رأي شماره 563705 هيأت عمومي ديوان عدالت اداري با موضوع: ابطال بخشنامه شماره 500/7231/د مورخ 1398/12/13 مشاور معاون آموزشي وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي ناظر بر بند (1) تصميم مورخ 1398/9/12 كميسيون عالي تعهدات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي كه به تأييد وزير وزارتخانه مذكور رسيده است

شماره0106009 - 1403/3/22 بسمه تعالي مديرعامل محترم روزنامه رسمي جمهوري اسلامي ايران يك نسخه از رأي هيأت عمومي ديوان عدالت اداري با شماره دادنامه 140331390000563705 مورخ 1403/3/8 با موضوع: «بخشنامه شماره 500/7231/د مورخ 1398/12/13 مشاور معاون آموزشي وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشكي ناظر بر بند (1) تصميم مورخ 1398/9/12 كميسيون عالي تعهدات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي دائر بر تعيين تكليف تعهدات دندانپزشكان عمومي بهره مند از سهميه استاني ابطال شد» جهت درج در روزنامه رسمي به پيوست ارسال مي گردد. مديركل هيأت عمومي و هيأت هاي تخصصي ديوان عدالت اداري ـ يداله اسمعيلي فرد تاريخ دادنامه: 1403/3/8 - شماره دادنامه: 140331390000563705 شماره پرونده: 0106009 مرجع رسيدگي: هيأت عمومي ديوان عدالت اداري شاكي: آقاي محمد رضايي نسب با وكالت خانم ميترا نوري طرف شكايت: وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي موضوع شكايت و خواسته: ابطال بخشنامه شماره 500/7231 / د مورخ 1398/12/13 مشاور معاون آموزشي وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي ناظر بر بند (1) تصميم مورخ 1398/9/12 كميسيون عالي تعهدات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي كه به تأييد وزير وزارتخانه مذكور رسيده است. گردش كار: خانم ميترا نوري به وكالت از آقاي محمد رضايي نسب به موجب دادخواستي ابطال بخشنامه شماره 500/7231 / د مورخ 1398/12/13 مشاور معاون آموزشي وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي ناظر بر بند (1) تصميم مورخ 1398/9/12 كميسيون عالي تعهدات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي كه به تأييد وزير وزارتخانه مذكور رسيده است را خواستار شده و در جهت تبيين خواسته به طور خلاصه اعلام كرده است كه: "به استحضار مي رساند شق اول از مصوبه شماره /500/7231 د مورخ 1398/12/13 صادره از كميسيون عالي تعيين تعهدات دانش آموختگان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي خارج از حدود اختيارات مقام تصويب كننده و مغاير با اصول 28، 30، 33، 40 قانون اساسي و ساير قوانين بوده و منجر به تضييع حقوق موكل اينجانب گرديده است. اين بخشنامه به سبب مشروط كردن حق قانوني امكان پرداخت هزينه تعهدات آموزش رايگان و دريافت مدرك تحصيلي به گذراندن يك برابر مدت تحصيلي كه مغاير با اطلاق و عموم حق مكتسب قانوني مطابق ماده 7 لايحه قانوني اصلاح مواد 7 و 8 قانون تأمين وسايل و امكانات تحصيل اطفال و جوانان ايراني مصوب 1358/7/26 مصوبه شوراي انقلاب اسلامي است، مورد اعتراض مي باشد. موكل اينجانب در كنكور سراسري سال 1382 در رشته دندانپزشكي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي با كد رشته 1697 سهميه استاني كرمانشاه پذيرفته شده است و پس از فراغت از تحصيل، دانشگاه در اقدامي مغاير با قوانين معتبر و جاري كشور به بهانه دستورالعمل هاي وزارتخانه متبوعه از محاسبه