شيوه نامه مراقبت موقت از كودكان و نوجوانان بي سرپرست و بدسرپرست

مقدمه در اجراي ماده ١٣ الحاقي به آيين نامه اجرايي قانون حمايت از كودكان و نوجوانان بي سرپرست و بدسرپرست مصوب 1402/01/20 هيئت وزيران و به منظور تعيين ضوابط و فرآيندهاي مربوط به احراز صلاحيت مؤسسات مراقبت خانواده محور و خانواده هاي داوطلب، نحوة سپردن كودك و نوجوان به خانوادة واجد شرايط، تعيين اصول و استانداردهاي مراقبت و نظارت بر نحوه عملكرد مؤسسات و مراقبت در خانواده، «شيوه نامة مراقبت موقت از كودكان و نوجوانان بي سرپرست و بدسرپرست» به شرح زير ابلاغ مي شود:

كليات

: تعاريف

اصطلاحات و عبارات به كار رفته در اين شيوه نامه به شرح زير تعريف مي شود:

قانون: قانون حمايت از كودكان و نوجوانان بي سرپرست و بدسرپرست مصوب 1392/08/06

آيين نامه اجرايي: آيين نامه اجرايي قانون حمايت از كودكان و نوجوانان بي سرپرست و بدسرپرست مصوب 1394/04/20 با اصلاحات بعدي

سازمان: سازمان بهزيستي كشور

بهزيستي استان: اداره كل بهزيستي استان

بهزيستي شهرستان: اداره بهزيستي شهرستان

مؤسسه: شخص حقوقي اعم از مركز، انجمن يا مؤسسه كه در اجراي ماده 36 قانون، داراي پروانه تأسيس از سازمان بوده و موضوع فعاليت آن حمايت و مراقبت از كودكان و نوجوانان بي سرپرست و بدسرپرست مي باشد.

مؤسسه مراقبتي: مؤسسه اي كه طبق ماده 36 قانون، با مجوز سازمان تأسيس و عهده دار نگهداري شبانه روزي كودكان و نوجوانان بي سرپرست و بدسرپرست با تفكيك جنس، سن يا وضعيت سلامت در محيط مشترك مي باشد.

مؤسسه مراقبت خانواده محور: مؤسسه اي كه طبق ماده 36 قانون، با مجوز سازمان تأسيس و مديريت و نظارت بر نگهداري و مراقبت از كودكان و نوجوانان بي سرپرست و بدسرپرست را در خانواده ها بر عهده دارد.

كودك و نوجوان: هر فرد تا ١٨ سال تمام شمسي موضوع بندهاي الف، ب، ج و د ماده ٨ قانون.

كودك و نوجوان داراي شرايط ويژه: كودك و نوجواني كه به جهت داشتن معلوليت، ابتلا به بيماري هاي نيازمند پيگيري درمان كه هر سال از سوي سازمان تعيين مي شوند، بروز حادثه يا آسيب براي وي، سابقه مصرف مواد اعتيادآور يا موارد خاص ديگر با تشخيص كارگروه استان، در شرايط ويژه قرار گرفته و نيازمند خدمات ويژة حمايتي است.

خانواده زيستي: پدر و مادري كه كودك و نوجوان از آنان متولد شده است؛ اعم از اينكه از نظر ژنتيكي به آنان منسوب باشد يا حاصل لقاح مصنوعي موضوع قانون نحوه اهداي جنين به زوجين نابارور مصوّب 1382/04/29 باشد. جد پدري يا وصي منصوب از ناحيه ولي قهري در مواردي كه به موجب قانون، جايگزين پدر يا والدين مي شوند، در حكم خانواده زيستي هستند.

خانواده ميزبان: خانواده اي كه كودك و نوجوان را بهزيستي رأساً يا از طريق مؤسسه مراقبت خانواده محور و در قالب مراقبت موقت به آن مي سپارد.

خانواده جايگزين: خانواده اي كه كودك و نوجوان با تصميم دادگاه صالح، در قالب سرپرستي (فرزندخواندگي)، قيمومت يا امين موقت به آن سپرده مي شود.

مركز نگهداري: مركز دولتي يا غيردولتي تحت نظارت بهزيستي مانند مركز مداخله در بحران، مركز شبه خانواده، مركز توانبخشي و خانه سلامت كه كودكان و نوجوانان به تفكيك جنس، سن و يا وضعيت سلامت تا زمان بازپيوند، سپردن به خانواده ميزبان، يا واگذاري به خانواده جايگزين در آن نگهداري مي شوند.

مراقبت موقت: نگهداري و پرورش كودك و نوجوان در خانواده ميزبان از زمان سپرده شدن تا بازپيوند يا واگذاري به خانواده ديگر يا سپردن به مركز نگهداري.

راهنماي مراقبت: مجموعه مدوّن و جامع از اصول، استانداردها و اقدامات لازم براي تربيت و توانمندسازي كودك و نوجوان كه توسط سازمان بهزيستي تدوين و منتشر شده است.

برنامه مراقبت: برنامه اي كه بر اساس راهنماي مراقبت با توجه به نيازهاي فردي هر كودك و نوجوان حسب مورد توسط كارشناس بهزيستي يا مددكار اجتماعي مؤسسه مراقبت خانواده محور و با همكاري خانواده ميزبان تهيه مي شود.

بازپيوند: فرايند بازگرداندن كودك و نوجوان تحت مراقبت موقت به خانواده زيستي.

