نظام فني و اجرايي اختصاصي بناها و بافت هاي تاريخي – فرهنگي

هيئت وزيران در جلسه 1403/8/27 به پيشنهاد سازمان برنامه و بودجه كشور (با همكاري وزارت ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي، وزارت راه و شهرسازي و بنياد مسكن انقلاب اسلامي) و به استناد اصل يكصد و سي و هشتم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران و ماده (6) قانون حمايت از مرمت و احياي بافت هاي تاريخي – فرهنگي مصوب 1398، نظام فني و اجرايي اختصاصي بناها و بافت هاي تاريخي – فرهنگي را به شرح زير تصويب كرد:

در اين تصويب نامه، اصطلاحات زير در معاني مشروح مربوط به كار مي روند و ساير اصطلاحات، مطابق تعاريف مندرج در قانون حمايت از مرمت و احياي بافت هاي تاريخي - فرهنگي مصوب 1398 و آيين نامه اجرايي ماده (34) قانون احكام دايمي برنامه هاي توسعه كشور (نظام فني و اجرايي يكپارچه كشور) موضوع تصويب نامه شماره 25254/ت57697هـ مورخ 1400/3/8 خواهد بود.

نظام: نظام فني و اجرايي اختصاصي بناها و بافتهاي تاريخي - فرهنگي شامل مجموعه اصول، برنامه ها، عوامل، فرايندها و اسنادي كه حفظ و تداوم دانش، سنن، حكمت، فن، هنر و تنوع بياني، كاركردي و نفاست ها (اصالت و يكپارچگي) در بناها و بافت هاي تاريخي - فرهنگي و صنعتي را از طريق عوامل، حرفه مندان و استادكاران محلي، صيانت و حفاظت نموده، انتقال بين نسلي مواريث فرهنگي ملي و جهاني را تضمين مي نمايد و زمينه احيا و بهره برداري از اين آثار توسط بخش هاي عمومي، خصوصي و دولتي را فراهم مي كند. اين نظام اختصاصي، تنظيم گري را مبتني بر چهارچوب هاي ملي و بين المللي حفاظت و مرمت و هماهنگي بين عوامل و فرآيندهاي مرمت و بازشناسي تعيين كرده و توسعه گري و تداوم بخشي را در احيا، استقرار فعاليت و بهره برداري از بناها و بافت هاي تاريخي محقق مي نمايد.

سازمان: سازمان برنامه و بودجه كشور.

وزارت: وزارت ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي.

قانون حمايت: قانون حمايت از مرمت و احياي بافت هاي تاريخي - فرهنگي مصوب 1398.

تفاهم نامه: فهرست اسناد، برنامه ها و اقدام هاي اختصاصي و اولويت بندي شده و نيز بودجه مورد نياز انجام آنها كه توسط وزارت با اخذ نظرات دستگاه هاي موضوع ماده (6) قانون حمايت، تهيه و به سازمان ارسال مي شود. اين تفاهم نامه پس از تصويب و ابلاغ سازمان، قابل اجرا است.

اسناد اختصاصي نظام فني و اجرايي: مجموعه دستورالعمل هايي كه در قالب تفاهم نامه تهيه و ابلاغ مي شوند.

بنا و اماكن تاريخي: مجموعه آثار، يادمان، مكان رويداد و شواهد يافته هاي معماري و باستان شناختي است كه معرف ارزش هاي ملموس و ناملموس تاريخي، معاصر، صنعتي، طبيعي و ميراث شهري و روستايي مي باشد و توسط وزارت مورد شناسايي قرار گرفته و در فهرست هاي ذي ربط ملي و ارزشمند تاريخي و فرهنگي ثبت شده و يا مي شود.

بافت تاريخي: محدوده هاي تاريخي – فرهنگي و بخش هايي از شهر و روستا كه منعكس كننده ارزش هاي تاريخي – فرهنگي شهر و روستا بوده و شكل آنها حاصل تعامل مكان (جغرافيا و بوم)، زمان (تاريخ) و باور (اعتقادات) در رابطه با انسان در يك پهنه زيستي در طول تاريخ مي باشد. اين محدوده ها به لحاظ ويژگي هاي شكلي، ساختاري و ارزش هاي تاريخي - فرهنگي از ساير پهنه هاي شهري، متمايز، قابل تشخيص و مستلزم شناسايي هستند.

