بخشنامه سازمان تامين اجتماعي با موضوع نحوه اجراي قانون موافقتنامه تأمين اجتماعي بين دولت جمهوري اسلامي ايران و دولت جمهوري تركيه

با عنايت به قانون موافقتنامه‏ تأمين اجتماعي فيمابين دولت جمهوري اسلامي ايران و دولت جمهوري تركيه كه به ترتيب در تاريخ ‏هاي 1395/11/27 توسط مجلس شوراي اسلامي جمهوري اسلامي ايران و فروردين ماه سال 1400 در مجلس جمهوري تركيه به تصويب رسيد (پيوست) و متعاقباً سند‏ «ترتيبات اجرايي موافقتنامه تأمين اجتماعي بين دولت جمهوري اسلامي ايران و دولت جمهوري تركيه» مورخ 1401/4/28 به امضاء طرفين رسيده است ارسال مي ‏گردد. با توجه به مراتب فوق و به استناد بند (الف) از ماده 5 قانون تأمين اجتماعي مبني بر اينكه اتباع خارجي كه در جمهوري اسلامي ايران اشتغال بكار دارند، چنانچه موافقتنامه‏ هاي دوجانبه يا چندجانبه تأمين اجتماعي بين دولت آنان و ايران منعقد شده باشد، مطابق مفاد موافقتنامه عمل خواهد شد، لذا در راستاي پياده ‏سازي قانون مذكور و ترتيبات اجرايي آن، نظر ادارات كل استان‏ ها و شعب ذيربط را به موارد و نكات ذيل جلب مي‏ نمايد:

: اصطلاحات، قوانين مورد عمل و مشمولين

تعريف اصطلاحات بكار رفته در موافقتنامه:

مقام صلاحيتدار: در ارتباط با جمهوري اسلامي ايران، وزارت تعاون، كار و رفاه اجتماعي و در ارتباط با جمهوري تركيه، وزارت كار و تأمين اجتماعي

سازمان صلاحيتدار: سازمان بيمه ‏اي مسول اجراي قوانين مورد عمل مندرج در بند ۲ اين بخشنامه و ارائه‏ دهنده مزايا. (سازمان تأمين اجتماعي)

تذكر: ساير اصطلاحات اين بخشنامه عيناً مطابق با تعريف اصطلاحات مندرج در بخش اول‏/ مقررات كلي‏/ ماده 1 موافقتنامه مي ‏باشد و هر اصطلاحي كه در اين تعاريف مشخص نگرديده است داراي همان معنايي است كه در قوانين طرف‏ هاي متعاهد به آن اختصاص داده شده است.

قوانيني كه موافقتنامه در مورد آنها اعمال مي ‏گردد:

در ارتباط با جمهوري اسلامي ايران: الف) قانون تأمين اجتماعي؛ ب) قانون اصلاح بند (ب) و تبصره ۳ ماده ۴ قانون تأمين اجتماعي؛ پ) قانون بيمه ‏هاي اجتماعي قاليبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنايع دستي شناسه ‏دار؛ ت) قانون اصلاح قانون بيمه اجتماعي رانندگان حمل و نقل بار و مسافر بين شهري؛ ث) قانون بيمه‏ هاي اجتماعي كارگران ساختماني.

در ارتباط با جمهوري تركيه: الف) شاخه‏ هاي بيمه كوتاه ‏مدت و بلندمدت و بيمه بيكاري براي اشخاص شاغل تحت قرارداد كاري از سوي يك يا چند كارفرما؛ ب) شاخه‏ هاي بيمه كوتاه ‏مدت و بلندمدت براي خويش‏ فرماياني كه بطور مستقل و بدون قرارداد كاري مشغول به كار هستند. پ) شاخه‏ هاي بيمه بلندمدت براي اشخاص شاغل در ادارات دولتي.

