رأي شماره 131345 هيأت عمومي ديوان عدالت اداري با موضوع:مواد 2، 3 و 4 دستورالعمل اختصاص بخشي از نمره كل پايان نامه كارشناسي ارشد و رساله دكتري تخصصي به دستاوردهاي پژوهشي مستخرج مصوب جلسه شماره 140 مورخ 1400/3/31 شوراي دانشگاه پيام نور

تاريخ دادنامه: 1402/1/22 شماره پرونده: 0106181 مرجع رسيدگي: هيأت عمومي ديوان عدالت اداري شاكي: خانم پروانه نجمدي طرف شكايت: دانشگاه پيام نور موضوع شكايت و خواسته: ابطال مواد 2، 3 و 4 دستورالعمل اختصاص بخشي از نمره كل پايان نامه كارشناسي ارشد و رساله دكتري تخصصي به دستاوردهاي پژوهشي مستخرج (مصوب جلسه شماره 140-1400/3/31 شوراي دانشگاه پيام نور) گردش كار: شاكي به موجب دادخواستي ابطال مواد 2، 3 و 4 دستورالعمل اختصاص بخشي از نمره كل پايان نامه كارشناسي ارشد و رساله دكتري تخصصي به دستاوردهاي پژوهشي مستخرج (مصوب جلسه شماره 140-1400/3/31 شوراي دانشگاه پيام نور) را خواستار شده و در مقام تبيين خواسته به طور خلاصه اعلام كرده است: " 1- مطابق ماده 34 آيين نامه سال 1397 شوراي عالي برنامه ريزي آموزشي وزارت علوم، دانشجويان دكتري پس از انتشار يك مقاله در مجلات معتبر و تأييد اساتيد راهنما، موظف به دفاع از رساله خود در حضور هيأت داوران مي باشند و مطابق ماده 35، ارزشيابي رساله دانشجويان دكتري بر مبناي نمره كمتر از 16 تا 20 صورت مي گيرد. لذا ارائه مقاله، تنها شرط دفاع از رساله دكتري بوده اما اختصاص بخشي از نمره رساله به دستاوردهاي پژوهشي برخلاف مقررات مندرج در آيين نامه هاي آموزشي دوره دكتري مي باشد. بر اساس ماده 24 همين آيين نامه ارزشيابي پايان نامه دانشجويان كارشناسي ارشد، در جلسه دفاعيه و توسط هيأت داوران صورت مي گيرد و مطابق ماده 25، ارزشيابي پايان نامه دانشجويان كارشناسي ارشد بر مبناي نمره كمتر از 14 تا 20 صورت مي گيرد. 2 - بر اساس تمام مواد آيين نامه هاي وزارت علوم، از جمله آيين نامه سال 1397، شرط ارائه مقاله براي ارزيابي بخشي از نمره پايان نامه دانشجويان كارشناسي ارشد، اعلام نشده و همچنين در دادنامه شماره 830-1396/8/30 هيأت عمومي ديوان عدالت اداري، اضافه شدن مقاله به فرم ارزيابي پايان نامه هاي كارشناسي ارشد تحصيلات تكميلي دانشگاه زنجان، خارج از حدود اختيارات دانشگاه، تشخيص و ابطال شده است. دادنامه هاي شماره 2422-1398/8/21 و شماره 1727-1399/11/7 هيأت عمومي ديوان عدالت اداري، با تأكيد بر مفاد آيين نامه دكتري وزارت علوم كه انتشار يك مقاله مستخرج از رساله دانشجويان دكتري براي دانشجويان شيوه آموزشي پژوهشي و دو مقاله براي دانشجويان شيوه پژوهشي محور در مجلات علمي پژوهشي داراي نمايه معتبر بين المللي را كافي دانسته، مصوبه هاي مورد شكايت دانشگاه علوم پزشكي كرمان و دانشگاه شهيد بهشتي را به دليل اينكه تعداد مقالات چاپ شده و نوع مجلاتي كه دانشجويان مي توانند در آن اقدام به انتشار نمايد را تضييق و تحديد نموده، مغاير