رای شماره 2467 هیات عمومی دیوان عدالت اداری با موضوع : قسمت اخیر بند(د) صورتجلسه 9/12/1393 سازمان تامین اجتماعی که مقرر می‌دارد: «... جنانچه گیرنده وجه مستمری بیش از یک همسر بوده، سهم وی بدون تسهیم بین سایرین متوقف لیکن سهم سایر بازماندگان با رعایت و اعمال ماده 96 قانون تامین اجتماعی همواره در طی سالیان آتی محاسبه و قابل پرداخت خواهد بود

شماره 9901738 – 1/10/1400 بسمه تعالی جناب آقای اکبرپور رئیس هیات مدیره و مدیرعامل محترم روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران یک نسخه از رای هیات عمومی دیوان عدالت اداری به شماره دادنامه 140009970905812467 مورخ 9/9/1400 با موضوع «قسمت اخیر بند (د) صورتجلسه مورخ 9/12/1393 سازمان تامین اجتماعی که مقرر می‌دارد: «... چنانچه گیرنده وجه مستمری بیش از یک همسر بوده، سهم وی بدون تسهیم بین سایرین متوقف لیکن سهم سایر بازماندگان با رعایت و اعمال ماده 96 قانون تامین اجتماعی همواره در طی سالیان آتی محاسبه و قابل پرداخت خواهد بود » جهت درج در روزنامه رسمی به پیوست ارسال می‌گردد. مدیرکل هیات عمومی و هیاتهای تخصصی دیوان عدالت اداری – یدالله اسمعیلی فرد تاریخ دادنامه : 9/9/1400 شماره دادنامه: 2467 شماره پرونده : 9901738 مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری شاکی: سازمان بازرسی کل کشور موضوع شکایت و خواسته: ابطال بند (د) صورتجلسه مورخ 9/12/1393 سازمان تامین اجتماعی گردش کار: معاون حقوقی و نظارت همگانی سازمان بازرسی کل کشور به موجب شکایتنامه شماره 109797 /300 31/4/1399 اعلام کرده است که: " احتراما صورتجلسه مورخ 9/12/1393 مدیران کل مستمری‌ها و حقوقی سازمان تامین اجتماعی از جهت انطباق با قانون در این سازمان مورد بررسی قرار گرفته که نتیجه آن به شرح ذیل جهت استحضار و اقدام شایسته قانونی اعلام می‌شود: بند (د) صورتجلسه مذکور مقرر می‌دارد: «چنانچه همسر یا همسران بیمه شده یا مستمری بگیر متوفی در صورت فوت همسر بعدی استحقاق دریافت مستمری فوت وی را نیز داشته باشند، سازمان یا سایر صندوق‌های بیمه و بازنشستگی موظفند آن مستمری که میزان آن بیشتر است را به متقاضی پرداخت نمایند و در مواردی که گیرنده وجه مستمری نزد سازمان صرفا یک همسر بوده سهم وی متوقف و پرونده مستمری تعلیق و چنانچه گیرنده وجه مستمری بیش از یک همسر بوده سهم وی بدون تسهیم بین سایرین متوقف لیکن سهم سایر بازماندگان با رعایت و اعمال ماده 96 قانون تامین اجتماعی همواره در طی سالیان آتی محاسبه و قابل پرداخت خواهد بود.» برخلاف بند 3 ماده 83 قانون سازمان تامین اجتماعی است که عنوان داشته است: «میزان مستمری هر یک از پدر و مادر بیمه شده متوفی معادل بیست درصد مستمری استحقاقی بیمه شده باشد مجموع مستمری بازماندگان بیمه شده متوفی نباید از میزان مستمری استحقاقی متوفی تجاوز نماید هرگاه مجموع مستمری از این میزان تجاوز کند سهم هر یک از مستمری بگیران به نسبت تقلیل داده می‌شود و در این صورت اگر یکی از مستمری بگیران فوت شود یا فاقد شرایط استحقاقی دریافت مستمری گردد سهم بقیه آنان با توجه به تقسیم‌بندی مذکور در این ماده افزایش خواهد یافت و در هر هر حال بازماندگان بیمه شده صد درصد مستمری بازماندگان متوفی استفاده خواهند کرد» می‌باشد. به موجب بند (د) صورتجلسه مورد شکایت در صورتی که گیرنده و جه مستمری بیش از یک همسر بوده، سهم وی متوقف و بین سایر بازماندگان متوفی تسهیم نخواهد شد. در حالی که به موجب بند 3 ماده 83 قانون تامین اجتماعی در صورتی