كارگروه استان: كارگروه مراقبت از كودكان و نوجوانان در اداره كل بهزيستي استان كه به رياست مديركل استان، دبيري معاون سلامت اجتماعي استان و عضويت كارشناس مسئول مراقبت فرزندان در خانواده جايگزين و فرزندخواندگي، كارشناس مسئول مراقبت و توانمندسازي كودك و نوجوان در مراكز نگهداري و فرزندان مستقل، كارشناس حقوقي، رئيس اداره حراست استان و حسب مورد ساير اشخاص حقيقي و حقوقي مرتبط تشكيل مي شود.

كارگروه شهرستان: كارگروه مراقبت از كودكان و نوجوانان در اداره بهزيستي شهرستان كه از رئيس اداره بهزيستي شهرستان، معاون اجتماعي يا كارشناس مسئول امور اجتماعي و كارشناس امور اجتماعي تشكيل مي شود.

تمامي كودكان و نوجوانان تا ١٨ سال تمام شمسي موضوع ماده ٨ قانون كه به تصميم مرجع قضايي صالح، نگهداري آنان به بهزيستي سپرده شده است، مشمول اين شيوه نامه مي باشند.

: اهداف و اصول

هدف از مراقبت موقت، تأمين شرايط بهتر براي رشد و تربيت كودك و نوجوان در خانواده و بهبود فرايند بازپيوند يا واگذاري سرپرستي وي به خانواده جايگزين مي باشد.

در راستاي اصل عدم تبعيض نسبت به كودك و نوجوان، رعايت موارد زير الزامي است:

تمامي كودكان و نوجوانان بايد خدمات برابر و بدون تبعيض ناروا از حيث جنس، رنگ، نژاد، زبان، مذهب، سلامت، مليت، قوميت، وضعيت خانوادگي و نظاير آن دريافت كنند.

كودكان و نوجوانان براي تشخيص نابرابري هايي كه منجر به افزايش آسيب پذيري آنان و كاهش دسترسي به فرصت هاي برابر مي شود واتخاذ موضع مناسب در برابر آنها، بايد آموزش ببينند.

كودكان و نوجواناني كه به جهت شرايط ويژه، از خدمات و فرصت ها محروم شده اند، بايد مورد حمايت ويژه قرار گيرند تا در موقعيت برابر با ديگر كودكان و نوجوانان قرار گيرند.

در راستاي اصل مصالح عاليه كودك و نوجوان، رعايت موارد زير الزامي است:

آثار و پيامدهاي تصميمات و مداخلات تخصصي بر سرنوشت كودك و نوجوان وضعيت وي در نظر گرفته شده و به گونه اي تصميم گيري شود كه داراي كمترين عواقب منفي بر وضعيت كودك و نوجوان باشد.

تفاهم، تعامل و همكاري نزديك با ساير متخصصان در بهزيستي و كارشناسان و مددكاران ساير دستگاههاي اجرايي و نهادهاي مردمي و مؤسسات، جهت اتخاذ بهترين تصميم براي كودك و نوجوان وجود داشته باشد.

در انتخاب خدمات حمايتي، هماهنگي و همسويي و عدم تناقض آنها مورد توجه باشد.

احترام به استقلال ديدگاهها و خواسته هاي كودك و نوجوان و ايجاد توازن بين آنها و مصالح عاليه وي الزامي است.

اولويت بخشي به مصالح عاليه كودك و نوجوان، بايد در حد مقدور با جلب نظر كودك و نوجوان و يا توجيه وي صورت پذيرد.

در راستاي اصل توجه به رشد و تكامل كودك و نوجوان، رعايت موارد زير الزامي است:

سطح رشد و تكامل كودك و نوجوان از حيث جسمي، عقلي، شناختي، رفتاري، اخلاقي، عاطفي و اجتماعي براي دريافت و درك اطلاعات مربوط به مراقبت ها و فهم فوايد و عواقب آن، انتخاب و تصميم گيري آگاهانه و داوطلبانه در مورد نوع مراقبت و مداخله بررسي، احراز و به رسميت شناخته شود.

هرگونه مراقبت و مداخله، ارائه اطلاعات و خدمات و كسب رضايت كودك و نوجوان با سطح رشد و تكامل وي مناسب سازي شود.

زمينه رشد و تكامل كودك و نوجوان، خصوصاً كودك و نوجوان داراي شرايط ويژه، فراهم و نيازهاي آنان تأمين شود.

در راستاي اصل مشاركت كودك و نوجوان، رعايت موارد زير الزامي است:

ارائه اطلاعات و خدمات به كودك و نوجوان، با رعايت ملاحظات فرهنگي و اجتماعي و مناسب سازي روش هاي ارتباطي و بهره گيري ازابزارهاي مناسب صوتي، تصويري، بازي، اسباب بازي و امثال آنها انجام شود.

مشاركت آگاهانه و داوطلبانه هر كودك و نوجوان با توجه به سطح رشد و تكامل و مهارت هاي كلامي و زمينه اجتماعي و فرهنگي اش جلب شود.

در مواردي كه امكان به كارگيري ديدگاه و نظرات كودك و نوجوان وجود ندارد، با ادبيات و روش مناسب به وي توضيح داده شود.

كودك و نوجوان داراي توانايي برقراري ارتباط بايد به يك نفر كارشناس مرتبط سازمان بهزيستي و يا مددكار اجتماعي مؤسسه دسترسي مناسب داشته باشد و بتواند نظرات، نيازها و مسائلش را با او در ميان بگذارد.

در راستاي اصل مشاركت خانواده در مراقبت از كودك و نوجوان، رعايت موارد زير الزامي است:

تمركز اصلي بر توان افزايي خانواده براي نگهداري و مراقبت از كودك و نوجوانان در بستر خانواده باشد.

احساس امنيت و اعتماد به خانواده را در كودك و نوجوان بازيابي و از قراردادن كودك و خانواده در برابر هم خودداري شود.

