سفک دماء رود یا منجر به خرابی مال موقوفه گردد و همچنین در مواردی که در مبحث راجع به وقف مقرر است .» کما اینکه هیات عمومی دیوان عالی کشور نیز برابر رای اصراری شماره 851 1336/4/24 شرط اصلی برای بیع مال وقف را این چنین بیان داشته است : «... همان‌طور که فروش مال وقف جز در مورد ماده 88 قانون مدنی جایز نیست، فروش مورد ثلث دائم هم اعم از این که موصی یا وصی معین نموده باشند در غیرفرض مذکور در آن ماده ممنوع است و در این مورد که خرابی رقبات مورد ثلث یا در معرض خرابی بودن آن عنوان و ادعا نگردیده اساسا فروش رقبات مجوز قانونی نداشته و با خیرات عمومی بودن مصارف یاد شده اعتراض اداره اوقاف به فروش رقبات مورد ثلث از طرف وصی و درخواست ابطال اسناد معامله مزبور بی‌اشکال بوده و اختیار داشتن وصی در نحوه خرج، اجازه فروش مورد ثلث تلقی نمی‌شود ..» علی ایحال آن گونه که فوقا ذکر شد حتی اگر چنانچه قبرستانهای موضوع این دادخواست از جمله مواردی بوده باشند که بهره‌برداری از آن‌ها به علت شرایط و وضعیت خاص و موقعیت مکانی و واقع بودن آن‌ها در محدوده داخلی شهر، موجبات برخی مشکلات و آسیبهای اجتماعی و زیست محیطی را به دنبال داشته باشد، در این صورت اخذ مجوز از نماینده ولی فقیه و سرپرست سازمان اوقاف و امور خیریه در راستای اجرای بند 1 ماده 32 آیین‌نامه اجرایی اصلاحی قانون مذکور و نیز ماده 43 آیین‌نامه مذکور لازم و ضروری بوده است کما اینکه اداره کل حقوقی قوه قضاییه به موجب نظریه شماره 7 / 2234 1378/6/1 و نیز هیات عمومی دیوان عالی کشور به موجب رای وحدت رویه شماره 1352، 1351، 1350 1395/12/17 بر لزوم اخذ مجوز از سرپرست سازمان اوقاف و امور خیریه تاکید نموده‌اند که در مانحن فیه چنین اقدامی صورت نپذیرفته و در ثانی در صورت تصمیم بر پرداخت ثمن بیع وقف، می‌بایست برابر ماده 43 آیین‌نامه مذکور، ثمن حاصل از بیع وقف به متولی موقوفه تادیه گردد تا مطابق ماده 90 قانون مدنی نسبت به خریداری رقبه دیگری به نام همان موقوفه اقدام نماید که اساسا چنین وجهی تادیه نگردیده و یا مورد پیش‌بینی قرار نگرفته است . « ماده 90 عین موقوفه در مورد جواز بیع به اقرب به غرض واقف تبدیل می‌شود . نظریه 7 / 2234 1378/6/11 : با توجه به ماده 3 و 33 آیین‌نامه اجرایی قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه مصوب 1365/2/10 هیات وزیران و تبصره ذیل ماده 23 آن کسب مجوز از سازمان حج و اوقاف و امور خیریه، در تبدیل موقوفه ضروری است . ماده 32 موارد زیر از جمله اموری است که انجام آن‌ها موکول به اجازه سرپرست سازمان که ماذون از طرف ولی فقیه است خواهد بود . 