مشمولين: مشمولين افرادي هستند كه قبلاً مشمول قوانين هر يك يا دو طرف متعاهد بوده ‏اند و يا در حال حاضر مشمول قوانين هر يك از طرف‏ هاي متعاهد مي ‏باشند. به همراه اعضاي خانواده و بازماندگان آنان مشمول مفاد اين موافقتنامه مي ‏گردند، مگر اينكه به ترتيب ديگري در اين موافقتنامه پيش ‏بيني شده باشد.

: خدمات و تعهدات موضوع موافقتنامه

مزاياي مبتني بر تجميع سوابق: محور اصلي اين موافقتنامه، تجميع و لحاظ نمودن سوابق بيمه ‏اي ذينفعان نزد طرفين موافقتنامه در احراز شرايط جهت بهره ‏مندي از مزايا و تعهدات ذيل مي ‏باشد: الف) مستمري بازنشستگي، از كارافتادگي و بازماندگان ب) كمك هزينه كفن و دفن (مراسم ترحيم) ج) مزاياي درماني د) مزاياي بارداري و بيماري هـ) بيماري ‏هاي حرفه ‏اي

: مستمري بازنشستگي، از كارافتادگي و بازماندگان:

• چنانچه سوابق بيمه‏ اي نزد سازمان يك طرف متعاهد در احراز شرايط برخورداري از مزايا لازم باشد، از سازمان صلاحيتدار آن طرف درخواست مي ‏گردد تا فرم‏ هاي مربوط به اعلام سوابق بيمه ‏اي را ارسال نمايد. در صورتي ‏كه به موجب قوانين هر يك از طرفين، برخورداري از مزايا مشروط به احراز سوابق بيمه ‏اي باشد، سازمان مجري آن قانون، سوابق بيمه ‏اي احراز شده به موجب قوانين طرف ديگر را در صورت لزوم و به شرط عدم همپوشاني، همانند سوابق بيمه ‏اي احراز شده طبق قوانين خود در نظر خواهد گرفت. در اين حالت فرد بيمه ‏شده و بازماندگان مي ‏بايست درخواست هاي خود را براي دريافت مستمري به سازمان محل اقامت خود تسليم نمايند. نظر به اينكه محتمل است سازمان محل اقامت متقاضي لزوماً با سازمان آخرين محل بيمه ‏پردازي وي يكسان نباشد، لذا بررسي احراز شرايط برقراري و صدور حكم اوليه مستمري از جانب طرف متعاهدي خواهد بود كه آخرين محل بيمه‏ پردازي محسوب مي ‏گردد.

• نحوهء محاسبه مزايا: چنانچه استحقاق دريافت مزايا به موجب قوانين هر يك از طرف‏ هاي متعاهد، بدون تجميع سوابق بيمه ‏اي احراز گردد، سازمان صلاحيتدار آن طرف متعاهد، ميزان مزاياي قابل پرداخت را صرفاً بر مبناي سوابق بيمه اي احراز شده طبق قوانيني كه اعمال مي‏ كند، محاسبه خواهد كرد. چنانچه برخورداري از مزاياي بلندمدت صرفاً از طريق تجميع سوابق بيمه ‏اي و بر اساس قوانين هر يك از طرف‏ هاي متعاهد، امكانپذير باشد، سازمان صلاحيتدار اين طرف متعاهد مزايا را به صورت زير محاسبه خواهد كرد: • الف ـ سازمان صلاحيتدار، ميزان مزايا را با احتساب تمامي سوابق بيمه اي احراز شده به موجب قوانين هر دو طرف متعاهد و به گونه ‏اي محاسبه مي ‏نمايد كه گويا سوابق تنها بر اساس قوانين مورد اعمال همان سازمان احراز شده است. • ب ـ بر مبناي ميزان مزاياي محاسبه شده موضوع بند فوق، ميزان واقعي مزايا «بر مبناي نسبت» سوابق بيمه ‏اي احراز شده صرفاً طبق قوانين «آن به كل سوابق بيمه‏ اي» در نظر گرفته شده براي محاسبه مزايا، محاسبه خواهد شد.