مقررات فرادستي تشخيص و ابطال نموده است. 4 - دادنامه شماره 10608-1401 مورخ 1401/3/31 هيأت عمومي ديوان عدالت اداري، مواد 2 و 3 دستورالعمل هاي شماره 115 و 122 دانشگاه پيام نور در كسر نمره به ميزان يك، يك و نيم و دو نمره از نمره كل رساله (پايان نامه) دانشجويان دكتري (كارشناسي ارشد) و اختصاص اين نمره به دستاوردهاي پژوهشي (مازاد بر مقاله مجوز دفاع دانشجويان دكتري) كه ارزيابي نمره از سقف 19، 18/5، و 18 در نظر گرفته بود را خارج از حدود و اختيارات دانشگاه تشخيص و از تاريخ تصويب ابطال نموده است. 5 - ماده 4 دستورالعمل شماره 140، تعيين نويسنده مكاتب [مسئول] مقالات را با نظر و توافق اساتيد راهنما، اعلام نموده كه اين موضوع نيز به طور مشابه در دادنامه شماره 839 مورخ 1398/5/1 هيأت عمومي ديوان عدالت اداري، ابطال گرديده است. 6 - به موجب بند 4 ماده 2 قانون اهداف، وظايف و تشكيلات وزارت علوم، تحقيقات و فناوري، تعيين ضوابط، معيارها و استانداردهاي علمي مؤسسات آموزش عالي و تحقيقاتي، رشته ها و مقاطع تحصيلي با رعايت اصول انعطاف، پويايي، رقابت و نوآوري علمي از اختيارات وزارت علوم است. 7 - بر اساس ماده 2 آيين نامه شوراي عالي برنامه ريزي آموزشي، در راستاي ارتقاي كيفيت و تقويت يكپارچگي در سياست گذاري ها و نهادينه كردن برنامه ريزي آموزشي و درسي در دانشگاه ها و ... شوراي عالي تشكيل و بر اساس بند 12 ماده 3 اين آيين نامه، نيز تصويب آيين نامه هاي آموزشي تمام دوره هاي آموزشي از وظايف و اختيارات شوراي عالي برنامه ريزي آموزشي است. 8 - مطابق تبصره ماده 3 و ماده 6 قانون اهداف، وظايف و تشكيلات وزارت علوم، تحقيقات و فناوري، دستورالعمل هاي مؤسسات آموزش عالي و دانشگاه ها بايد ضمن تحقق اصول كلي آيين نامه ها، شروطي مغاير با آيين نامه براي دانش آموختگان ايجاد نكنند. 9 - بر اساس ماده 34 آيين نامه سال 1397 دانشجوي دكتري پس از انتشار يك مقاله در مجلات معتبر و تأييد اساتيد راهنما، موظف به دفاع از رساله خود در حضور هيأت داوران مي باشند. لذا با توجه به مستندات فوق ابطال از زمان تصويب مورد تقاضا مي باشد." 10 متن مقرره مورد شكايت به شرح زير مي باشد: " دستورالعمل اختصاص بخشي از نمره كل پايان نامه كارشناسي ارشد و رساله دكتري تخصصي به دستاوردهاي پژوهشي مستخرج ماده 2: روند اجرايي براي پايان نامه هاي كارشناسي ارشد 2-1- نمره ارزيابي دفاع پايان نامه كارشناسي ارشد بر اساس شاخص هاي كاربرگ شماره 1، برمبناي نمره 20 است. 2-2 - در سامانه گلستان نمره پايان نامه در دو بخش نمره دفاع و نمره دستاورد پژوهشي طراحي و ثبت مي شود. 2-3- ثبت نمره بر مبناي نمره دفاع ملاك عمل براي پرداخت حق التدريس استاد اساتيد راهنما مشاور و داور خواهد بود. 2-4- دانشجو در صورتي كه نتواند يا نخواهد دستاورد پژوهش انجام شده در پايان نامه خود را در نشريات معتبر علمي و يا مجامع علمي منتشر نمايد، مي تواند با تكميل كاربرگ شماره 2 نمره اعلام شده در جلسه دفاع دانش آموخته شود. 2-5- استاد/ اساتيد راهنما، مشاور و داور نبايد انجام دفاع يا فارغ التحصيلي دانشجو را ملزم به ارائه مقاله با ديگر دستاوردهاي پژوهشي نموده يا از دانش آموختگي دانشجو به اين دليل جلوگيري نمايند. 