که یکی از مستمری بگیران فاقد شراط استحقاقی دریافت مستمری گردد سهم باقی بازماندگان با توجه به تقسیم‌بندی مذکور در ماده قانونی موصوف افزایش خواهد یافت و در هر صورت بازماندگان بیمه شده صد درصد مستمری را استفاده خواهند نمود. به عبارت دیگر مصوبه یاد شده حکم قانونی اخیرالذکر را محدود نموده و در صورت توقف وجه مستمری با فرض بیش از یک همسری، الباقی بازماندگان متوفی را در مبلغ متوقف شده سهیم ندانسته است. بنابه مراتب بند (د) صورتجلسه مورخ 9/12/1393 سازمان تامین اجتماعی مغایر با بند 3 ماده 83 قانون تامین اجتماعی و خارج از حدود اختیارات واضع تشخیص و ابطال آن (به صورت فوق العاده و خارج از نوبت) در هیات عمومی دیوان عدالت اداری مورد تقاضاست. " متن مقرره مورد اعتراض به شرح زیر است: " د) چنانچه همسر یا همسران بیمه شده یا مستمری بگیر متوفی در صورت فوت همسر بعدی استحقاق دریافت مستمری فوت وی را نیز داشته باشند؛ سازمان یا سایر صندوق‌های بیمه و بازنشستگی موظفند آن مستمری که میزان آن بیشتر است را به متقاضی پرداخت نمایند و در مواردی که گیرنده وجه مستمری در نزد سازمان صرفا یک همسر بوده سهم وی متوقف و پرونده مستمری تعلیق و چنانچه گیرنده وجه مستمری بیش از یک همسر بوده سهم وی بدون تسهیم بین سایرین متوقف لیکن سهم سایر بازماندگان با رعایت و اعمال ماده 96 قانون تامین اجتماعی همواره در طی سالیان آتی محاسبه و قابل پرداخت خواهد بود. مدیرکل امور فنی مستمریها مدیرکل دفتر امور حقوقی و دعاوی مشاور معاونت فنی و درآمد رئیس گروه ازکارافتادگی کارشناس متخصص گروه بازماندگان " در پاسخ به شکایت مذکور، مدیرکل امور حقوقی و قوانین سازمان تامین اجتماعی به موجب لایحه شماره 6572 /99 /7100 22/9/1399 به‌طور خلاصه توضیح داده است که: " احتراما در خصوص شکایت سازمان بازرسی کل کشور به خواسته ابطال بند (د) صورتجلسه مورخ 9/12/1393 سازمان تامین اجتماعی به دلیل مغایرت با بند 3 ماده 83 قانون تامین اجتماعی به استحضار می‌رساند: مصوبه معترض عنه از شمول بند 1 ماده 12 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب 1392 خارج بوده و مشمول آیین‌نامه و دستورالعمل‌هایی که بر مبنای روند تشریفاتی خاص تصویب می‌گردند، نبوده و ابطال آن قابل طرح در دیوان عدالت اداری نمی‌باشد. بند (د) صورتجلسه معترض عنه به استناد بند 3 ماده 83 قانون تامین اجتماعی صادر گردیده است. در بندهای سه‌گانه ماده 83 قانون تامین اجتماعی سهام مقرر بازماندگان متوفی اعم از همسران و فرزندان و پدر و مادر بیمه شده متوفی تعیین شده است و مبنای تعیین مستمری هریک از بازماندگان سهام مقرر قانونی آن‌ها می‌باشد. لذا براساس ماده 83 قانون مذکور وقوع فوت و فقدان شرایط استحقاقی به عنوان دو شرط لازم جهت افزایش سهم سایر بازماندگان واجد شرایط مورد نظر قانون‌گذار بوده و همانگونه که در بند 1 ماده 48 قانون حمایت خانواده مصوب 1/12/1391 نیز مقرر گردیده، زوجه دائم متوفی از حقوق وظیفه یا مستمری وی برخوردار می‌گردد و ازدواج وی مانع دریافت حقوق مذکور نیست و در صورت فوت شوهر بعدی و تعلق حقوق به زوجه در اثر آن، بیش‌ترین مستمری ملاک عمل است. بنابراین مراد قانون‌گذار از بند 1 ماده 48 قانون مذکور برخورداری زوجه از بیش‌ترین مستمری بوده و از دست دادن شرایط استحقاق مستمری نیست. ضمنا در بند 3 ماده 83 قانون تامین اجتماعی نیز تصریح گردیده چنانچه یکی از مستمری بگیران فوت شود یا فاقد شرایط استحقاقی دریافت مستمری گردد سهم بقیه آنان با توجه به تقسیم‌بندی در ماده 