والدين و سرپرستان را در والدگري مثبت، بهبود رابطه با كودك و نوجوان و تقويت مهارتهاي اساسي زندگي براي عملكرد سالم خانواده ياري كرد.

مشاركت خانواده در مداخلات و فرآيند درماني جهت التيام آسيب و رفع خطر ناشي از سوء رفتار و بي توجهي و سهل انگاري، ارتقاي رشد و تكامل طفل و نوجوان و ملاحظات تخصصي مددكاري جلب شود.

ارتباط با خانواده همراه با ايجاد فضاي امن و همدلانه، بدون پيش داوري، توام با پذيرش صادقانه و احترام به آنان، ايجاد انگيزش در خانواده، درك مشكلات و شرايطي كه بر والدگري آنان تأثير گذاشته و شرح دقيق هدف و فرايند مداخله باشد.

در راستاي اصل محرمانگي و حفظ حريم خصوصي كودك و نوجوان، رعايت موارد زير الزامي است:

با كودك و نوجوان تا حد امكان به تنهايي و جدا از اعضاي خانواده و در فضايي دوستدار كودك مصاحبه شود.

به هنگام مشاوره يا معاينه كودك و نوجوان فقط افراد ضروري در اتاق حضور داشته باشند.

جمع آوري اطلاعات صرفاً در راستاي، مصالح عاليه كودك و نوجوان و تأمين حقوق وي باشد و حسب ضرورت اين اهداف براي كودك و نوجوان توضيح داده شود.

در تعاملات حضوري و غيرحضوري از دادن هرگونه اطلاعات به اشخاص غيرمرتبط خودداري شود. ديگر كودكان و نوجوانان وهمچنين كاركنان غيرمرتبط با كودك و نوجوان نيز نبايد در جريان اطلاعات كودك و نوجوان قرار گيرند.

تحقيقات و بازديد از منزل به صورت غيرمحسوس و بدون جلب توجه باشد، مگر در مواردي كه رعايت مصالح كودك و نوجوان و حمايت از وي در برابر وضعيت هاي مخاطره آميز ايجاب كند.

اطلاعات جمع آوري شده در مورد كودك و نوجوان بايد با راهكارهاي «امنيت داده» مانند استفاده از رمز عبور، نگهداري شود.

در مواردي كه به موجب قانون اطلاعات به اشخاص ذيصلاح ارائه مي گردد، بايد دقت شود كه اطلاعات به چه اشخاص و مراجعي واگذار مي شود و ميزان ارائه اطلاعات بر حسب ضرورت و نياز باشد.

گفتگو در مورد كودك و نوجوان يا ارائه اطلاعات وي نبايد در اماكن عمومي يا هر مكاني صورت پذيرد كه موجب افشاي اطلاعات كودك و نوجوان و نقض اصل رازداري شود.

مؤسسات مراقبت خانواده محور

: احراز صلاحيت و صدور مجوز فعاليت

بررسي صلاحيتّ مؤسسه و شايستگي مديران و كاركنان آن براي ارائه خدمات به كودكان و نوجوانان و خانواده ميزبان و سنجش توانايي آنان در انجام اختيارات، مسئوليت ها و وظايف، با كارگروه استان است. اين كارگروه پس از حصول اطمينان در مورد صلاحيت مؤسسه و شايستگي كاركنان آن، نسبت به احراز و تأييد صلاحيت مؤسسه مراقبت خانواده محور اقدام مي نمايد.

شايستگي مسئول فني، مددكاران اجتماعي و روانشناسان مؤسسه، از طريق مصاحبه توسط كارگروه استان بررسي مي شود. نتيجه مصاحبه اعم از پذيرش، رد يا اعطاي مهلت جهت ارتقاء شايستگي ها مي باشد.

فعاليت مؤسسه در شهرهاي مختلف، مستلزم وجود نمايندگي مستقر در آن شهرستان و اخذ مجوز فعاليت از بهزيستي استان است.

مديران مؤسسات خيريه داراي مجوز تأسيس و فعاليت در زمينه مراقبت از كودكان و نوجوانان بر اساس بند 13 ماده 26 قانون تنظيم بخشي از مقررات مالي دولت مصوب 1380/11/28 و يا جزء 8 بند «پ» ماده 57 قانون احكام دائمي مصوب 1396/01/16 از سازمان، در صورتي كه در بخش اهداف اساسنامه مؤسسه «مراقبت خانواده محور از كودكان و نوجوانان» ثبت شده باشد، مي توانند از بهزيستي استان مجوز فعاليت مؤسسه مراقبت خانواده محور را درخواست نمايند.

مؤسسات موضوع ماده ٨ مي توانند ظرف شش ماه از تاريخ تصويب اين شيوه نامه، پس از اخذ تأييديه از بهزيستي استان به عنوان مؤسسة مراقبت خانواده محور فعاليتّ خود را آغاز و ظرف مدت سه ماه از تاريخ اخذ تأييديه نسبت به اصلاح اساسنامه و اخذ مجوز فعاليت وفق ماده ١٣ اقدام كنند.