1 فروش رقبات موقوفه و نحوه تبدیل آن . ماده 43 ثمن بیع وقف در صورت جواز بیع باید در حساب مخصوصی در بانک توزیع و یا جلب موافقت سرپرست سازمان و بر طبق ماده 90 قانون مدنی رقبه دیگری به‌نام همان موقوفه خریداری که عواید آن برای وقف نامه سابق به مصرف خواهد رسید . تبصره بیع و تبدیل موقوفه طبق مواد 88 و 89 قانون مدنی با کسب موافقت کتبی سرپرست سازمان امکان‌پذیر خواهدبود و در صورتی‌که متولیان بر طبق ماده99 و 89 قانون مدنی قصد بیع و تبدیل موقوفه را داشته باشند کسب موافقت سرپرست سازمان ضروری می‌باشد .» موازین شرعی در باب عدم جواز تغییر جهت وقف : از مراجع عظام تقلید از جمله حضرت امام ( ره ) و مقام معظم رهبری ( حفظه الله ) در باب عدم جواز تغییر جهت وقف از وقف انتفاعی به وقف منفعتی و عدم جواز ایجاد هر گونه مستحدثات حتی به صورت اماکن مذهبی در قبرستان عمومی مسلمین، استفتائیه‌هایی وارد شده است که همگی فی الجمله در باب عدم جواز تغییر جهت وقف از قبرستان به اماکن آموزشی و اجتماعی و یا حتی به مسجد یا حسینه نظرات صریح خویش را بر منع چنین تغییراتی اعلام فرموده‌اند، لذا ابتدائا به استناد نظر مبارک حضرت امام ( ره ) در کتاب شریف تحریرالوسیله، به تعریفی که از وقف انتفاعی و وقف منفعتی آورده‌اند، می‌پردازیم و سپس نظرات مختلف فقهی در این باب را مورد بررسی قرار می‌دهیم : تعاریف و مصادیق وقف انتفاعی و منفعتی : حضرت امام ( ره ) در مساله 74 باب وقف به ذکر مصادیق موقوفات انتفاعی و منفعتی پرداخته‌اند و ضمن برحذر داشتن از تنظیم سند اجاره نسبت به موقوفات انتفاعی، در مسائل و استفتائات بعدی صریحا بر منع تغییر جهت موقوفات انتفاعی نظیر قبرستان و مساجد و مشاهد و امثالهم تاکید نموده‌اند . مساله 74 اشکالی نیست در اینکه جائز است اجاره دادن موقوفه‌ای که وقف منفعت شده باشد نه وقف انتفاع حال چه اینکه وقف خاص باشد یا وقف عام بر عناوین یا عام بر جهات و مصالحی عمومی از قبیل دکان و مزرعه‌ای که وقف شده باشد بر اولاد یا برفقراء و یا جهات عامه، چون مقصود واقف رسیدن نفع به موقوف علیه بوده و این غرض با دادن اجاره و امثال آن حاصل می‌شود به خلاف وقفی که منظور واقف انتفاع موقوف علیه از وقف باشد مثلا خانه را وقف کرده باشد برای سکنی و مانند مدرسه و مقبره و پل و کاروانسرا برای سکنای طلاب و دفن اموات و عبور هر رهگذر که ظاهر این است که اجاره دادن آن‌ها در هیچ حالی از حوال جائز نیست . لذا ملاحظه می‌فرمایید که قبرستان عمومی مسلمین از جمله موقوفات انتفاعی تلقی می‌گردد که صرفا از قابلیت بهره‌برداری در جهت نیت مورد نظر واقف یعنی قبرستان بودن و دفن اموات برخوردار می‌باشد و نه تنها هیچ‌گونه جوازی برای بیع آن تجویز نشده بلکه حتی اجاره دادن این قبیل موقوفات را جائز ندانسته‌اند، به عبارت دیگر حضرت امام ( ره ) تحت هیچ عنوان تغییر جهت وقف را جائز ندانسته و حتی ایجاد مستحدثات مذهبی نظیر مسجد و تکیه بر روی قبرستان را جائز ندانسته‌اند، لذا زمانی که حتی مستحدثات مذهبی بر روی قبرستان عمومی مسلمین جایز نمی‌باشد چگونه و بر اساس چه مبنای قانونی و شرعی مصوبات توسط اداره خوانده صادر و دفن اموات را ممنوع نموده‌اند بدون اینکه کوچکترین اشاره‌ای به تخصیص معوض برای قبرستانهای مذکور و یا نحوه تادیه حقوق موقوفه را مشخص نموده باشند . « مساله 68 تغییر وقف و ابطال رسم آن و از بین بردن عنوانش جائز نیست هر چند به اینکه عنوانی