آيين نامه ساماندهي عشاير

هيأت وزيران در جلسه مورخ 14/1/1384 بنا به پيشنهاد مشترك شماره 011/20783 مورخ 14/11/1383 وزارتخانه هاي كشور ، جهاد كشاورزي و سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور و به استناد اصل يكصد و سي و هشتم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران ، آيين نامه ساماندهي عشاير را به شرح زير تصويب نمود :

دراين آيين نامه اصطلاحات زير در معاني مشروح مربوط به كار مي روند :

عشاير كوچنده : به مردمي گفته مي شود كه حداقل سه ويژگي زير را داشته باشند : 1- ساخت اجتماعي قبيله اي 2- اتكاي معاش به دامداري 3- شيوه زندگي شباني مبتني بر كوچ

ييلاق يا سردسير : محدوده زيست و قلمرو جغرافيايي كه عشاير ، تمام يا قسمتي از فصول بهار و تابستان را در آن مي گذرانند

قشلاق يا گرمسير: محدوده زيست و قلمرو جغرافيايي كه عشاير ، تمام يا قسمتي از فصول پاييز و زمستان را در آن مي گذرانند

ميانبند : به گذرگاه ها و اطراقتگاه هاي موقت در مسيرهاي كوچ بين ييلاق و قشلاق اطلاق مي گردد

كوچ عشايري : عبارت است ازحركت خانوارهاي عشايري از نقطه اي به نقطه ديگر با هدف استفاده از مراتع براي چراي دام كه معمولاً با همه اعضاي خانوار، باروبنه ، سرپناه قابل حمل و همراه با ايل ، طايفه يا رده هايي از آن انجام مي گردد . كوتاه يا بلند بودن مسيركوچ تغييري در مفهوم كوچ نمي دهد .

مسير كوچ : به خط سير كوچ حداقل كوچكترين رده ايلي از ييلاق به قشلاق و بالعكس اطلاق مي گردد

زيست بوم عشايري : محدوده اي از سرزمين و قلمرو رده هاي ايلي كه علي الاصول شامل ييلاق ، قشلاق و مسيربين اين دو باشد

كانون اسكان عشايري : به محدوده اي از زيست بوم اطلاق اطلاق مي گردد كه براساس نتايج مطالعات سازمان امور عشايري داراي منابع ، امكانات و استعدادهاي لازم براي ايجاد اشتغال و اسكان عشاير به دو نوع شامل كانون توسعه هدايتي ( برنامه ريزي شده ) و كانون هاي توسعه اسكان خودجوش تقسيم مي شوند

سامان عرفي عشاير : سامان عرفي به محدوده اي از اراضي مرتعي اطلاق مي شود كه از گذشته مورد بهره برداري تعداد مشخصي از خانوارهاي عشاير قرار گرفته و عرفاً داراي حق بهره برداري از آن مي باشند

سامانه عشايري : به محدود ه اي كه در برگيرنده چند سامان عرفي باشد گفته مي شود . گنجايش مطلوب هر سامانه حدود 50 خانوار و حداقل آن در شرايط استثنايي 20 خانوار مي باشد كه اين ظرفيت ، امكان برنامه ريزي سامانه را همانند برنامه ريزي در واحد جغرافيايي مثل حوزه آبريز و واحدهاي تقسيمات سياسي مثل روستا مهيا مي نمايد

حداقل خدمات مورد نياز عشاير: مي نمايند از امكانات ، ابزارو وسايل ، فعاليت هاي عمراني ، آموزشي ، پرورشي ، بهداشتي ، ترويجي و فرهنگي كه توسط دستگاه هاي اجرايي مختلف تعريف و به جامعه عشايري ارايه مي شود

خدمات ثابت : آن دسته از فعاليت ها و خدمات كه در مراكز ثابت امكان انجام و ارايه دارند و اندازه ، حجم ، شكل ، كيفيت و ساير مشخصات آنان به گونه اي نيست كه بتوان اين خدمات را به صورت سيارارايه نمود

خدمات سيار: به فعاليت هاي اطلاق مي گردد كه با مراجعه به خانوار و يا محل استقرارعشايرارايه مي گردد