وظايف مؤسسه خانواده محور به شرح زير است:

شناسايي، مصاحبه و مددكاري اوليه خانواده هاي داوطلب ميزباني

آموزش تخصصي كودك و نوجوان و خانواده ميزبان طبق سرفصل ها، روش ها و محتواي آموزشي مورد تأييد دفتر مراقبت و توانمندسازي كودكان و نوجوانان

انجام امور مددكاري تخصصي در راستاي بازپيوند يا واگذاري كودك و نوجوان به خانواده جايگزين، تحت نظارت بهزيستي

مشاركت در تدوين برنامه مراقبت كودك و نوجوان

پيگيري پوشش هاي بيمه اي مناسب براي كودك و نوجوان و خانواده

حمايت مادي براي تأمين بخشي از مخارج كودك و نوجوان به درخواست خانواده ميزبان واجد شرايط

نظارت بر مراقبت از كودك و نوجوان در خانواده ميزبان

ثبت اطلاعات و گزارش هاي مورد نياز در سامانه هاي مرتبط

: نظارت و ارزيابي مؤسسه

نظارت و ارزيابي مؤسسه مراقبت خانواده محور، به صورت دوره اي و موردي توسط مديران و كارشناسان مرتبط بهزيستي شهرستان، استان و كشور انجام مي شود. مدير و كارشناس مرتبط بهزيستي مي توانند هر زمان، مؤسسه مراقبت خانواده محور را ازحيث نحوة اداره، فرايندها و رويه هاي جاري و رعايت قوانين، مقررات و ضوابط نظارت و ارزيابي نمايند. اشخاص مذكور بايد مدارك شناسايي را در زمان بازديد به همراه داشته و در صورت درخواست ارائه نمايند.

به منظور نظارت و ارزيابي مؤسسه، مدير يا كارشناس مرتبط بهزيستي مي تواند:

به هر محل ارائه خدمت به كودكان و نوجوانان يا خانواده هاي ميزبان، وارد و نسبت به بازرسي هر بخشي از آن اقدام نمايد.

با كودك و نوجوان و خانواده ميزبان در مورد عملكرد مؤسسه، در محل مناسب و با شيوه هاي مناسب مصاحبه نمايد.

هرگونه سند يا سوابق مرتبط با كودك و نوجوان و خانواده ميزبان را بررسي نمايد.

مدير و كارشناس مرتبط بهزيستي براي نظارت دقيق و جامع، مي توانند از تخصص و يا همراهي كارشناسان ديگر حوزه هاي بهزيستي و در صورت ضرورت اشخاص متخصص معتمد بهزيستي بهره گيرند.

كارشناس مرتبط بهزيستي، پس از نظارت و ارزيابي، نتايج ارزيابي شامل چالش ها و راهكارهاي پيشنهادي را به مؤسسه ابلاغ و به همراه متن گزارش در سامانه مربوط بارگذاري مي نمايد.

در صورتي كه گزارش نظارت و ارزيابي متضمن نقض قوانين و مقررات ضوابط يا ايرادي در نحوة اداره، فرايندها و يا رويه هاي مؤسسه مراقبت خانواده محور باشد، رييس بهزيستي شهرستان، مبادرت به صدور تذكر كتبي با تعيين مهلت جهت رفع نقص يا ايراد به صاحب امتياز مؤسسه مي كند و در صورت عدم اصلاح، موضوع را به مديركل استان گزارش مي نمايد. مديركل استان خطاب به مدير مؤسسه، اخطار كتبي با قيد زمان براي اصلاح، صادر مي كند. چنانچه در موضوع واحد دو اخطار كتبي در فاصله دو هفته صادر شده و مؤسسه نسبت به اصلاح آن اقدام ننمايد، مديركل استان پرونده را جهت تعيين تكليف نهايي به سازمان ارجاع مي نمايد. در صورتي كه موضوع اخطار ارتكاب جرم توسط مؤسسه باشد، چنانچه تداوم فعاليت مؤسسه به مصلحت كودكان و نوجوانان نباشد، مديركل استان نسبت به تعطيل موقتّ فعّاليتّ آن مؤسسه اقدام و در اسرع وقت گزارش آن را به سازمان اعلام مي نمايد.

هرگاه فردي از مديران و كاركنان مؤسسه متهّم به ارتكاب جرمي باشد، از طريق مديركل استان به مرجع قضايي معرفي مي شود. در صورتي كه ادامه فعاليت متهّم متضمن ورود آسيب يا ايراد جرمي به كودكان و نوجوانان باشد، تا زمان تعيين تكليف متهم توسط مرجع قضايي، مديركل استان با صدور اخطار، دستور تعليق وي را به مؤسسه اعلام مي نمايد.

به منظور ارتقاي كيفيت خدمات مؤسسات، سازمان با همكاري دبيرخانه مرجع ملي حقوق كودك، نظام پايش و رتبه بندي مؤسسات مذكور را ظرف مدت يك سال از تاريخ ابلاغ اين شيوه نامه، تهيه مي نمايد تا پس از تصويب در شوراي مرجع ملي اجرا شود.

خانواده ميزبان

: شناسايي

سازمان ظرف يك ماه از تاريخ ابلاغ اين شيوه نامه، سامانه ملي فرزندخواندگي را به سامانه ملي فرزندپذيري به تفكيك سرپرستي (فرزندخواندگي)، قيمومت، امين موقت و مراقبت موقت تغيير مي دهد و راهنماي استفاده از سامانه را از طريق آن در دسترس عموم قرار ميدهد.

سازمان به منظور فرهنگ سازي و ارتقاء دانش و آگاهي هاي عمومي در مورد روش هاي مراقبت، به ويژه مراقبت موقت و چگونگي فرايند آن، محتواهاي آموزشي چندرسانه اي را تهيه و از طريق سامانه و رسانه هاي گروهي به اطلاع عموم مي رساند.

بهزيستي استان ها در طول سال از طريق رسانه هاي گروهي، مبادرت به فراخون عمومي جهت شناسايي خانواده هاي داوطلب ميزباني مي نمايد، تا با احراز صلاحيت و آموزش و آماده سازي آنان، پيش از ورود كودك و نوجوان به مراكز نگهداري، زمينه مراقبت موقت آنان در خانواده فراهم شود.