دیگر به آن بدهند مثلا خانه را کاروانسرا یا دکان را خانه کنند، بله اگر واقف وقف منفعت باشد و ... مساله 71 اوقاف بر جهات عامه که در سابق گفتیم ملک احدی نمی‌شود از قبیل مساجد و مشاهد و مدارس و معابر و پلها و امثال اینها فروختنش جائز نیست، ... مساله 72 همان‌طور که فروختن این‌گونه اوقاف جائز نیست ظاهر این است که اجاره دادن آن نیز جائز نمی‌باشد، ...» لازم به ذکر است با توجه به مصوبات مورد اعتراض و در نتیجه اعلام ممنوعیت دفن اموات در قبرستانهای مذکور، مشکلات عدیده‌ای برای خریداران سابق قبور مدفونین در قبرستانهای مذکور ایجاد شده و نامبردگان به علت تعلق خاطر به بستگان خویش که در محلهای مربوطه دفن شده‌اند و به دلایل شخصی، خواستار احیاء قبور مذکور و دفن اموات خویش در قبرستانهای مذکور می‌باشند لذا بعضا مبادرت به طرح دعاوی حقوقی در محاکم قضایی می‌نمایند که به پیوست تصاویر دو فقره دادخواست مطروحه به طرفیت این اداره که توسط خریداران سابق قبور مذکور طرح گردیده است جهت استحضار تقدیم می‌گردد ( این دعاوی به علت وجود ایرادات شکلی در طرح دعوی فعلا رد شده‌اند ). ضمنا برخی احکام قطعی و نهایی صادره از شعب دادگاههای تجدیدنظر و دیوان عالی کشور در موضوع مانحن‌فیه مبنی بر عدم جواز تغییر جهت وقف از انتفاعی به منفعتی تاکید نموده‌اند که از جمله آنهاست : 1 به موجب دادنامه شماره 9409972512700083 1394/2/13 شعبه 7 دادگاه عمومی قم بر این امر تصریح گردیده است که «... با توجه به اینکه به موجب فتوای معظم رهبری و دیگر مراجع عظام که فتوای آنان پیوست پرونده گردید قبرستان، تغییر آن و تصرف در آن و ساختمان‌سازی بر روی آن جایز نمی‌باشد ولو قبرستان متروکه شده باشد ...» 2 به موجب دادنامه شماره 9409970908500194 1394/7/5 شعبه 25 دیوان عالی کشور، با تاکید بر استفتائات وارده از مراجع عظام تقلید و فتوای مقام معظم رهبری که تغییر قبرستان و تصرف در آن و ساختمان‌سازی بر روی آن را جایز ندانسته‌اند لذا رای بر ابرام دادنامه بدوی فوق‌الذکر صادر نموده‌اند . 3 همچنین به موجب دادنامه شماره 9509972512500877 1395/7/8 شعبه 5 دادگاه عمومی قم در باب عدم جواز تغییر جهت وقفی که برای قبرستان وقف شده است چنین تصریح گردیده «... در خصوص دعوای تقابل، با التفات به اینکه انتفاع از آن منطبق با نظر و نیت واقف ( قبرستان ) امکان ندارد و قابل اجاره نمی‌باشد ...» با این اوصاف ملاحظه می‌فرمایید که بنا بر نصوص مختلف قوانین و مقررات و نیز نظر صریح حضرت امام ( ره ) و نیز مقام معظم رهبری ( حفظه الله ) ، تغییر جهت قبرستانهای عمومی مسلمین، برای استفاده در غیراز دفن اموات نظیر ایجاد بناهای آموزشی، اجتماعی و تفریحی و حتی اماکن مذهبی نظیر مساجد و تکایا، فاقد هرگونه جواز شرعی و قانونی در این خصوص می‌باشد و صریحا متذکر شده‌اند که باید به نیت واقف عمل گردد، لذا ممانعت خواندگان از دفن اموات در قبرستانهای موقوفه موضوع این دادخواست ( امامزاده ابراهیم، شیخان، ابوحسین و قبرستان نو ) که اسناد مالکیت