نظر مشورتي 7/1400/1012 مورخ 1401/05/01 اداره كل حقوقي قوه قضائيه در خصوص شروع به جرم

استعلام : 1- چنانچه نجات غريق تعمداً به وظيفه خود براي نجات غريق عمل نكند و پيش از اين‌كه غريق تلف شود، وي توسط فرد ديگري نجات يابد، آيا شروع به جرم موضوع ماده 295 قانون مجازات اسلامي مصوب 1392 محقق شده است؟ 2- چنانچه رفتار مجرمانه‌اي كه توسط مرتكب صورت گرفته و منتهي به نتيجه نشده است، در حد شروع به جرم باشد و اقدام صورت گرفته عنوان خاص جزايي در قانون داشته باشد، آيا متهم بايد به عنوان شروع به جرم تعقيب شود و يا ارتكاب جرم تام صورت گرفته است؟ هرگاه مجازات شروع به جرم بيش از جرم واقع شده باشد، مجازات كدام يك از جرايم بايد تعيين شود؛ شروع به جرم يا جرم خاص؟ 3- چنانچه در شروع به جرم، شخصي كه در حال ارتكاب جرم است به واسطه اين‌كه مورد نصيحت واقع شده و يا براي مثال با شنيدن صداي آژير خودروي مأموران، از ادامه رفتار مجرمانه منصرف شود، انصراف وي ارادي محسوب مي‌شود يا غير ارادي؟ 4- در مورد اقدام آتش‌نشاني كه براي خاموش كردن آتش در يك مسجد تعمداً اقدام نكرده تا قرآن‌ها در آتش‌سوزي از بين بروند؛ اما آتش توسط فردي ديگر خاموش شود، آيا مي‌توان اقدام متهم را شروع به توهين به مقدسات دانست؟ نظريه مشورتي اداره كل حقوقي قوه قضاييه : 1 و 4- اولاً، طبق ماده 2 قانون مجازات اسلامي مصوب 1392، رفتار مجرمانه اعم از فعل يا ترك فعل است و امكان ارتكاب جرايم تام با ترك فعل وجود دارد؛ با عنايت به اين‌كه تحقق جرم تامي كه با ترك فعل انجام مي‌شود، بدون شروع به اجراي آن متصور نيست؛ در نتيجه، شروع به اجراي جرم نيز با ترك فعل امكان‌پذير است. ثانياً، در فرض سؤال، چنانچه نجات‌غريق توانايي نجات دادن فرد فرض سؤال را داشته باشد، با اين حال به قصد قتل يا ايراد صدمه بدني به وي براي نجات او اقدامي نكند و يا آتش‌نشان فرض سؤال با قصد توهين به مقدسات و به رغم توانايي، از خاموش كردن آتش خودداري كند، با احراز ديگر شرايط قانوني از جمله شرايط موضوع مواد 122 و 295 قانون يادشده مرتكب، تحت عنوان شروع به جرم قابل تعقيب و مجازات است. 3- چنانچه شخصي كه شروع به ارتكاب جرمي كرده است، به علت وجود عامل خارجي موفق به تكميل عمل مجرمانه نشود، چنانچه عامل خارج از اراده مرتكب به نحوي باشد كه مرتكب جرم اصولاً قادر به اتمام عمليات اجرايي جرم نباشد (همانند دستگيري وي توسط پليس)، موضوع به عنوان شروع به جرم قابل تعقيب است؛ اما اگر عامل خارج از اراده مرتكب، عامل مادي مؤثر و بازدارنده از جرم نباشد؛ (مانند نصيحت مرتكب توسط فرد ثالث، احساس ترحم، احساس گناه و يا ترس از مجازات به نحوي كه مرتكب در اين حالت همچنان مي‌توانسته عمل مجرمانه را تكميل كند؛ اما با اراده آزاد خود از ادامه عمليات مجرمانه منصرف شود)، موضوع، شروع به جرم نخواهد بود و چنين انصرافي، انصراف ارادي از ارتكاب جرم است. در فرضي كه فرد به علت وجود عامل خارجي همانند شنيدن صداي آژير خودروي پليس يا دزدگير منزل دچار ترس شده و از تكميل عمل مجرمانه باز ماند، چنين مواردي، امور موضوعي است و قاضي رسيدگي‌كننده بايد به صورت موردي بررسي كند كه آيا عدم تكميل عمل مجرمانه، معلول تأثير عامل خارجي بوده است يا خير. ضمناً در خصوص سؤال 2، متعاقباً اعلام نظر خواهد شد