مؤسسات مراقبت خانواده محور مي توانند تحت نظارت سازمان، با رعايت اصول مربوط به حريم خصوصي و درج مجوز مؤسسه از سازمان بهزيستي، در سامانه خود، رسانه هاي گروهي و صدا و سيما نسبت به شناسايي خانواده هاي داوطلب ميزباني و جلب مشاركت هاي مردمي اقدام كنند.

: احراز صلاحيت

زن و شوهري كه به صورت قانوني و دائم ازدواج كرده و حداقل يكي از آنها به سن سي سال رسيده باشند و دختران و زنان بدون شوهر بالاي سي سال مي توانند براي مراقبت موقت داوطلب شوند. به متقاضيان بالاي 50 سال ترجيحاً كودكان بالاي ٢ سال معرفي مي شود.

شرايط خانواده ميزبان به شرح زير است:

ايمان و تقيدّ به انجام واجبات و ترك محرمات

نداشتن محكوميت مؤثر كيفري با شرايط مندرج در قانون مجازات اسلامي

داشتن اقامت در ايران

داشتن سلامت جسمي و رواني و توانايي عملي و مهارت لازم در مراقبت و تربيت كودك و نوجوان با تأييد پزشك معتمد سازمان

داشتن تمكنّ مالي مناسب براي پرورش و رفاه نسبي كودك و نوجوان

عدم استعمال مشروبات الكلي و عدم اعتياد به مواد مخدّر و روانگردان

حسن شهرت به اخلاق، عدالت و امانتداري

استحكام خانواده و حسن رفتار اعضاي خانواده نسبت به يكديگر

داشتن فاصله سني مناسب با كودك و نوجوان

دارا بودن حداقل مدرك ديپلم يكي از زوجين و نيز دختران و زنان بدون شوهر

زوجين، دختران و زنان غيرايراني واجد شرايط در صورت اشتراك تابعيت با كودك و نوجوان و داشتن مجوز اقامت در ايران ميتوانند مراقبت موقت از كودكان و نوجوانان غيرايراني را بر عهده گيرند. در مواردي كه متقاضي داراي اشتراك تابعيت با كودك و نوجوان غيرايراني وجود نداشته باشد يا در صورت وجود متقاضي ايراني و غيرايراني در صورتي كه متقاضي ايراني به تشخيص كارگروه شهرستان، توانمندي بيشتري در مراقبت از كودك و نوجوان داشته باشد و سپردن وي بر خلاف مصلحت كودك و نوجوان غيرايراني نباشد، وي را ميتوان به خانواده ايراني متقاضي سپرد.

در مواردي كه كودك و نوجوان بي تابعيتّ باشد، وفق بند 1 ماده 976 قانون مدني، احكام اتباع ايراني در مورد وي اعمال مي شود.

كليه متقاضيان ميزباني، بايد در سامانه ملي فرزندپذيري ثبت نام و كاربرگ هاي ضروري را تكميل و اسناد و مدارك زير را در سامانه بارگذاري نمايند:

مدارك هويتي شامل كليه صفحات شناسنامه و كارت ملي اعضاي خانواده براي متقاضيان ايراني و مدارك تابعيتي براي متقاضيان غيرايراني

سند ازدواج براي زوجين

اسناد محل سكونت

مدرك تحصيلي

گواهي عدم سوء پيشينه مؤثر كيفري كليه اعضاي خانواده

اسناد مربوط به اشتغال و استطاعت مالي

سند خوداظهاري سلامت

گزارش مبني بر سلامت جسم و روان فرد كه از سوي پزشكان معتمد سازمان صادر شده باشد.

مجوز اقامت اتباع غيرايراني

ارائه شناسه كاربري سامانه ثنا

كارشناس مرتبط بهزيستي شهرستان ضمن انطباق تصوير مدارك بارگذاري شده با اصل آن و انجام مصاحبه اوليهّ زمان بازديد را تعيين مي نمايد.

بازديد از منزل متقاضي و تحقيق ميداني حداكثر ظرف يك ماه از تاريخ تكميل ثبت نام توسط كارشناس بهزيستي انجام مي شود. در مواردي كه شناسايي خانواده توسط مؤسسه مراقبت خانواده محور انجام شده است، بازديد با همراهي مددكار اجتماعي مؤسسه مذكور انجام مي شود.

مصاحبه با متقاضي توسط كارگروه شهرستان انجام مي شود. در مواردي كه شناسايي خانواده توسط مؤسسه مراقبت خانواده محور انجام شده، حضور مددكار اجتماعي مؤسسه يا مسئول فني مؤسسه مراقبت خانواده محور ضروري است. صورت جلسه مصاحبه پس از تنظيم و امضاي حاضران در پايان جلسه در سامانه درج مي شود.

احراز صلاحيت اوليه خانواده ميزبان با كارگروه شهرستان مي باشد. بعد از تأييد خانواده ميزبان در بار اول، نياز به بررسي و تأييد مجدّد در دفعات بعد وجود ندارد، مگر آن كه كارگروه شهرستان از طريق بررسي گزارش هاي پايش و ارزيابي خانواده ميزبان يا بر اساس اطلاعات ديگر، احراز مجدّد صلاحيت خانواده را ضروري تشخيص دهد.

تأييد نهايي متقاضي توسط كارگروه استاني انجام مي شود. مصاحبه با متقاضياني كه در مركز استان ساكن نيستند، ترجيحاً به صورت برخط و تصويري با حضور در محل بهزيستي شهرستان صورت مي پذيرد.

رد درخواست مانع طرح درخواست مجدد داوطلب نيست. همچنين متقاضي ميتواند ظرف يك ماه از رد درخواست، نسبت به تصميم كارگروه شهرستان در بهزيستي استان اعتراض و موضوع را پيگيري نمايد.