هزينه هاي تعهد آموزش رايگان جهت پرداخت و آزادسازي و صدور مدرك تحصيلي خودداري مي كند. مطابق اصل 30 قانون اساسي حق تحصيل رايگان براي تمام عموم مردم ايران به رسميت شناخته شده و مطابق اصل 19 قانون اساسي نيز حقوق مساوي تمام مردم ايران صراحتاً اعلام شده است. بر اساس ماده 7 لايحه قانوني اصلاح مواد 7 و 8 قانون تأمين وسايل و امكانات تحصيل اطفال و جوانان ايراني مصوب 1358/7/26 دانشجويان بهره مند از تحصيلات رايگان حق دارند در صورتي كه نتوانند يا نخواهند تعهدات مربوط به تحصيل رايگان را انجام دهند، نسبت به پرداخت هزينه معادل، اقدام و مدرك تحصيلي خود را از دانشگاه متبوع دريافت كنند و شرطي براي اعمال حق فوق قائل نشده است. اطلاق ماده فوق بدون شك نسبت به تمام دانشجويان و در تمام رشته هاي تحصيلي است و قانونگذار در مقام بيان از تخصيص و استثناء در حكم عام خودداري كرده است. ضمن آنكه قانون تأمين وسايل و امكانات تحصيل اطفال و جوانان ايراني به عنوان قانون اصلي درخصوص امكان تحصيل رايگان براي عموم مردم شناخته شده است و مصوبات مغاير با آن بر خلاف اصل «انتظار مشروع» شهروندان است كه از اصول مسلم حقوق اداري است. در سلسله مراتب قوانين مطابق اصول 138 و 170 قانون اساسي آيين نامه ها و بخشنامه هاي دولتي نمي توانند در مخالفت با متن يا روح قوانين تنظيم شوند و قدرت تخصيص زدن يا مشروط كردن حقوق مندرج در قوانين عادي را ندارند. بخشنامه در قسمت مورد اعتراض و مخالفت با قوانين ثبت شده بوده و در نقض آشكار با اصل 138 قانون اساسي است و ابطال آن مطابق اصل 170 قانون اساسي مورد استدعا است. هيأت عمومي ديوان عدالت اداري در آراي متعدد از جمله شماره 556 مورخ 1388/7/20 ابطال مصوبه اداري به جهت تضييع حق مكتسب را پذيرفته و قوه مجريه را صالح به تصويب مقرره قانوني در جهت سلب يا محدود كردن حق مكتسب اشخاص نمي داند. چرا كه چنين اختياري را نيازمند اذن صريح از جانب قانونگذار دانسته و اقدام مقامات قوه مجريه را خارج از حدود صلاحيت قوه مجريه در وضع مقررات دولتي تشخيص داده است. شوراي نگهبان بارها در جهت حمايت از حقوق مكتسبه افراد كه طبق قانون ايجاد شده و مطابق قانون براي اطلاع عموم شده است، از تأييد مصوبات مجلس كه خارج از تعريف قانون بوده و مستلزم تشريفات انتشار قوانين نيست خودداري كرده است. در زمان انتخاب رشته موكل اينجانب قواعد تفاوت در تعهدات رشته مذكور و شرط الزام گذراندن مدت زمان معين در استان كرمانشاه براي دريافت مدرك تحصيلي در دفترچه انتخاب رشته سازمان سنجش اعلام نشده و ايشان و ديگران كه اين كد رشته را انتخاب كرده اند انتظاراتي مشروع و قانوني مطابق با حق اعطا شده در مواد مارالذكر از قانون تأمين وسايل و امكانات تحصيل اطفال و جوانان ايراني مصوب 1358 و اصلاحات و الحاقات بعدي و نيز آيين نامه اجرايي مصوب سال 1359 را دارند. ضمن آنكه هنگام ثبت نام نيز اطلاع رساني صحيحي صورت نگرفته است. علي رغم ادعاي دانشگاه هيچ گونه سند تعهدي اعم از رسمي يا عادي اخذ نشده است و استثنائات اين كد رشته پذيرفته شدگان اعلام نشده است. چه بسا ايشان در طول دوران تحصيل امكان پرداخت هزينه تحصيلي و انصراف از استفاده آموزش رايگان كه مطابق بند پاياني ماده 7 قانون فوق الذكر ايجاد شده است را مي داشت؛ حال آنكه اقدام ناصحيح دانشگاه ايشان را از حق مذكور محروم كرده است. علي اي حال با عنايت به مشروح مطالب فوق و دلايل و