نگهداري و مراقبت: مجموعه فعاليت هاي تعميري كه به طور مشخص، مستمر و برنامه ريزي شده با هدف جلوگيري از زوال و خرابي بناها و بافت هاي تاريخي - فرهنگي انجام مي شود تا دوام و پايايي آنها افزايش يابد.

طرح هاي مشاركتي: طرح (پروژه) هايي كه بخش خصوصي - عمومي در تأمين مالي احيا، مرمت، حفاظت، صيانت و نگهداري و مراقبت بناها، اماكن و بافت هاي تاريخي با بخش دولتي مشاركت مي كند.

توسعه ميان افزاي احيايي: مجموعه اي هدفمند ارتقايي، انطباق كاركردي و توسعه احيايي پيرامون بناي تاريخي كه با هدف توسعه كالبدي و فضايي، جبران كمبود تأسيسات، خدمات يا تجديد حيات الگوي بخش تخريب شده در عرصه و يا در محدوده حريم بلافصل بناهاي تاريخي صورت مي پذيرد. بخش الحاق شده و ميان افزا ضمن حفظ يكپارچگي زمينه، هم پيوندي بخش تاريخي و معاصر را در كل و اجزاي مجموعه يكتا به نمايش خواهد گذاشت.

ساخت يا توسعه احيايي بافت: مجموعه فعاليت هاي توسعه درون زا و ساخت كه در عرصه هاي تخريب شده بافت، پهنه هاي مجاز به نوسازي معاصر و عمدتاً پهنه هاي متأثر از مداخلات غيراصولي و يا فاقد هويت معاصر صورت مي پذيرد. ساخت معماري معاصر در اين پلاك ها منبعث از ضوابط اختصاصي و مقررات طرح ويژه حفاظت و احياي بافت هاي تاريخي - فرهنگي مي باشد.

حفاظت پيشگيرانه: مجموعه دانش، تدابير، تمهيد و اقدامات آگاهانه اي كه توسط كليه عوامل و ذي نفعان اين نظام به كار گرفته مي شود و به صورت مستمر با رصد و پيش نگري شرايط بنا و بافت (محيط و حرايم)، حفظ تداوم شرايط پايدار بهره برداري، كاهش خطر (ريسك) حين مداخلات (اقدام نظام)، تجديد توان ايمني و امنيت متناسب با نفاست، ارزش هاي ملموس و ناملموس پرداخته و متضمن دوام (ارزش ها اجتماعي، فرهنگي، تاريخي، اقتصادي و...) وكاهش هزينه هاي دوره هاي آتي مرمت، احياء و بهره برداري آن مي گردد.

اهداف تدوين نظام به شرح زير است:

بسط سياست يكپارچه حفاظت، مرمت و احياي بناها و بافت ها ميان بخش ها و آحاد مردم.

تداوم بخشي به اصالت هاي كاركردي، رويه هاي سنتي، فن ساخت، مرمت، هنر و دانش هاي زيسته در اقليم ها (آمايش) و مناطق تاريخي.

انتظام بخشي به نظامات فني و اجرايي، مالي، قراردادي در فرايند حفاظت، مرمت، احيا و بهره برداري از بناها و بافت هاي تاريخي - فرهنگي شهري و روستايي در مراحل صدور مجوزها، تهيه، بررسي، تصويب و پايش طرح ها و اقدامات.

توسعه ظرفيت مالكان بناها و ساكنان اماكن و بافت ها ازطريق مشاركت دهي مردمي در فرآيند مرمت، احيا و بهره برداري.

ارتقاي توانمندي مجريان از جمله «استادكاران، هنرمندان و پيشه وران»، «ناظرين» و «ساير دست اندركاران» با مشاركت دهي در «تصديق صلاحيت هاي حرفه اي» و «تكميل ساختار نظارت».