2-6- دانشجويان حداكثر 12 ماه پس از تاريخ دفاع فرصت خواهند داشت تا برابر شاخص هاي ارزيابي مندرج در كاربرگ شماره 3 نسبت به انجام مراحل انتشار آثار پژوهشي خود (مستخرج از پايان نامه) اقدام نمايند. 2-7- آثار پژوهشي مستخرج از پايان نامه بايستي به نحو مقتضي از طرف استاد/ اساتيد راهنما يا توسط استاد/ اساتيد مشاور يا مدير گروه مربوط در سامانه گلستان پژوهشي ثبت و تأييد آن را به همراه كاربرگ شماره 3 جهت بررسي به كارشناس پژوهشي مركز يا واحد مجري ارائه كند. كارشناس پژوهشي پس از بررسي مدارك مربوط به اين كاربرگ نمره نهايي را مشخص نموده و صورتجلسه دفاع را برابر كاربرگ شماره 4 در (5 نسخه)، نهايي مي نمايد. صورتجلسه دفاع در نسخ پايان نامه درج شده و نيازي به تصويب نامه نيست. اصل نسخ صورتجلسه پس از برگزاري دفاع تا تعيين نمره نهايي در (مهلت مقرر) نزد كارشناس پژوهشي مركز/ واحد نگهداري مي شود. 2-8- بر اساس شاخص هاي كاربرگ شماره 3 ارزيابي نمره در كاربرگ مربوطه درج و توسط كارشناس پژوهشي مركز واحد مجري در زمان مقرر بررسي شده پس از تائيد رئيس مركز واحد يا معاون آموزشي وي توسط كاربر امتحانات مركز در سامانه گلستان ثبت مي گردد. مدارك مربوط پس از درج در سامانه گلستان بايد به نحوي نگهداري شوند كه در مراجعه هيأت هاي ارزيابي و نظارت قابل دسترسي و بررسي باشند. 2 - 9 - تاريخ فراغت از تحصيل براي دانشجويان غير مشمول در هر شرايطي تاريخ دفاع از پايان نامه خواهد بود. ماده 3 : روند اجرايي براي رساله هاي دكتري تخصصي 3-1- در شيوه آموزشي - پژوهشي و در شيوه پژوهش محور دوره دكتري تخصصي، برابر آيين نامه دوره دكتري تخصصي دانشجو پس از تدوين رساله و تأييد استاد/ اساتيد راهنما براي اخذ مجوز دفاع ملزم به ارائه گواهي پذيرش مقاله و يا چاپ مقاله هاي علمي مي باشد. اما نمره دانشجوي دكتري تخصصي پس از احراز شرايط لازم براي اخذ مجوز دفاع و شركت در جلسه دفاع از نظر كيفيت حداكثر عالي ارزيابي مي گردد. (كاربرگ شماره 5 ) در سامانه گلستان نمره رساله در قالب بخش هاي دفاع و دستاورد پژوهشي ثبت مي شود. ثبت نمره دفاع ملاك عمل براي پرداخت حق التدريس استاد اساتيد راهنما مشاور و داور خواهد بود. 3-2- دانشجو مي تواند 12 ماه پس از تاريخ دفاع برابر جدول مندرج در كاربرگ شماره 5 اين دستورالعمل و مطابق كاربرگ شماره 6 ، مدارك گواهي پذيرش يا چاپ مقالات مستخرج از رساله را جهت بهره مندي از نمره دستاوردهاي پژوهشي ارائه نمايد. در صورت عدم تمايل دانشجو يا اتمام مهلت 12 ماه پس از تاريخ دفاع رساله دانشجو از نظر كيفيت حداكثر عالي و بدون در نظر گرفتن نمره دستاورد پژوهشي قطعي تلقي شده و مي تواند تسويه حساب كند. 3-3- در صورت ارائه آثار پژوهشي توسط دانشجو در فرصت مقرر كارشناس پژوهشي پس از بررسي مدارك مربوط كاربرگ شماره 6 نمره نهايي را مشخص نموده و صورتجلسه دفاع را برابر كاربرگ شماره 7 در 5 نسخه نهايي مي نمايد. 