مستندات ابرازي از هيأت عمومي ديوان عدالت اداري تقاضاي ابطال مصوبه مورد اعتراض را دارم." متن مقرره مورد شكايت به شرح زير است: "بخشنامه شماره /500/7231 د مورخ 1398/12/13 معاون محترم آموزشي دانشگاه/دانشكده علوم پزشكي و خدمات بهداشتي درماني سلام عليكم؛ احتراماً، نظر به مراجعات كثير دانش آموختگان دندانپزشكي متعهد خدمت و با توجه به طرح پيشنهاد معاونت آموزشي دائر بر تعيين تكليف تعهدات دندانپزشكان عمومي بهره مند از سهميه استاني مصوبه كميسيون عالي تعيين تعهدات دانش آموختگان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي مورخ 1398/9/12 به شرح ذيل جهت اطلاع و اقدام لازم اعلام مي گردد: ـ متعهدين بهره مند از سهميه استاني به ميزان يك برابر مدت تحصيل در استان مورد تعهد خدمت نموده و مابقي تعهدات خدمتي را براساس قانون تأمين امكانات تحصيل اطفال و جوانان ايراني به اتمام رسانند. با عنايت به اين كه برابر مصوبه كميسيون عالي تعهدات افراد بهره مند از سهميه استاني مكلف مي باشند صرفاً يك برابر مدت تحصيل در استان مورد تعهد خدمت نمايند، در صورت قبولي متعهدين ياد شده در آزمون دستياري تخصصي (با سهميه آزاد): اولاً: توزيع افراد ياد شده برعهده دبيرخانه شوراي آموزش دندانپزشكي و تخصصي بوده و به عنوان متخصص توزيع مي گردند. ثانياً: امكان جابه جايي محل انجام تعهدات افراد مزبور با رعايت ساير ضوابط و شرايط مقرر منوط به انجام حداقل يك برابر مدت تحصيل (مقطع عمومي) در استان مورد تعهد مي باشد. ـ مشاور معاون آموزشي وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي كميسيون عالي تعهدات دستورجلسه: بررسي پيشنهاد معاونت محترم آموزشي دائر بر تعيين تكليف تعهدات افراد بهره مند از سهميه استاني تاريخ: 1398/9/12 تصميم كميسيون: با عنايت به طرح پيشنهاد معاونت آموزشي دائر بر تعيين تكليف تعهدات دندانپزشكان عمومي بهره مند از سهميه استاني مقرر گرديد: 1ـ متعهدين بهره مند از سهميه استاني به ميزان يك برابر مدت تحصيل در استان مورد تعهد خدمت نموده و مابقي تعهدات خدمتي را براساس قانون تأمين امكانات تحصيل اطفال و جوانان ايراني به اتمام رسانند. 2ـ زمان و شرايط صدور مدارك تحصيلي متعهدين ياد شده توسط مركز خدمات آموزشي وزارت متبوع به دانشگاه هاي علوم پزشكي ابلاغ خواهد گرديد. ـ معاون حقوقي و امور مجلس/رييس كميسيون، معاون توسعه مديريت و منابع/عضو كميسيون، معاون آموزشي/عضو كميسيون، معاون درمان/عضو كميسيون، معاون بهداشت/عضو كميسيون، مديركل دفتر بازرسي، ارزيابي عملكرد و پاسخگويي به شكايات/عضو كميسيون، مدير كل امور حقوقي/دبير كميسيون" در پاسخ به شكايت مذكور، مدير كل حقوقي و تنظيم مقررات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي به موجب لايحه شماره 2259/107 مورخ 1401/9/5 به طور خلاصه توضيح داده است كه: "باتوجه به اين كه شكايت مطروحه داراي جنبه علمي و آموزشي است، براساس ماده واحده «خروج تصميمات و آراء صادره از هيأت و كميته هاي تخصصي وزارتين علوم، تحقيقات و فناوري و بهداشت، درمان و آموزش پزشكي و ساير مراكز آموزشي و پژوهشي در خصوص امور و شئون علمي، آموزشي و پژوهشي از شمول صلاحيت ديوان عدالت اداري و ساير مراجع قضايي، مصوب ششصد و سي امين جلسه مورخ 1387/6/12 شوراي عالي انقلاب فرهنگي»، قابل شكايت و رسيدگي در ديوان عدالت اداري و ساير مراجع قضايي نمي باشد . بخشنامه مورد اعتراض بر