آن‌ها تحت عنوان قبرستانهای موقوفه در ید این اداره قرار دارد، بدون اینکه هیچ‌گونه تکلیف قانونی بر چنین ممانعتی وجود داشته باشد و بدون اینکه نسبت به پرداخت حقوق موقوفات تعیین تکلیف شده باشد، از مصادیق بارز صدور دستور برخلاف موازین شرعی و قانونی می‌باشد و بدین جهت تقاضای ابطال مصوبات و صورتجلسات مذکور مورد استدعا می‌باشد . نظر به اینکه اصول صورتجلسات مورد اعتراض در دسترس نمی‌باشد، لذا مستدعی است در صورت لزوم نسبت به استعلام از ادارات خوانده و اخذ تصاویر مصدق صورتجلسات مذکور اقدامات شایسته را مبذول فرمایید .» متن مقرره‌های مورد اعتراض به قرار زیر است : الف : بند 12 از صورتجلسه یازدهمین جلسه شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان مورخ 1385/12/7 : « اعضای محترم شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان موضوع : اصلاحیه سلام علیکم با احترام پیرو نامه شماره 6 / 20925 426 مورخ 1385/12/15 منضم به صورت جلسه یازدهمین جلسه شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان مورخ 1385/12/7 به استحضار می‌رساند : دوازدهمین بند مصوبه در خصوص ممنوعیت دفن اموات در قبرستانها، قبرستان نو درج نگردیده که به شرح زیر اصلاح می‌گردد . 12 دفن اموات در قبرستانهای ابوحسین قبرستان نو باغ رضوان باغ جنت و بهشت رضوان ممنوع اعلام گردید و کسانی که دارای سند قبر در قبرستانهای ذکر شده می‌باشند در بهشت معصومه به آن‌ها قبر معوض داده می‌شود .» ب : بندهای 1 و 4 صورتجلسه بررسی دفن اموات در آرامستانهای شهر قم مورخ 1391/2/4 استانداری قم : « مصوبات جلسه بررسی دفن اموات در محدوده شهر مقدس قم مورخ 1391/2/4 ردیف مصوبه دستگاه اجرایی مسئول زمان انجام 1 دفن اموات در امامزاده ابراهیم منطقه 6 ممنوع شد و کسانی که سند رسمی دارند معوض آن توسط شهرداری در بهشت معصومه بدون پرداخت وجه واگذار خواهد شد . فرمانداری قم شهرداری قم نیروی انتظامی 2 3 4 مقرر گردید دفن در شیخان ممنوع گردد و طرح کفسازی قبور شهدا توسط بنیاد شهید انجام گردد بنیاد شهید اوقاف دو ماه 5 در پاسخ به شکایت مذکور، مدیرکل دفتر بازرسی، مدیریت عملکرد و امور حقوقی استانداری قم به موجب لایحه شماره 30468 1396/7/30 توضیح داده است که : « ریاست محترم دفتر هیات عمومی دیوان عدالت اداری سلام علیکم با احترام عطف به نامه کلاسه پرونده 606 / 96 1396/6/13 موضوع دادخواست اداره اوقاف و امور خیریه شهرستان قم به طرفیت استانداری قم و شورای برنامه‌ریزی قم مبنی بر ابطال بند 12 صورتجلسه یازدهمین جلسه شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان مورخ 1385/12/7 و اصلاحیه آن به استحضار می‌رساند : 1 صرف نظر از ماهیت پرونده به استناد ذیل اصل 134 قانون اساسی و همچنین آیین‌نامه چگونگی رفع اختلاف بین دستگاههای اجرایی از طریق ساز وکارهای داخلی قوه مجریه مصوب 1386/10/30 اختلافات بین دستگاههای استانی که توسط روسای دستگاههای مذکور با استفاده از اختیارات قانونی آنان مرتفع نشود می‌باید