تذكر ۱: اگر به موجب قوانين يك طرف متعاهد، مزايا بر مبناي درآمد يا حق بيمه ‏هاي پرداخت شده به موجب قوانين آن طرف متعاهد محاسبه شود، سازمان صلاحيتدار، درآمد يا حق بيمه ‏هايي كه صرفاً به موجب قوانيني كه اعمال مي ‏كند، پرداخت شده است را در نظر خواهد گرفت.

تذكر ۲: چنانچه طبق قوانين هر يك از طرف هاي متعاهد، ميزان مزاياي نقدي به تعداد اعضاي خانواده بستگي داشته باشد، سازمان صلاحيتدار، اعضاي خانواده مقيم در سرزمين طرف متعاهد ديگر يا كشور ثالث را نيز در نظر خواهد گرفت.

• بر همين اساس و به موجب توافقات صورت پذيرفته مندرج در موافقتنامه، در خصوص افرادي كه تمايل به دريافت مستمري بر اساس موافقتنامه را داشته باشند، روش برقراري انواع مستمري‏ ها مبتني بر احتساب مجموع سوابق كسب شده در هر دو كشور به منظور احراز شرايط برقراري و پرداخت مستمري به نسبت سابقه مكتسبه توسط سازمان تأمين اجتماعي هر يك از طرفين خواهد بود.

• در صورت اقامت در كشور ثالث به غير از طرف ‏هاي متعاهد، متقاضيان مي ‏توانند درخواست ‏هاي خود را به هر يك از سازمان ‏هاي صلاحيتدار طرفين ارائه نمايند. سازمان صلاحيتدار طرفي كه فرد در آن آخرين بار بيمه‏ پرداز بوده است بايد مسئوليت رسيدگي به تقاضا را بر عهده گيرد.

: كمك هزينه كفن و دفن (مراسم ترحيم): اگر بيمه‏ شده، در سرزمين طرف ديگر فوت نمايد، چنين تلقي مي‏ گردد كه محل فوت وي در سرزمين طرفي است كه آن شخص در آن بيمه شده است و بازماندگان وي استحقاق دريافت هزينه مراسم ترحيم را خواهند داشت.

تذكر ۱: چنانچه استحقاق دريافت كمك هزينه مراسم ترحيم، طبق قوانين هر دو طرف وجود داشته باشد، تنها قوانين آن طرفي اعمال خواهد شد كه متوفي در سرزمين آن مقيم بوده است.

تذكر ۲: در صورتي ‏كه استحقاق دريافت كمك هزينه مراسم ترحيم به موجب قوانين هر يك از طرفين مشروط بر احراز سابقه بيمه ‏اي معين باشد، سازمان صلاحيتدار آن طرف در صورت لزوم و به شرط عدم همپوشاني، سوابق بيمه ‏اي احراز شده به موجب قوانين طرف ديگر را نيز همانند سوابق بيمه ‏اي به موجب قوانين خود در نظر خواهد گرفت.

: مزاياي درماني: در مواردي كه طبق قوانين هر يك از طرف ‏هاي متعاهد، برخورداري از مزاياي غيرنقدي (درماني) مشروط به احراز سوابق بيمه‏ اي باشد، سازمان مجري آن قانون بايد سوابق بيمه اي احراز شده در طرف ديگر را در صورت لزوم و مشروط به عدم همپوشاني، همانند سوابق بيمه ‏اي احراز شده طبق قوانين خود در نظر گيرد.

: مزاياي بارداري و بيماري: در خصوص كمك هزينه نقدي ايام بيماري و بارداري، تجميع سوابق ذكر شده در بند ج (مزاياي درماني) تنها در صورتي انجام مي ‏شود كه شخص مزبور در سرزمين طرف متعاهدي بيمه شده باشد كه طبق قوانين آن، درخواست را ثبت كرده است و در آن، فعاليت منجر به كسب درآمد را انجام مي ‏دهد.