مبناي مصوبات كميسيون عالي تعهدات مورخ 1398/9/12 اين وزارتخانه ابلاغ شده است و واجد حكم و تصميم جديدي نبوده و صرفاً اعلام مصوبات كميسيون عالي تعهدات اين وزارتخانه مي باشد. وفق قانون تشكيلات و وظايف وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي مصوب سال 1367 تدوين و ارائه سياست ها، تعيين خط مشي ها و نيز برنامه ريزي براي فعاليت هاي مربوط به تربيت نيروي انساني گروه پزشكي و تأمين بهداشت عمومي و ارتقاء سطح آن از طريق اجراي برنامه هاي بهداشتي و برنامه ريزي به منظور توزيع متناسب و عادلانه نيروي انساني و ساير امكانات (آموزش پزشكي و تسهيلات بهداشتي ـ درماني) كشور با تأكيد اولويت برنامه هاي بهداشتي و رفع نياز مناطق محروم و نيازمند، بر عهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي مي باشد. مطابق ماده 8 لايحه قانوني تأمين وسايل و امكانات تحصيل اطفال و جوانان ايراني: «دانشجويان و هنرجويان دانشگاه ها، دانشكده ها و مؤسسات آموزش عالي وابسته به وزارتخانه ها و مؤسسات عام المنفعه كه براي خدمت در دانشگاه ها، وزارتخانه ها، مؤسسات و شركت هاي مذكور آموزش مي بينند، مكلفند طبق تعهدنامه رسمي كه در بدو ورود برابر مقررات مربوط از آنان اخذ مي شود تعهدات خود را انجام دهند. در آگهي پذيرش دانشجو و هنرجو براي اين نوع مؤسسات، دانشگاه ها و دانشكده ها و تعهدنامه مزبور بايد شرايط تحصيل و كيفيت و ضمانت اجراي تعهدات قيد شود». به موجب بند 7 مصوب جلسات 429ـ430 مورخ 1377/7/21 و 1377/1/5 شوراي عالي انقلاب فرهنگي، هر وزارتخانه حسب نياز و تشخيص خود اجازه يافته است درباره اخذ تعهد خدمت يا لغو تعهد دانشجويان تصميم گيري كند. همچنين برابر مصوبه شماره 88 مورخ 1365/7/8 شوراي عالي انقلاب فرهنگي مقرر شده است از پذيرفته شدگان رشته هاي مختلف تحصيلي در امتحان گزينش دانشجو در سال تحصيلي 65 ـ66 و سال هاي آينده تعهدنامه خدمت اخذ مي شود. براساس دفترچه ثبت نام كنكور سراسري پذيرفته شدگان دوره هاي روزانه استفاده كننده از سهميه مناطق 2 و 3 علاوه بر تعهدات شرعي و اخلاقي كه بر عهده دارند به دليل امتيازاتي كه در پذيرش سهميه اي از آن برخوردار شده اند، بايد متعهد شوند كه پس از گذراندن دوره تحصيلي در مقطع رشته اي كه پذيرفته شده اند به مدت دو برابر زمان تحصيل در هر يك از نقاط ايران به تشخيص سازمان هاي ذي ربط نسبت به ايفاي تعهد اقدام نمايند. ضمناً مفاد اين تعهد مانع از اجراي تعهد آموزش رايگان نبوده و كليه پذيرفته شدگان بايد تعهد آموزش رايگان (موضوع ماده 7 لايحه قانوني تأمين وسايل و امكانات تحصيل اطفال و جوانان ايراني) را نيز پس از اتمام تعهد فوق انجام دهند. شايان ذكر است به موجب مصوبات فوق الذكر پذيرفته شدگان موظف به انجام خدمت گرديده اند و در مصوبات مذكور هيچ اشاره اي به خريد تعهدات ايشان نگرديده است. مضافاً به اينكه همان گونه كه فوقاً اشاره شد تعهدات مزبور متفاوت از تعهدات آموزش رايگان موضوع ماده 7 لايحه قانوني تأمين وسايل و امكانات تحصيل اطفال و جوانان ايراني كه شاكي با استناد به آن متقاضي پرداخت هزينه مربوطه مي باشد، بوده و بديهي است پس از انجام خدمات ياد شده در خصوص تعهدات آموزش رايگان اين پذيرفته شدگان وفق ضوابط و مقررات اقدام خواهد شد. در راستاي ساماندهي تعهدات گروه ها و مقاطع مختلف تحصيلي كميسيوني به نام كميسيون عالي تعهدات با رياست وزير بهداشت در اين وزارتخانه