از طریق مکانیزم‌های داخلی قوه مجریه و از طریق استانداران و یا معاونت حقوقی ریاست جمهوری پیگیری و حل و فصل گردد و طرح موضوع در مراجع قضایی از این جهت فاقد وجاهت قانونی است، کمااینکه طبق ماده16 ضوابط اجرایی قانون بودجه سال 1396 تصریح شده است که « پرداخت وجه از هر محل تحت عناوین مختلف هزینه دادرسی، هزینه کارشناسی و مشابه آن برای طرح اختلافات بین وزارتخانه‌ها و موسسات دولتی در مراجع قضایی ممنوع است و اختلافات دستگاههای زیر مجموعه وزارتخانه‌ها یا موسسات مستقل دولتی، دستگاههای استانی و دستگاههای ستادی به ترتیب از طریق وزارتخانه یا موسسه مستقل دولتی ذی‌ربط، استاندار مربوط به معاونت حقوقی رئیس جمهور و با رعایت آیین‌نامه چگونگی رفع اختلاف بین دستگاههای اجرایی از طریق ساز و کارهای داخلی قوه مجریه، موضوع تصویب‌نامه شماره 212767 / ت37550ک 1386/12/27 حل و فصل می‌شود . 2 کارگروه اجتماعی استان در چارچوب وظایف قانونی و بر اساس آیین‌نامه اجرایی شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان مصوب هیات وزیران مبنی بر بررسی و رسیدگی به مسائل و مشکلات اجتماعی استان و بنا به درخواست شهرداری قم مبنی بر ایجاد مشکلات عدیده ناشی از دفن اموات در قبرستانهای سطح شهر، موضوع را مورد بررسی قرار داده و پیشنهاد ممنوعیت دفن اموات در آرامستانهای سطح شهر را به شورا ارائه نمودند . شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان به عنوان بالاترین مرجع تصمیم‌گیری و با ریاست استاندار و عضویت نمایندگان استانی وزارتخانه‌ها و در چارچوب وظایف قانونی مبتنی بر ماده 70 و 71 قانون برنامه سوم توسعه، ماده 83 قانون برنامه چهارم توسعه و ماده 178 قانون برنامه پنجم توسعه مبنی بر تصمیم‌گیری، هدایت، هماهنگی و نظارت در امور برنامه‌ریزی و توسعه و عمران استانها در چارچوب برنامه و سیاستها و خط و مشی‌های کلان کشور اقدام به تصویب ممنوعیت دفن اموات در آرامستانهای سطح شهر نموده است . 3 همچنین جهت تشحیذ ذهن قضات دیوان عدالت اداری اعلام می‌دارد، هیات عمومی دیوان عدالت اداری قبل از این در رای نهایی صادر شده در خصوص دادنامه شماره 655 به کلاسه پرونده 584 / 87 1387/10/8 و همچنین دادنامه 386 1394/12/9 هیات تخصصی اراضی و محیط زیست دیوان عدالت اداری مصوبه شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان را مغایر با قانون و خارج از حدود اختیارات ندانسته است، بنابراین بر طبق اصل وحدت رویه شکایت مجدد اداره اوقاف و امور خیریه در خصوص مصوبه شورای برنامه‌ریزی استان قم فاقد وجاهت قانونی است . 