3-4- مقاله هاي مستخرج از رساله هاي دكتري تخصصي در صورتي كه در نشريات نامعتبر و فاقد نمايه علمي پذيرش يا چاپ شوند يا نحوه آدرس دهي دانشگاه مندرج در بند 15-2 را رعايت نكرده باشند مشمول دريافت نمره مجوز دفاع و تسويه حساب نمي شوند. 3-5- مواردي كه بر اساس آن نمره دستاوردهاي پژوهشي مستخرج از رساله دكتري قابل ارزيابي بوده به شرح جدول مندرج در كاربرگ شماره 5 مي باشد. تبصره: چنانچه مقاله چاپ شده جهت اخذ مجوز دفاع از رساله دكتري ( ISI ) (Q1 داراي ضريب تأثير) باشد علاوه بر مجوز دفاع از رساله دكتري دانشجو مي تواند نسبت به بهره مندي از نمره دستاوردهاي پژوهشي اقدام نمايد. ماده 4: 4-1- در مقاله هاي مستخرج از پايان نامه ها و رساله ها نويسنده اول مقاله دانشجو و يا استاد راهنماي ايشان و به نام دانشگاه پيام نور و بر اساس دستورالعمل آدرس دهي دانشگاه خواهد بود. نويسنده مسئول يا عهده دار مكاتبات مي تواند استاد راهنما يا دانشجو بنا بر نظر استاد راهنما باشد. در مواردي كه دو استاد راهنماي همكار وجود دارد تصميم در خصوص نويسنده مسئول يا عهده دار مكاتبات با توافق استادان راهنما صورت مي پذيرد. 4-2- در خصوص مقاله هاي مستخرج به ويژه مقاله اي كه براي اخذ مجوز رساله دكتري استفاده مي شوند نبايد نام ديگري غير از نام دانشجو، استادان راهنما و مشاور درج گردد در غير اين صورت مشمول دريافت نمره و ديگر امتيازات نمي شوند. تبصره: اگر جهت افزايش كيفيت پايان نامه يا رساله، كارهاي تكميلي و يا بين رشته اي توسط فرد يا افراد ديگري غير از اساتيد راهنما و مشاور انجام گيرد نام اين افراد با تائيد استاد راهنما در مقاله مستخرج كه جهت اخذ يك نمره دستاوردهاي پژوهشي استفاده مي شود، مي تواند آورده شود. 4-3- كارشناس پژوهشي مركز مسئول بررسي دقيق آثار پژوهشي ارائه شده و تطابق آن با مفاد اين دستورالعمل بوده و ملزم به ارزيابي اصالت اصل آثار با گواهي هاي ارائه شده مي باشد.- دانشگاه پيام نور" علي رغم ابلاغ نسخه دوم دادخواست و ضمائم آن به طرف شكايت تا زمان صدور راي در هيأت عمومي پاسخي از طرف شكايت دريافت نشده است. هيأت عمومي ديوان عدالت اداري در تاريخ 1402/1/22 با حضور رئيس و معاونين ديوان عدالت اداري و رؤسا و مستشاران و دادرسان شعب ديوان تشكيل شد و پس از بحث و بررسي با اكثريت آراء به شرح زير به صدور راي مبادرت كرده است. راي هيأت عمومي الف. اولاً براساس جزء 4 بند (ب) ماده 2 قانون اهداف، وظايف و تشكيلات وزارت علوم، تحقيقات و فناوري مصوب سال 1383، تعيين ضوابط، معيارها و استانداردهاي علمي مؤسسات آموزش عالي و تحقيقاتي، رشته ‌ها و مقاطع تحصيلي با