اصول و الزامات نظام به شرح زير است:

اصول:

حفاظت پيشگيرانه.

تثبيت و اعاده اصالت و تماميت اثر.

مستندسازي و معرفي ارزش ها.

مرمت علمي و تصويب شورايي.

ترويج فن و حرفه دانش بومي استادكاري در ميان جامعه محلي (توانمندسازي جوامع محلي).

الزامات:

بهبود روشهاي حفاظت و احيا و نگهداري بناهاي ارزشمند تاريخي - فرهنگي با توجه به هويت، اصالت و نفاست آنها.

توجه به ارزش ها، بيان و ويژگي هاي خاص اثر (بناها و بافت هاي تاريخي) و حكمت هاي محلي مرتبط با آنها در كليه فرآيندهاي حفاظت، مرمت و احياي بناها و بافت هاي تاريخي - فرهنگي.

جلب مشاركت حداكثري عام (اعم از بخش خصوصي، مردمي و جوامع محلي) در تمام مراحل احيا و كاهش تأثيرپذيري و وابستگي به منابع و وجوه عمومي در حفاظت، مرمت، صيانت، احيا و بهره برداري آنها.

حمايت از اقدامات حفاظتي، مرمتي، احيايي و صيانتي مواريث، نفايس و مجموعه هاي تاريخي - فرهنگي تحت تصرف، اختيار يا مالكيت بخش خصوصي.

استفاده از مشاركت تشكل هاي صنفي مربوط به مالكان، بهره برداران، استادكاران، تأمين كنندگان مواد و مصالح سنتي جوامع محلي در مراحل مختلف مرمت و احياي بافت هاي تاريخي - فرهنگي.

ايجاد وحدت رويه در فرآيندهاي شناسايي بافت هاي تاريخي - فرهنگي، مرمت، احيا و بهره برداري از آنها طبق مقررات و ضوابط حفاظت و صيانت ملي و معاهدات بين المللي.

ايجاد بسترهاي لازم براي استفاده از هنرمندان، استادكاران، توليدكنندگان مصالح اصيل و ساير عوامل توانمند در مرمت و احياي بافت هاي تاريخي - فرهنگي از طريق همكاري با سازمان در تدوين دستورالعمل هاي مربوط.

بسترسازي براي ايجاد رويه هاي يكپارچه، با ثبات و شفاف براي پيش بيني پذير شدن رفتار عوامل، پاسخگويي و رعايت اخلاق حرفه اي از سوي تمام عوامل.

حفاظت از ساختارهاي فرهنگي، اجتماعي و طبيعي بافت هاي تاريخي - فرهنگي شهري و روستايي.

توقف در انجام عمليات عمراني و نوسازي بناها و بافت هاي تاريخي و ايجاد تمهيدات لازم در امر ايمني و مقاوم سازي در صورت برخورد با لايه هاي زيرين باستاني حين عمليات اجرايي تا تعيين تكليف لايه هاي مزبور توسط وزارت.

دامنه كاربرد نظام، شامل كليه طرح ها و اقدامات حفاظتي، مرمتي، احيايي و صيانتي (مراقبت و نگهداري) و بهره برداري طرح هاي مشاركتي و مستقل در اماكن ارزشمند تاريخي - فرهنگي اعم از بناها و محدوده بافت هاي تاريخي - فرهنگي كشور و نيز طرح ريزي شده در طرح هاي ويژه موضوع ماده (3) قانون حمايت است؛ فارغ از اينكه بخشي يا تمام منابع مالي آن از وجوه عمومي موضوع ماده (13) قانون محاسبات عمومي كشور مصوب 1366 يا تماماً توسط بخش خصوصي تأمين شود.

عوامل و ذي نفعان نظام به شرح زير مي باشند:

عوامل در سطح راهبري و تصميم گيري: سازمان، وزارت، وزارت نفت و حسب موضوع، ساير دستگاه هاي موضوع ماده (6) قانون.