: بيماري‏ هاي حرفه ‏اي: در صورتي ‏كه پرداخت مزاياي نقدي مرتبط با بيماري حرفه ‏اي بر اساس قوانين هر دو طرف متعاهد وجود داشته باشد، مزاياي مذكور تنها بر اساس قوانين طرف متعاهدي پرداخت خواهد شد كه آخرين فعاليت شغلي منجر به بروز بيماري حرفه ‏اي مزبور در سرزمين آن انجام شده باشد.

تذكر: چنانچه ارائه مزايا در مورد بيماري حرفه ‏اي طبق قوانين يك طرف مشروط بر اين باشد كه اشتغال به حرفه منجر به بيماري بايد براي مدت زمان معيني طول كشيده باشد، سازمان صلاحيتدار آن طرف در صورت لزوم، دوره‏ هاي سپري‏ شده در حرفه مورد نظر طبق قوانين طرف ديگر را در نظر خواهد گرفت.

مزاياي غيرمبتني بر تجميع سوابق:

: مزاياي بيكاري: مزاياي بيمه بيكاري طبق قوانين طرفي ارائه خواهد شد كه شخص، آخرين بار در آن بيمه بوده است. (طبق تبصره 3 ماده 1 قانون بيمه بيكاري مصوب 1369/6/26 مجلس شوراي اسلامي، كليه اتباع خارجي از شمول مقررات قانون بيمه بيكاري مستثني مي باشند.)

: كمك هزينه عائله مندي: كمك هزينه عائله مندي طبق قوانين طرفي ارائه خواهد شد كه شخص، آخرين بار در آن بيمه بوده است.

: نحوه پرداخت مزايا

سازمان هاي صلاحيتدار موظفند مزاياي تعيين شده را مستقيماً به "مشمولين" يا افراد تحت كفالت آنان يا نمايندگان قانوني آنها پرداخت نمايند. ضمناً پرداخت مزايا بر اساس وجه رايج طرفين خواهد بود كه مسئوليت پرداخت را بر عهده دارد.

طرفين بايد مزايا را طبق قوانين بيمه ‏اي حاكم بر هر يك از كشورهاي طرفين متعاهد، به افراد ساكن در كشور ثالث بپردازند. در صورتي ‏كه طبق قوانين هر يك از طرفين، مقرراتي براي پرداخت مزايا در سرزمين كشور ثالث وجود نداشته باشد، مزاياي مذكور بايد در سرزمين يكي از طرفين پرداخت شود.

پرداخت مزايا در خارج از كشور: مزايايي كه به موجب قوانين طرف متعاهد مسئول پرداخت، برقرار مي ‏گردد بدون هرگونه كاهشي به اشخاص مشمول، حتي اگر در سرزمين طرف ديگر اقامت داشته باشند، پرداخت خواهد شد. پرداخت كارمزد انتقال وجه بين بانكي بر عهده سازمان صلاحيتدار طرفي خواهد بود كه مسئول پرداخت مي ‏باشد. در مواردي كه اين اشخاص مقيم سرزمين كشور ثالث باشند، مزايا طبق قوانين طرف مسئول پرداخت مزايا، پرداخت خواهد شد.

پول رايج براي پرداخت: پرداخت هرگونه مزايا طبق موافقتنامه با پول رايج طرفي انجام خواهد شد كه سازمان صلاحيتدار آن طرف، پرداخت را انجام مي ‏دهد و هرگونه پرداخت ‏هاي انجام شده به منزله ايفاي كامل تعهد پرداخت براي سازمان صلاحيتدار مزبور خواهد بود.

تذكر: چنانچه به موجب موافقتنامه سازمان صلاحيتدار يك طرف، مسئول پرداخت مبالغي بابت بازپرداخت خدمات ارائه شده از سوي سازمان طرف ديگر باشد، تعهدات آن بصورت پول رايج طرف ديگر اعلام خواهد شد. سازمان طرف نخست تعهدات خود را به‏ وسيله پرداخت به پول رايج طرف ديگر ايفا خواهد نمود.