رعايت اصول انعطاف، پويايي، رقابت و نوآوري علمي از مأموريت هاي اصلي و در حدود اختيارات وزارت علوم، تحقيقات و فناوري در زمينه اداره امور دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالي تحت پوشش وزارتخانه ياد شده است و در راستاي ايفاي مأموريت ها و اختيارات فوق، آيين ‌نامه آموزشي دوره كارشناسي ارشد ناپيوسته در جلسه شماره 866-1394/7/4 و آيين ‌نامه آموزشي دوره دكتري تخصصي ( Ph.D ) در جلسه شماره 871-1394/11/24 به تصويب شوراي برنامه‌ ريزي آموزش عالي رسيده است. ثانياً هيأت داوران، اعضاي هيأت علمي يا افراد متخصص داراي صلاحيت دانشگاهي هستند كه براي ارزيابي كمّي و كيفي پايان نامه و يا رساله در دوره كارشناسي ارشد و دكتري تخصصي مطابق دستورالعمل اجرايي مصوب دانشگاه انتخاب مي‌شوند و برمبناي ماده 22 آيين‌ نامه دوره كارشناسي ارشد : «دانشجو پس از تدوين پايان نامه و تأييد استاد راهنما، موظّف است با رعايت ضوابط مؤسسه در حضور هيأت داوران از پايان نامه خود دفاع كند» و مطابق ماده 23 آيين ‌نامه مزبور، ارزشيابي كيفي پايان‌نامه براساس 20 نمره صورت مي ‌پذيرد. ضمن اينكه به موجب ماده 19 آيين‌ نامه آموزشي دوره دكتري تخصصي ( Ph.D ) مصوب 1394/11/24 شوراي عالي برنامه ‌ريزي آموزشي : «دانشجو پس از تدوين رساله به شرط كفايت دستاوردهاي علمي و چاپ يك مقاله علمي - پژوهشي مستخرج از رساله، با تأييد استاد/استادان راهنما مجاز است در حضور هيأت داوران از رساله خود دفاع كند» و برمبناي راي شماره 1286 مورخ 1399/10/9 هيأت عمومي ديوان عدالت اداري، الزام به چاپ مقاله مندرج در اين ماده، علاوه بر پذيرش آن، فاقد وجاهت قانوني اعلام شده است و به دلالت ماده 20 آيين‌ نامه مورد اشاره، ارزشيابي از سقف 20 نمره انجام مي‌ گيرد. بنابراين ارزشيابي كيفي رساله از اختيارات هيأت داوران است و همچنين ارائه مقاله، شرط دفاع از رساله دكتري بوده و تخصيص بخشي از نمره رساله به دستاوردهاي پژوهشي برخلاف مقررات مندرج در آيين ‌نامه آموزشي دوره دكتري است و براساس ماده 23 آيين‌ نامه دوره دكتري، دانشگاه پيام نور بايد در تدوين و تصويب شيوه ‌نامه اجرايي نظارت بر اجراي مفاد آيين‌نامه مذكور، اصول و ضوابط اصلي دوره دكتري مندرج در آيين‌نامه را رعايت نمايد. بنا به مراتب فوق، مواد 2 و 3 دستورالعمل اختصاص بخشي از نمره كل پايان ‌نامه كارشناسي ارشد و رساله دكتري تخصصي به دستاوردهاي پژوهشي مستخرج مصوب جلسه شماره 140 مورخ 1400/3/31 شوراي دانشگاه پيام نور كه ارزيابي پايان ‌نامه كارشناسي ارشد و رساله دكتري را از سقف 19 نمره در نظر گرفته، خارج از حدود اختيار مرجع تصويب‌كننده آن بوده و مستند به بند 1 ماده 12 و مواد 13 و 88 قانون تشكيلات و آيين دادرسي ديوان عدالت اداري مصوب سال 1392 از تاريخ تصويب ابطال مي ‌شود. ب. اولاً برمبناي ماده 19 آيين‌نامه آموزشي دوره دكتري تخصصي ( Ph.D ) مصوب 1394/11/24 شوراي عالي