به منظور ارزيابي شرايط و توانمندي خانواده ميزبان و تعيين خانواده هاي اولويت دار، كاربرگ بازبينه (چك ليست) ظرف يك ماه از تاريخ تصويب اين شيوه نامه توسط دفتر مراقبت و توانمندسازي كودكان و نوجوانان بهزيستي تهيه و در اختيار بهزيستي استان و مؤسسات مراقبت خانواده محور قرار مي گيرد.

: آموزش و آماده سازي

خانواده ميزبان بايد در برنامه هاي آموزشي، تربيتي، مشاوره و كارگاه هاي مربوطه در مراكز تعيين شده شركت نمايند.

آموزش هاي ضروري ويژه كودك و نوجوان در خانواده ميزبان به شرح زير است:

خودمراقبتي جسمي و رواني

آشنايي با حقوق فردي و تكاليف شرعي در خانواده متناسب با سن و جنسيت

مهارت هاي ارتباطي

بهزيستي استان راسا يا توسط مؤسسات نسبت به آموزش رايگان خانواده ميزبان طبق سرفصل هاي زير اقدام و در صورت موفقيت آنان گواهي آموزشي صاًدر مي نمايد:

آموزش هاي عمومي، شامل:

1 ـ آموزش هاي روان شناسي، از قبيل آشنايي با مراحل رشد كودك و نوجوان، آشنايي با مسائل مربوط به بلوغ (براي خانواده هاي ميزبان نوجوانان)، آشنايي با اختلالات شايع رفتاري و عاطفي كودك و نوجوان و چگونگي مواجهه با آن، مهارتهاي ارتباطي با كودك و نوجوان (مادر و پدر و يا فرزندان زيستي)

2 ـ آموزش هاي حقوقي؛ شامل حقوق كودك و قوانين و مقررات مربوط به مراقبت از كودك و نوجوان

3 ـ آموزشهاي بهداشت، سلامت و ايمني؛ از قبيل بهداشت و ايمني كودك و نوجوان (تغذيه، خواب، واكسيناسيون و...)، آشنايي باعلايم بيماري هاي عفوني شايع رده هاي سني كودك و نوجوان، كمك هاي اوليه و فوريت هاي پزشكي در رابطه با حوادث و بيماري هاي كودكان و نوجوانان، روش ها و مهارت هاي مراقبت جسمي، رواني و اجتماعي از كودك و نوجوان در سنين مختلف

آموزش هاي تخصصي متناسب با بيماري يا شرايط خاص كودك و نوجوان

محتواي آموزشي توسط دفتر مراقبت و توانمندسازي كودكان و نوجوانان بهزيستي تهيه و پس از ارزيابي اثربخشي به روزرساني مي شود و علاوه بر ابلاغ به ادارات كل استاني، براي بهره مندي هر چه بيشتر خانواده ها در قالب فيلم و محتواي الكترونيكي در اختيار آنان قرار داده مي شود.

در هنگام سپردن كودك و نوجوان مميز به خانواده ميزبان، بايد موقت بودن اقامت وي در خانوادة ميزبان به وي توضيح داده شود.

سپردن كودك و نوجوان به خانواده ميزبان

: اقدامات مددكاري

سازمان، پايگاه اطلاعات كودكان و نوجوانان را به گونه اي كه هر يك داراي صفحه اختصاصي باشند و اطلاعات ضروري كودك و نوجوان در آن ثبت شده باشد، ظرف سه ماه از تاريخ تصويب اين شيوه نامه راه اندازي مي كند و با داده آمايي پرونده هاي پيشين، اطلاعات آنان را نيز وارد اين سامانه مي كند. اطلاعات اين سامانه با رعايت ملاحظات مربوط به سطوح دسترسي و حفظ حريم خصوصي كودكان با مؤسسات و خانواده ميزبان به اشتراك گذاشته مي شود. تا زمان راه اندازي سامانه، فرايندهاي مربوطه به صورت غيرالكترونيكي صورت مي پذيرد.

مراقبت موقت كليه كودكان و نوجوانان موضوع ماده 8 قانون و ماده 3 قانون حمايت از اطفال و نوجوانان مصوب 23/ 02/ 1399 كه مسئوليت نگهداري آنان از سوي دادسرا يا دادگاه به سازمان بهزيستي سپرده شده است، اعم از آنكه در مراكز نگهداري يا محيط هاي ديگري نگهداري شوند، را ميتوان تا زمان تعيين تكليف قطعي آنان در مرجع قضايي به خانواده ميزبان سپرد.

پس از پذيرش كودك و نوجوان در بهزيستي، وضعيت سلامت جسم و روان، تحصيلات و خانواده كودك و نوجوان به طور كامل بررسي و در گزارش كارشناس بهزيستي درج مي شود.

اقدامات جامع مددكاري براي مراقبت موقت كودكان و نوجوانان واجد شرايط واگذاري به خانواده ميزبان بايد حداكثر ظرف يكماه از تاريخ پذيرش توسط اداره بهزيستي شهرستان تكميل شود.

اداره بهزيستي شهرستان مي تواند از طريق مؤسسه مراقبت خانواده محور نسبت به سپردن كودكان و نوجوانان به خانواده ميزبان اقدام نمايد و با نظارت بر وضعيت نگهداري و مراقبت كودك و نوجوان در خانواده ميزبان از وي حمايت كند.

شرايط و وضعيت خانواده و اشخاصي كه با خانواده ميزبان زندگي مي كنند، بايد با شرايط و وضعيت كودك و نوجواني كه به خانواده ميزبان سپرده مي شود، تطابق داشته باشد. پس از بررسي و تهيه گزارش و ارائه پيشنهاد مؤسسه يا كارشناس شهرستان، تأييد تطابق شرايط با كارگروه شهرستان مي باشد.