: ساير موارد

سوابق بيمه اي كمتر از يكسال: چنانچه مجموع سوابق بيمه‏ اي احراز شده به موجب قوانين يك طرف، كمتر از يك سال باشد، در چارچوب موافقتنامه مزايا پرداخت نخواهد شد، مگر اينكه طبق همان قوانين، حق دريافت مزايا صرفاً بر مبناي همان ميزان سابقه بيمه ‏اي وجود داشته باشد.

استرداد پرداخت هاي مازاد: چنانچه سازمان صلاحيتدار هر يك از طرفين به موجب مفاد موافقتنامه مبلغي بيش از ميزان استحقاقي شخص به مزايابگير پرداخت نمايد، مي تواند از سازمان طرف ديگر كه مسئول پرداخت مزاياي متناظر به آن شخص مي ‏باشد درخواست نمايد تا مبلغ مازاد پرداختي را از مبالغ قابل پرداخت به وي كسر نمايد. سازمان صلاحيتدار مزبور مبالغ كسر شده را به سازمان طرف ديگر انتقال خواهد داد.

ارائه حكم مأموريت (گواهي بيمه) و تمديد زمان مأموريت: اگر شخصي كه در سرزمين هر يك از طرف‏ هاي متعاهد بكار اشتغال دارد از سوي كارفرماي خود جهت انجام كار معيني بطور موقت به سرزمين طرف متعاهد ديگر مأمور گردد، در ارتباط با آن شغل و تا حداكثر 24 ماه و به شرط آنكه وضعيت خود را به عنوان كارگر مزدبگير با همان كارفرما حفظ نمايد، مشمول قوانين طرف متعاهد نخست خواهد بود. مدت مأموريت فرد مشروط به تأييد مقامات صلاحيتدار يا نهادهاي تعيين شده توسط مقامات مزبور دو طرف مي ‏تواند تا مدت 60 ماه تمديد گردد. بيمه ‏شده در طول مدت زمان تمديد ماموريت مشمول قوانين كشور فرستنده خواهد بود كه در اين صورت تأييديه كشور مقابل لازم است.

تساوي رفتار: اشخاصي كه در سرزمين هر يك از طرفين اقامت دارند و مفاد موافقتنامه در مورد آن‏ ها اعمال مي‏ گردد، مشمول حقوق و تعهدات مقرر در قوانين طرفي كه در سرزمين آن اقامت دارند، خواهند بود، مگر آن كه به ترتيب ديگري در موافقتنامه پيش بيني شده باشد.

ساير موافقتنامه ها و كنوانسيون ‏ها: موافقتنامه هاي دوجانبه تأمين اجتماعي كه با كشورهاي ثالث منعقد شده يا خواهد شد، تاثيري بر مفاد موافقتنامه نخواهد داشت.

اشخاص شاغل يا خويش فرماياني كه در سرزمين ‏هاي هر يك از طرفين فعاليت و اشتغال دارند، در خصوص آن شغل، مشمول قوانين طرفي خواهند بود كه در آن سرزمين مشغول به كار هستند و بر مبناي آن بيمه ‏پردازي مي‏ نمايند، حتي اگر در سرزمين طرف ديگر اقامت داشته باشند يا اگر كارفرما يا دفتر ثبت شده كارفرماي آنها در سرزمين طرف ديگر واقع شده باشد. چنانچه اين افراد بطور همزمان در سرزمين هر دو طرف اشتغال داشته باشند، مشمول قوانين طرفي خواهند بود كه در آن اقامت دارند.

كاركنان دولت و اشخاصي كه در هر يك از كشورهاي طرف متعاهد كارمند دولت محسوب مي شوند، مشمول قوانين طرفي خواهند بود كه در ادارات دولتي آن اشتغال دارند.