83 افزایش خواهد یافت که در فرض مذکور در بند (د) صورتجلسه معترض عنه هیچ یک از شروط فوت یا فقدان شرایط استحقاق دریافت مستمری محقق نمی‌گردد تا سهم وی به نسبت سهام مقرر بین سایر بازماندگان قابل تقسیم باشد. این موضوع به درستی در بخشنامه شماره 67 مستمری‌ها به شماره 12792 /93 /1000 13/12/1393 نیز آورده شده است. بدیهی است چنانچه سهم مستمری تعلیقی همسر متوفی بین سایر بازماندگان قابل تقسیم باشد، از حداکثر هزینه مربوط تجاوز خواهد نمود که این امر با هدف اصلی قانون‌گذار و منطق بیمه‌ای مطابقت ندارد. ضمن آن که با تغییر شرایط هر یک از بازماندگان سهام مربوطه و بالتبع مبلغ مستمری دستخوش تغییر می‌گردد، بنابراین تعلیق مستمری در این راستا از ضروریات می‌باشد زیرا چنانچه این تعلیق صورت نپذیرد و سهم مستمری تعلیقی بین سایر بازماندگان قابل تقسیم باشد از حداکثر هزینه مربوطه تجاوز خواهد کرد. با عنایت به مراتب فوق و از آنجا که بند (د) صورتجلسه مورخ 9/11/1393 معترض عنه مستند به بند 3 ماده 83 قانون تامین اجتماعی تنظیم شده و ادعای شاکی بلادلیل می‌باشد، تقاضای رد شکایت شاکی مورد استدعاست. " هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ 9/9/1400 با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران و دادرسان شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است. رای هیات عمومی براساس بند 3 ماده 83 قانون تامین اجتماعی مصوب سال 1354: «... مجموع مستمری بازماندگان بیمه شده متوفی نباید از میزان مستمری استحقاقی متوفی تجاوز نماید. هرگاه مجموع مستمری از این میزان تجاوز کند،سهم هر یک از مستمری بگیران به نسبت تقلیل داده می‌شود و در این صورت اگر یکی از مستمری بگیران فوت شود یا فاقد شرایط استحقاقی دریافت مستمری گردد، سهم بقیه آنان با توجه به تقسیم‌بندی مذکور در این ماده افزایش خواهد یافت و در هر حال بازماندگان بیمه شده از صد درصد مستمری بازماندگان متوفی استفاده خواهند کرد» و به موجب بند 1 ماده 48 قانون حمایت خانواده مصوب 1/12/1391: «زوجه دائم متوفی از حقوق وظیفه یا مستمری وی برخوردار می‌گردد و ازدواج وی مانع دریافت حقوق مذکور نیست و درصورت فوت شوهر بعدی و تعلّق حقوق به زوجه در اثر آن، بیش‌ترین مستمری ملاک عمل است.» مستفاد از احکام مقرر در قوانین مذکور این است که در مواردی که زوجه متوفی برمبنای جواز حاصل از حکم مقرر در بند 1 ماده 48 قانون حمایت خانواده ، پس از فوت شوهر دوم مستمری بیشتر را از میان مستمریهای دو شوهر متوفی خود انتخاب کند، طبعا حق برخورداری از مستمری دیگر را نخواهد داشت و با قطع سهم وی از مستمری دیگر، سهم او در سهم سایر مستمری بگیران قرار می‌گیرد. بنا به مراتب فوق، قسمت اخیر بند (د) صورتجلسه مورخ 9/12/1393 سازمان تامین اجتماعی که مقرر می‌دارد: «... چنانچه گیرنده وجه مستمری بیش از یک همسر بوده، سهم وی بدون تسهیم بین سایرین متوقف لیکن سهم سایر بازماندگان با رعایت و اعمال ماده 96 قانون تامین اجتماعی همواره در طی سالیان آتی محاسبه و قابل پرداخت خواهد بود»، از جهت آنکه در فرض انتخاب مستمری بیشتر از میان مستمری دو شوهر متوفی توسط همسر آن‌ها، سهم همسر مزبور در مستمری شوهر دیگر بین سایر مستمری بگیران تسهیم نمی‌شود، با بند 3 ماده 83 قانون تامین اجتماعی مغایرت دارد و مستند به بند 1 ماده 12 و مواد 13 و 88 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال 1392 از تاریخ تصویب ابطال می‌شود. رئیس هیات عمومی دیوان عدالت اداری حکمتعلی مظفری