تشكيل گرديده است. كميسيون ياد شده در راستاي مساعدت به پذيرفته شدگان سهميه استاني مناطق 2 و 3 كه وفق ضوابط و مقررات پيش گفت موظف به انجام خدمت مورد تعهد وفق نظر سازمان ذي ربط بوده اند، موافقت نموده است كه اين افراد يك برابر مدت تحصيل خود را در استان محل تعهد، خدمت نمايند و اجازه داشته باشند يك برابر ديگر تعهدات خدمتي خود را در هر جاي كشور به انجام برسانند. بر اين اساس حتي در صورت ابطال مصوبه ياد شده شاكي اين پرونده و ساير افراد مشابه به دليل توديع سند تعهد خدمت و همچنين ضوابط و مصوبات فوق الذكر مجاز به پرداخت هزينه هاي مربوطه و آزادسازي سند تعهد خود نبوده و بديهي است به فرض ابطال مصوبه مورد اعتراض موظف به انجام خدمت به ميزان يك برابر مدت ديگر نيز كه وفق تصميم كميسيون عالي تعهدات امكان انجام آن را در هر جاي كشور داشته اند، در استان مربوطه خواهند بود. بنابراين و با عنايت به اين كه تمامي اقدامات وفق ضوابط و مقررات صورت گرفته، صدور رأي به رد شكايت مطروحه مورد تقاضا است." هيأت عمومي ديوان عدالت اداري در تاريخ 1403/3/8 با حضور رئيس و معاونين ديوان عدالت اداري و رؤسا و مستشاران شعب ديوان تشكيل شد و پس از بحث و بررسي با اكثريت آراء به شرح زير به صدور رأي مبادرت كرده است. رأي هيأت عمومي براساس بند (1) مصوبه جلسه 87 مورخ 1365/7/8 شوراي عالي انقلاب فرهنگي با موضوع «اخذ تعهد خدمت از پذيرفته شدگان امتحان گزينش دانشجو سال هاي تحصيلي 66 - 65 به بعد» مقرر شده است كه: «پذيرفته شدگان رشته هاي مختلف تحصيلي امتحان گزينش سال تحصيلي 66 ـ 65 و بعد از آن كه با استفاده از سهميه مناطق (به جز سهميه 1) و عشاير در مؤسسات آموزش عالي پذيرفته مي شوند، به دليل امتيازاتي كه در پذيرش سهميه اي از آن برخوردار شده اند متعهد مي شوند كه در همان منطقه با منطقه محروم تر به مدت حداقل دو برابر دوره تحصيل دانشگاهي مطابق ضوابط رشته هاي تحصيلي خدمت نمايند.» بنابراين تغيير در مدت زمان و چگونگي ايفاي تعهد از سوي متعهدين صرفاً در صلاحيت مرجع تصويب كننده مقرره فوق الذكر بوده و كميسيون عالي تعهدات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي فاقد صلاحيت در كاهش يا افزايش ميزان تعهد است و منحصراً اتّخاذ تصميم درخصوص اخذ تعهد خدمت يا لغو تعهد برعهده وزارتخانه مربوطه بوده و اين امر منصرف از تغيير كيفيت نحوه انجام تعهد و تبديل آن است و تفكيك و تقسيم تعهد به تناسب مباني قانوني حاكم بر آن و مردد ماندن انجام تعهد بين مصوبه صدرالذكر شوراي عالي انقلاب فرهنگي و لايحه قانوني اصلاح مواد (7) و (8) قانون تأمين وسايل و امكانات تحصيل اطفال و جوانان ايراني (اصلاحي مصوب 1358/7/30 ) واجد ايراد و مغاير با قانون اخيرالذكر است. بنا به مراتب فوق، بخشنامه شماره 500/7231/ د مورخ 1398/12/13 مشاور معاون آموزشي وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي ناظر بر بند (1) تصميم كميسيون عالي تعهدات مورخ 1398/9/12 وزير بهداشت، درمان و آموزش پزشكي خارج از حدود اختيار و صلاحيت مرجع وضع كننده آن و خلاف قانون بوده و مستند به بند 1 ماده 12 و ماده 88 قانون ديوان عدالت اداري مصوب سال 1392 ابطال مي شود .اين رأي براساس ماده93 قانون ديوان عدالت اداري (اصلاحي مصوب 1402/2/10 ) در رسيدگي و تصميم گيري مراجع قضايي و اداري معتبر و ملاك عمل است. رئيس هيأت عمومي ديوان عدالت اداري ـ حكمتعلي مظفري