برنامه‌ريزي آموزشي مقرر شده است كه : «دانشجو پس از تدوين رساله به شرط كفايت دستاوردهاي علمي و چاپ يك مقاله علمي - پژوهشي مستخرج از رساله، با تأييد استاد/استادان راهنما مجاز است در حضور هيأت داوران از رساله خود دفاع كند» و وفق راي شماره 1286 مورخ 1399/10/9 هيأت عمومي ديوان عدالت اداري، الزام به چاپ مقاله مندرج در اين ماده علاوه بر پذيرش آن، فاقد وجاهت قانوني است. ثانياً مستنبط از ماده مزبور اين است كه مقاله مستخرج از رساله توسط دانشجو نوشته شده و استاد/استادان راهنما صرفاً وظيفه نظارت و راهنمايي جهت اصلاح آن را برعهده دارند. ثالثاً براساس ماده 23 آيين ‌نامه آموزشي دوره دكتري تخصصي، دانشگاه پيام نور مي ‌بايست در تدوين و تصويب شيوه ‌نامه اجرايي نظارت بر اجراي مفاد آيين ‌نامه مذكور، اصول و ضوابط اصلي دوره دكتري مندرج در آيين ‌نامه را رعايت كند و اين در حالي است كه آن بخش از مقرره مورد اعتراض كه متوقّف بر اجازه يا عدم اجازه استاد راهنما درخصوص اعلام دانشجو به عنوان نويسنده مسئول است، به توسعه دامنه شمول حكم مقرر در ماده 19 آيين‌ نامه آموزشي دوره دكتري تخصصي ( Ph.D ) منتهي شده است. رابعاً ماده 19 آيين ‌نامه آموزشي دوره دكتري تخصصي در مقام بيان نحوه دفاع از رساله دكتري و شرايط آن است و سكوت اين ماده درخصوص اينكه چه كسي نويسنده مسئول باشد، مجوزي براي نويسنده‌ مسئول تلقّي كردن استاد راهنما نيست و بايد اين موضوع را در پرتو اصول كلّي حقوق عمومي از قبيل اصل عدم صلاحيت و اصل برابري و منع تبعيض تفسير كرد و بديهي است كه اصل بر عدم صلاحيت استاد راهنما براي نويسنده‌ مسئول بودن مقاله است و خلاف آن نياز به تصريح دارد. خامساً مستفاد از ماده 3 قانون حمايت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب سال 1348 با اصلاحات بعدي، مقاله علمي مستخرج از رساله، اثر حقوقي مستقلي است كه پديدآورنده آن دانشجو بوده و وي مالك فكري آن محسوب مي‌شود و استاد راهنما صرفاً وظيفه نظارت بر آن را برعهده دارد. سادساً قانون پيشگيري و مقابله با تقلّب در تهيه آثار علمي مصوب سال 1396، در مقام بيان عمل مجرمانه‌ تقلّب در تهيه آثار علمي و مجازات آن بوده و از اين قانون، الزام دانشجويان به ذكر نام استاد راهنماي رساله به عنوان نويسنده مسئول در مقالات علمي - پژوهشي مستخرج از رساله قابل استنتاج نيست. بنا به دلايل فوق، آن بخش از ماده 4 دستورالعمل اختصاص بخشي از نمره كل پايان ‌نامه كارشناسي ارشد و رساله دكتري تخصصي به دستاوردهاي پژوهشي مستخرج مصوب جلسه شماره 140 مورخ 1400/3/31 شوراي دانشگاه پيام نور كه تعيين دانشجو به عنوان نويسنده مسئول را بنا بر نظر استاد راهنما قرار داده، خارج از حدود اختيار است و مستند به بند 1 ماده 12 و مواد 13 و 88 قانون تشكيلات و آيين دادرسي ديوان عدالت اداري مصوب سال 1392 از تاريخ تصويب ابطال مي ‌شود./ حكمتعلي مظفري رئيس هيأت عمومي ديوان عدالت اداري