4 در خصوص استفتائات به عمل آمده مبنی بر فقدان وجاهت شرعی تغییر موقوفه به استحضار می‌رساند، قانون‌گذار به موجب تبصره 4 ماده 5 لایحه قانونی نحوه خرید و تملک اراضی و املاک برای اجرای برنامه‌های عمومی، عمرانی و نظامی دولت مصوب 1358/11/17 با کسب مجوز از نماینده ولی فقیه در سازمان اوقاف و امور خیریه مکانیسم تبدیل به احسن ملک موقوفه را پیش‌بینی نموده است، بنابراین با عنایت به ضرورت جلوگیری از دفن اموات در گورستانهای داخل شهر امکان تبدیل به احسن باکسب مجوز از نماینده ولی فقیه وجود داشته و دارد، لذا با عنایت به مراتب مشروحه فوق‌الذکر رد دعوای اداره اوقاف شهرستان قم مورد استدعاست . » در خصوص ادعای شاکی مبنی بر مغایرت بند 12 صورتجلسه یازدهمین جلسه مورخ 1385/12/7 شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان و بندهای 4 و 1 صورتجلسه مورخ 1391/12/4 بررسی دفن اموات در آرامستانهای داخل شهر قم مصوب استانداری قم با شرع مقدس اسلام، قائم مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره 96 / 102 / 4309 1396/11/25 اعلام کرده است که : « موضوع بند 12 صورتجلسه یازدهمین جلسه شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان مورخ 1385/12/7 و بندهای 4 و 1 صورتجلسه بررسی دفن اموات در آرامستانهای داخل شهر قم مورخ 1391/12/4، در جلسه مورخ 1396/11/18 فقهای معظم شورای نگهبان مورد بحث و بررسی قرار گرفت و نظر فقهاء به شرح ذیل اعلام می‌گردد : 1 جلوگیری از دفن اموات در مکانهایی که برای دفن اموات وقف شده است و یا معد برای دفن اموات می‌باشد فی حد نفسه جائز نمی‌باشد . 2 کسانی که مالک شرعی قبور بوده و این امر شرعا ثابت باشد منع نمودن ایشان از استفاده از آن قبور و اعطاء قبر معوض به ایشان مجوزی نداشته و فی حد نفسه خلاف شرع می‌باشد البته اصل تهیه و خرید قبور خصوصا در مکانهایی که وقف دفن اموات شده است مجوزی نداشته و خلاف شرع می‌باشد به خصوص این که مزاحم دفن سایر اموات گردد .» هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ 1397/7/24 با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران و دادرسان شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است . رای هیات عمومی الف : نظر به اینکه هیات عمومی دیوان عدالت اداری پیش از این بند 12 صورتجلسه یازدهمین جلسه مورخ 1385/12/7 شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان قم را مغایر قانون و خارج از حدود اختیارت مرجع مصوّب ندانسته و به موجب دادنامه شماره 655 1387/10/8 رای به رد شکایت صادر کرده است، بنابراین از بعد قانونی، موجبی برای رسیدگی مجدد به‌این بند از مقرره مورد اعتراض به لحاظ وجود رای قبلی هیات عمومی وجود ندارد . ب : نظر به اینکه قائم مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره 96 / 102 / 4309 1396/11/25 اعلام کرده است که فقهای شورای نگهبان مقرره‌های مورد اعتراض را خلاف شرع اعلام کرده‌اند، بنابراین در اجرای احکام مقرر در تبصره 2 ماده 84 و ماده 87 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال 1392 و تبعیت از نظر فقهای شورای نگهبان، رای بر ابطال مقررات مورد اعتراض از حیث مغایرت با موازین شرعی، مستند به مواد مذکور و بند 1 ماده 12 و مواد 88 و 13 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال 1392 از تاریخ تصویب صادر می‌شود . رئیس هیات عمومی دیوان عدالت اداری محمدکاظم بهرامی