عوامل در سطح مديريت اجرايي: كارفرما، مجري، مدير طرح (مدير كارگاه)، تأمين كنندگان خدمات و مصالح، پيمانكار، مهندس مشاور، ناظرين مرمت، حرفه مندان و بهره برداران.

ذي نفعان: شامل صاحب اصل مال (طلق دارايي) و يا متصرف و بهره بردار قانوني (سرقفلي) كه با عنوان كارفرما، بهره بردار، حمايتگر، توسعه گر، تأمين كنندگان منابع مالي، كمك و يا پشتيبان شناخته مي شوند. مالكيت و تصرف هاي قانوني بناها و اماكن بافت تاريخي به صورت دولتي، عمومي (مديريت شهري و روستايي)، خصوصي (ايراني و غيرايراني) و موقوفه است.

مراحل طرح (پروژه) هاي مرمت و احيا به شرح زير است:

مرحله بازشناسي: مطالعاتي است چندسطحي و كالبدي (عرصه و حرايم بلافصل) در حوزه شناخت ارزش هاي معماري، محيطي، زمينه اي، شهري، فرهنگي و تاريخي (ملموس و ناملموس) كه توسط طراح يا مدير طرح (صاحب صلاحيت حرفه) تهيه و در قالب سند الزامات و ضوابط راهنماي طراحي (طرح مرمت و احيا، طرح توسعه ميان افزا و ساخت و طرح توسعه احيايي بافت تاريخي) به تصويب وزارت رسيده و موافقت اصولي مرمت يا ضوابط اختصاصي بافت هاي تاريخي را دريافت مي نمايد.

سند الزامات و ضوابط راهنماي طراحي بنا - طرح مرمت و احيا شامل موارد زير است: الف - ضوابط طراحي در عرصه (اثر و بافت)، ضوابط طراحي توسعه عرصه ميان افزا، الزامات مرمت و طراحي حريم و بلافصل. ب - ضوابط و الزامات فني و اقتصادي و تأمين مالي گونه كاربري پيشنهادي. پ - الزامات و ضوابط مديريت بهره برداري (صلاحيتي عوامل كاركنان و مراجعين) حين مرمت و احيا و پس از واگذاري.

تكرار و تجديد اين مرحله، در صورت بروز تغييرات بنيادين در شرايط و نيز كشف مستندات جديد از جمله لايه هاي فرهنگي و باستاني الزامي است.

مرحله مرمت و احيا: اين مرحله شامل طراحي تفصيلي و اجراي طرح (پروژه) هاي مرمت و احياي بافت هاي تاريخي براساس الزامات مرحله بازشناسي بوده و در دو مقياس كوتاه مدت شامل تثبيت و استحكام بخشي (مرمت اضطراري نجات بخشي و رفع خطر) و مقياس ميان مدت و بلندمدت شامل مرمت جامع و احيا و مرمت شهري و روستايي بافت صورت مي پذيرد.

مرحله بهره برداري، نظارت، نگهداري و انتقال: شامل مديريت بهره برداري، نگهداري (مراقبت) و تعمير دوره اي بنا و حريم حفاظتي آن براساس روش مصوب در مراحل قبل و واگذاري و انتقال در پايان دوره بهره برداري است.

حدود مداخلات مجاز در بناها و اماكن تاريخي تابع شاخص و ويژگي هايي مانند ندرت، قدمت، نفاست و منحصر به فردي كل و اجزاي كالبدي، تزئيناتي اثر ثبت شده ملي و واجد ارزش و حرايم حفاظتي آن است كه در قالب دستورالعملي كه از سوي وزارت ابلاغ مي شود، تعيين مي گردد.