چنانچه شخصي در شعبه و يا نمايندگي دائمي مؤسسه اي استخدام شده باشد كه دفتر ثبت شده آن در طرف ديگر قرار دارد، در اين حالت مشمول قوانين طرفي خواهد بود كه شعبه يا نمايندگي دائمي مزبور در سرزمين آن قرار دارد.

كاركنان مؤسسات حمل و نقل بين المللي عبارتند از: الف) شخصي كه به عنوان مستخدم در كشتي تحت پرچم يكي از طرفين به كار اشتغال دارد، مشمول قوانين همان طرف خواهد بود. ب) شخصي كه از كاركنان مؤسسه مسافرتي يا پروازي بوده و در قبال دريافت دستمزد و يا بصورت اجاره‏ اي يا با مسئوليت خود، خدمات حمل و نقل بين ‏المللي را براي مسافران يا كالاها از طريق جاده‏ اي، ريلي يا هوايي فراهم مي ‏نمايد، مشمول قوانين طرفي خواهد بود كه دفتر مركزي مؤسسه در سرزمين آن قرار دارد.

مقامات كنسولي و نمايندگان سياسي: اين موافقتنامه تاثيري بر مفاد كنوانسيون وين در خصوص روابط ديپلماتيك مورخ 18 آوريل 1961 برابر با 29 فروردين 1340 و كنوانسيون وين در خصوص روابط كنسولي مورخ 24 آوريل 1963 برابر با 4 ارديبهشت 1342 نخواهد داشت.

تاريخ 11 ارديبهشت 1402 (برابر با يكم ماه مي سال 2023) به عنوان تاريخ لازم ‏الاجرا شدن موافقتنامه تأمين اجتماعي فيمابين تعيين گرديد. موافقتنامه هيچ حقي جهت برخورداري از مزايا، براي دوران پيش از لازم ‏الاجرا شدن آن ايجاد نخواهد كرد.

هر نوع سابقه بيمه ‏اي كه پيش از لازم الاجراء شدن موافقتنامه به موجب قوانين يك طرف احراز گرديده است، به منظور تعيين حقوق ناشي از موافقتنامه در نظر گرفته خواهد شد.

از زمان لازم الاجراء شدن موافقتنامه، هرگونه مزاياي مقرر به استناد موافقتنامه، صرفاً با درخواست شخص ذيربط و طبق مفاد موافقتنامه پرداخت خواهد شد، مگر آنكه حقوق تعيين شده پيشين منجر به پرداخت يكجا (مقطوع) شده باشد.

با عنايت به شرح وظايف اداره كل امور بيمه ‏شدگان مبني بر انجام امور مربوط به ايرانيان خارج از كشور و اتباع خارجي، انجام امور مرتبط با اين موافقت نامه توسط اداره كل مزبور با همكاري اداره كل امور بين ‏الملل صورت مي ‏پذيرد، لذا تا فراهم شدن امكان ثبت و رسيدگي سيستمي به درخواست ‏هاي مشمولين اين بخشنامه، واحد امور بيمه ‏شدگان در شعب اجرايي ذيربط مكلفند نسبت به اخذ درخواست اين افراد (مطابق فرم پيوست شماره يك) به انضمام مستندات مرتبط با درخواست، اقدام و مراتب را به ادارات كل استانها جهت انعكاس موضوع به اداره كل امور بيمه ‏شدگان ارسال نمايند.

مسئول حسن اجراي اين بخشنامه مديران كل حوزه ‏هاي ذيربط ستادي، مديران كل و معاونين بيمه‏ اي، رؤساي ادارات امور بيمه ‏شدگان، نامنويسي و حساب ‏هاي انفرادي، مستمريها، وصول حق ‏بيمه، امور مالي ادارات كل استان ‏ها و رؤسا و معاونين و مسئولين واحدهاي ذيربط در شعب و همچنين مركز فناوري اطلاعات، آمار و محاسبات و شركت مشاور مديريت و خدمات ماشيني تأمين خواهند بود.

ميرهاشم موسوي