سپردن كودك و نوجوان به خانواده ميزبان با تنظيم صورتجلسه و پس از انجام اقدامات تخصصي براي برقراري ارتباط مطلوب خانواده با كودك و نوجوان حداكثر ظرف مدت يك هفته انجام مي شود. در هنگام سپردن كودك و نوجوان برنامه مراقبت به خانواده ميزبان تحويل مي گردد.

بهزيستي شهرستان بايد زمينه ملاقات كودك و نوجوان را با خانواده زيستي در شرايط مناسب فراهم نمايد، مگر آنكه مرجع قضايي منعي در اين مورد مقرر نموده باشد.

سپردن سه كودك و نوجوان به خانواده ميزبان به صورت همزمان امكان پذير است. واگذاري بيش از اين تعداد، در مورد خواهران و برادران زيستي يا كودكان داراي شرايط ويژه بلامانع است.

حفظ و نگهداري مدارك خانواده ميزبان، صورتجلسه تحويل كودك و نوجوان به خانواده ميزبان، گزارش هاي بازديد مددكاري اجتماعي و اقدامات جامع مددكاري اجتماعي بهزيستي در بازپيوند كودك و نوجوان يا واگذاري به خانواده جايگزين در طول مدت اقامت كودك و نوجوان نزد خانواده ميزبان و اطلاعات مربوط به مؤسسه و مسئوليت حفاظت از كليه مستندات پرونده اجتماعي و پزشكي كودك و نوجوان با بهزيستي شهرستان مي باشد.

كارگروه شهرستان در صورت نياز، معرفي نامة خانواده ميزبان براي ارائه به مركز درماني، مدرسه و ساير مراجع را جهت امور مراقبتي كودك و نوجوان صادر و در اختيار خانوادة ميزبان قرار مي دهد.

: وظايف و مسئوليت هاي خانواده ميزبان

خانواده ميزبان بايد با توجه به منابع و امكاناتي كه در اختيار دارد، كرامت و حقوق كودك و نوجوان را رعايت، شرايط رفاه و تربيت وي اعم از مسكن، تغذيه، پوشاك، آموزش، بهداشت و درمان را تأمين و زمينة كشف و شكوفايي استعدادها، شكل گيري هويت موفق فردي و رشد جسمي، رواني، اخلاقي، اجتماعي و فرهنگي وي را فراهم كند.

خانواده ميزبان بايد هرگونه تغيير محل اقامت يا مسافرت را در سامانه فرزندپذيري درج يا در اولين فرصت به بهزيستي محل تحويل كودك و نوجوان اعلام نمايد. در موارد تغيير اقامتگاه، پس از بازديد و تأييد منزل جديد توسط بهزيستي، مجوز جابجايي كودك و نوجوان صادر مي شود.

خانواده ميزبان بايد در فضاي واقعي يا مجازي از كودك و نوجوان مراقبت نمايد و در صورت مواجهه با هرگونه مورد مشكوك، وضعيت مخاطره آميز، حوادث خاص نظير فوت، بيماري شديد، ناهنجاري هاي رفتاري و مشكلات عاطفي در مورد كودك و نوجوان، آن را فوراً به كارشناس بهزيستي يا مددكار اجتماعي مؤسسه مراقبت خانواده محور مربوط اطلاع دهد و موضوع را در سامانه ثبت كند.

خانواده ميزبان بايد از هرگونه افشاي مشخصات و اطلاعات كودك و نوجوان در فضاي مجازي يا از هرگونه به كارگيري تصاوير وي در رسانه هاي اجتماعي، براي كسب درآمد خودداري نمايد.

علاوه بر موارد قبل خانواده ميزبان بايد نسبت به انجام موارد زير نيز متعهد باشد:

در اجراي برنامه مراقبت ويژه از كودك و نوجوان اهتمام داشته باشد.

با كارشناس يا مددكار در خصوص پايش و ارزيابي وضعيت كودك و نوجوان همكاري لازم را داشته باشد.

گزارش هفتگي از وضعيت كودك و نوجوان را در صفحه اختصاصي كودك و نوجوان بارگذاري و تا راه اندازي اين سامانه، از طريق اعلام شده توسط بهزيستي، اعلام نمايد.

در بازپيوند يا واگذاري كودك و نوجوان به خانوادة جايگزين يا ملاقات وي با خانواده زيستي با بهزيستي همكاري كامل داشته باشند.

: پايش و ارزيابي وضعيت كودك و نوجوان

نظارت و ارزيابي وضعيت كودك و نوجوان در خانواده ميزبان، به صورت دوره اي و موردي توسط مددكار اجتماعي مؤسسه مراقبت خانواده محور، مديران و كارشناسان مرتبط بهزيستي شهرستان، استان و كشور انجام مي شود.

دوره هاي بازديد در ماه اول به صورت هفته اي يك بار، ماه دوم به صورت دو هفته يكبار و ماه سوم به بعد به صورت هر ماه يكبار است.

در هر بازديد بايد در فضاي خصوصي و مناسب با كودك بالاي سه سال ارتباط مؤثر برقرار شود.

گزارش عملكرد بهزيستي شهرستان مبني بر تعداد و كيفيت بازديد، موارد بازپيوند يا واگذاري به خانواده جايگزين، به صورت فصلي توسط رئيس بهزيستي شهرستان به بهزيستي استان و دفتر مراقبت و توانمندسازي كودكان و نوجوانان بهزيستي ارسال مي گردد.