محيط پشتيبان نظام، تفاهم نامه اي شامل اسناد، برنامه ها و سامانه ها به منظور استقرار نظام به شرح زير مي باشد:

اسناد اختصاصي: وزارت با نيازسنجي و نظرخواهي از دستگاه هاي اجرايي ذي ربط و تشكل هاي صنفي در اين حوزه و بررسي مقررات مرتبط، فهرست اولويت بندي شده اسناد تخصصي، دستورالعمل ها و بخشنامه هاي فني، مالي و قراردادي مورد نياز را ظرف سه ماه از تاريخ ابلاغ اين آيين نامه همراه با مشخصات ضوابط يادشده مانند عنوان، اولويت، ضرورت تهيه، هدف، رئوس كلي مطالب ضوابط، برنامه زماني تهيه ضوابط و برآورد ريالي هزينه تهيه آنها را براي سازمان ارسال مي كند و سازمان ظرف حداكثر يك سال نسبت به تأييد و ملاك عمل قراردادن آن اقدام مي نمايد.

برنامه ها: وزارت، برنامه هاي موردنياز براي استقرار نظام را كه حداقل شامل موارد زير است، در قالب تفاهم نامه به سازمان ارايه مي كند تا پس از تصويب و ابلاغ سازمان ملاك عمل قرار گيرد:

برنامه آموزش، ترويج و فرهنگ سازي.

برنامه كسب بازخورد از ضوابط فني، مالي و قراردادي در حوزه وزارت.

طبقه بندي طرح (پروژه) هاي واحدهاي تابع خود در هر رشته تخصصي براساس فراواني آنها.

پايش و ارزيابي اثربخشي و كارآمدي طرح (پروژه) ها.

سامانه ها: وزارت موظف است با ايجاد و توسعه سامانه هاي اختصاصي خود نسبت به استقرار مديريت طرح (پروژه)هاي با اهميت بالا (با تشخيص وزارت) در زيرمجموعه خود با رعايت الزامات زير اقدام نمايد:

امكان اخذ ميزان پيشرفت فيزيكي و ريالي برخط طرح (پروژه)ها.

مستندسازي مدارك، نقشه ها، آمار و اطلاعات مالي و قراردادي طرح (پروژه) ها.

ايجاد پيشخوان (داشبورد) مديريتي براي سطوح مختلف تصميم گيري و سياست گذاري سازمان.

ايجاد ارتباط لازم ميان سامانه هاي وزارت و سامانه هاي نظام فني و اجرايي يكپارچه و ساير سامانه هاي مرتبط توسط وزارت، به گونه اي كه ضمن ايجاد هم افزايي و جلوگيري از انباشت داده ها و عمليات تكراري، از توسعه بي رويه سامانه ها در اين حوزه جلوگيري شود.

وزارت موظف است براساس قانون بهبود مستمر محيط كسب و كار مصوب 1390 در فرآيند تهيه ضوابط و معيار هاي فني، نظرات دستگاه هاي ذي ربط و صاحب نظران و تشكل هاي مرتبط را اخذ و بررسي نمايد و در صورت ضرورت، آنان را به جلسات تصميم گيري دعوت نمايد.

وزارت موظف است با همكاري سازمان، وزارت امور اقتصادي و دارايي، وزارت كشور (سازمان شهرداري ها و دهياري هاي كشور) و بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران، اقدام هاي زير را در راستاي تسهيل تأمين منابع مالي طرح (پروژه) هاي حفاظت و مرمت بناها و بافت هاي تاريخي - فرهنگي شهري و روستايي و با رعايت قوانين و مقررات مربوط انجام دهد:

شناسايي موانع تأمين مالي و بيمه سرمايه طرح (پروژه)هاي حفاظت و مرمت و رفع موانع و ارايه پيشنهادهاي لازم براي اصلاح قوانين و مقررات مربوط، با تاكيد بر مشاركت عمومي - خصوصي.

شناسايي و استفاده از حمايت ها و مشوق هاي مالي مانند تخفيف يا معافيت در حوزه مالياتي، عوارض و انشعابات و همچنين اعطاي تسهيلات بانكي.

تعيين چهارچوب هاي اعتبارسنجي سرمايه گذاران براي طرح (پروژه)هاي حفاظت از بناها و بافتهاي تاريخي - فرهنگي شهري و روستايي.

تسهيل گري و حمايت براي اجراي طرح (پروژه)هاي مربوط به مرمت و احياي بافت هاي تاريخي در محدوده شهرها و روستاها.

محمدرضا عارف معاون اول رئيس جمهور