در صورتي كه برابر نظارت هاي انجام شده يا بنا به درخواست خانواده ميزبان مشخص شود ادامة مراقبت از كودك و نوجوان در خانوادة ميزبان نيازمند مداخلات تخصصي و ارائه طرح كمكي است، بنا به تصميم كميتة شهرستان، طرح كمكي در مورد كودك و نوجوان اجرا مي شود. طرح كمكي شامل ارائه خدمات مشاوره، مددكاري، مراقبت كوتاه مدت از كودك و نوجوان در مركز نگهداري يا مراكز درماني و پرداخت كمك هزينه مراقبت يا هزينه هاي درماني مي باشد.

سازمان مي تواند اعمال بخشي از نظارت موضوع شيوه نامه را از طريق سامانه هوشمند و فن آوري هاي نوين انجام دهد.

در صورتي كه مطابق مراقبت ها مشخص شود خانواده ميزبان، در مورد كودك و نوجوان بي توجهي و سهل انگاري نموده يا در مورد وي مرتكب سوء رفتار يا جرم ديگري شده است، رئيس بهزيستي شهرستان ضمن اطلاع رساني به مديركل استان و لغو فوري ميزباني و خروج كودك و نوجوان از آن خانواده، نسبت به معرفي فرد خاطي به دادستان نيز اقدام مي نمايد.

: امور مالي

اصل بر تبرعّي بودن مراقبت موقتّ و تأمين هزينه ها از سوي خانواده ميزبان است. با اين وصف به كودك و نوجوان داراي شرايط ويژه، در صورت درخواست خانواده ميزبان، حمايت مالي مستمر يا غيرمستمر پرداخت مي گردد.

بهزيستي مي تواند در راستاي انجام وظايف محوله در اين شيوه نامه نسبت به پرداخت كمك هزينه به خانواده ميزبان و مؤسسه مراقبت خانواده محور در قالب دستورالعمل جامع مالي سازمان بهزيستي اقدام نمايد.

پايان بخشيدن به مراقبت موقت

: لغو مراقبت موقت

در موارد زير كميتة شهرستان مي تواند در مورد مراقبت موقت بازنگري و مراقبت از كودك و نوجوان را به خانواده ديگر بسپارد يا كودك و نوجوان را به مركز نگهداري منتقل كند:

در صورتي كه طبق گزارش كارشناس بهزيستي يا مددكار مؤسسه مراقبت خانواده محور يا از طريق نظارت هاي انجام شده يا به هر طريق ديگر مشخص شود، ادامة حضور كودك در خانواده ميزبان به مصلحت وي نيست؛

در صورتي كه سلامت جسمي و رواني كودك و نوجوان در معرض خطر باشد يا كودك و نوجوان به هر شكلي طرد شده باشد يا مورد بي توجهي و سهل انگاري يا سوء رفتار قرار گرفته باشد؛

در صورتي كه خانوادة ميزبان شرايط تعيين شده اين شيوه نامه را از دست بدهد؛

چنانچه حضور كودك و نوجوان در خانواده ميزبان، موجب بروز ناسازگاري شديد ميان اعضاي خانواده گردد؛

در صورتي كه خانواده يا كودك و نوجوان مايل به ادامة مراقبت موقت نباشد.

بازگشت كودك و نوجوان به مركز نگهداري يا سپردن آن به خانواده ميزبان ديگر با قيد دقيق تاريخ و زمان بازگشت و علت آن در صفحه اختصاصي كودك و نوجوان در سامانه انجام مي شود.

چنانچه به هر دليل كودك و نوجوان قبل از اتمام دوره مراقبت موقت به مركز نگهداري بازگردد، كارگروه شهرستان ضمن بررسي موضوع و تعيين تكليف در اين خصوص، گزارش آن را ظرف مدت حداكثر يك ماه به كارگروه استان اعلام مي نمايد.

: بازپيوند يا واگذاري كودك و نوجوان به خانواده جايگزين

در اثناي دورة مراقبت موقت، جز مواردي كه والد يا والدين وي مرتكب سوء رفتار شديد يا جرايم موضوع مواد ١٠، ١١، ١٢ و ١٣ قانون حمايت از اطفال و نوجوانان نسبت به كودك و نوجوان شده اند يا وي را طرد كرده اند يا كودك و نوجوان بيش از دو بار در بهزيستي پذيرش شده است، اولويت با بازپيوند كودك و نوجوان به خانواده زيستي مي باشد. در غير اين صورت اقدامات لازم جهت واگذاري كودك و نوجوان به خانواده جايگزين انجام مي شود.

چنانچه جهت انجام بازپيوند، شركت تمام يا برخي اعضاي خانواده زيستي در دوره هاي آموزشي، تربيتي و مشاوره از سوي كارگروه شهرستان، ضروري تشخيص داده شود، شخص يا اشخاص مذكور جهت شركت رايگان در اين دوره ها معرفي و پس از اخذ گواهينامه موفقيت، بازپيوند انجام مي شود.

ارتباط خانواده ميزبان با خانواده زيستي كودك و نوجوان در صورت تمايل خانواده ميزبان و پس از تأييد كارگروه هاي شهرستان و استان جهت حمايت مادي و غيرمادي با هدف تداوم بازپيوند بلامانع مي باشد.

در صورت عدم امكان بازپيوند و تمايل خانواده ميزبان و مصلحت كودك و نوجوان و نيز تأييد كارگروه شهرستان، تغيير وضعيت خانواده ميزبان به خانواده جايگزين با طي مراحل قانوني بلامانع است. در صورت وجود خانواده جايگزين متقاضي ديگر و در شرايط مساوي، خانواده ميزبان از اولويت واگذاري برخوردار است.

اين شيوه نامه در 75 ماده در تاريخ 1402/05/25 به تصويب وزير دادگستري و رييس مرجع ملي حقوق كودك رسيده و پس از ابلاغ لازم الاجرا مي باشد.

وزير دادگستري ـ اميرحسين رحيمي