آستانه برخورداري : حداقل شرايط لازم براي ارايه نوعي از خدمت

آستانه دسترسي : فاصله بين محل استقرار تا نزديكترين محل ارايه نوعي از خدمت

ساماندهي عشاير : عبارت است از سازوكارهايي كه از طريق تأمين معشيت و امنيت اقتصادي و همچنين ارتقاي شاخص هاي توسعه انساني اين جامعه - در حد ميانگين جامعه روستايي كشور - كه دردو بخش حمايت از اسكان و ساماندهي كوچ صورت مي گيرد

حمايت از اسكان عشاير دواطلب : عبارت است ازارايه خدمات و اقدامات براي اسكان عشاير كه موجب حفظ ، بهبود و توسعه فعاليت هاي اقتصادي و اجتماعي خصوصاً ايجاد اشتغال ( كار مولد ) و احداث حداقل تأسيسات زيربنايي لازم و مسكن مناسب براي عشاير شده به گونه اي كه منجر به كاهش در آمد عشاير اسكان يافته نسبت به قبل از اسكان نگردد

ساماندهي كوچ : عبارت است ازارايه خدمات حين كوچ و ايجاد زير ساخت ها و تأسيسات لازم و ماسب در مسير كوچ و اطراف اطراقتگاه ها به منظور تأمين نيازهاي عشاير و تسهيل در امر كوچ

مراتع فطب مخالف اسكان : مراتعي كه در نقطه مقابل محل اسكان عشاير قرار داشته و حقوق بهره برداري از آن متعلق به عشاير دواطلب اسكان است . به عنوان مثال اگر عشايري علاقمند به اسكان در محدوده مراتع قشلاقي خود باشند ، مراتع ييلاقي ايشان به عنوان مراتع قطب مخالف اسكان تلقي مي گردد

ساماندهي عشاير براساس راهبردهاي زير صورت خواهد گرفت : الف – اسكان عشاير داوطلب ، برنامه ريزي و حمايت از آن ب – ساماندهي عشاير كوچنده

مطالعات امكان سنجي و برنامه ريزي براي اسكان عشاير داوطلب در كانون هاي توسعه به صورت متمركز (ملي) توسط وزارت جهاد كشاورزي (سازمان امور عشاير) ايران انجام خواهد شد . تعيين نقاط مناسب براي اسكان عشاير داوطلب ، پس از كسب نظر شوراي برنامه ريزي و توسعه استان ( كارگروه آمايش و محيط زيست ) در كميسيوني متشكل از نمايندگان تام الاختيار وزارتخانه هاي كشور، مسكن و شهر سازي ، نيرو و جهاد كشاورزي سازمان حفاظت محيط زيست ، سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور، سازمان امور عشايرايران و دفترامورمناطق محروم كشور و بنياد مسكن انقلاب اسلامي با مسؤوليت وزارت جهاد كشاورزي تصويب و جهت اجرا ابلغ مي گردد . دبيرخانه كميسيون در سازمان امورعشايرايران خواهد بود.

مطالعات تفصيلي – اجرايي و برنامه ريزي ، توسط امور عشاير استان ها و در صورت لزوم سازمان امور عشاير ايران انجام مي گيرد . دستور العمل هاي مورد نياز جهت اجراي مفاد اين تبصره توسط سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور و با مشاركت دستگاه هاي اجرايي ذي ربط تهيه وابلاغ خواهد شد.

حمايت از عشاير دواطلب اسكان با استفاده از نتايج مطالعات انجام شده و برنامه راهبردي توسعه جامع مناطق عشايري در دو زمينه اسكان در كانون هاي خود جوش داراي قابليت توسعه و كانون هاي هدايتي انجام مي شود

كليه دستگاه هاي اجرايي ذي ربط موظفند درتنظيم بودجه سنواتي و تدوين اهداف كمي برنامه هاي كوتاه مدت و ميان مدت با اختصاص اعتبارات متناسب با جمعيت عشاير ، نسبت به انجام وظايف مربوط به حوزه مسؤوليت خود در قبال مناطق عشايري اقدام نمايند. مسؤوليت نظارت بر حسن اجراي اين امر به عهده سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور مي باشد

سازمان امورعشايرايران موظف است به طور سالانه فهرست مراكز جمعيتي عشايراسكان يافته را تهيه و به وزارت كشور اعلام نمايد . وزارت كشور موظف است حداكثر ظرف شش ماه پس از وصول فهرست ، نسبت به شناسايي و انطباق آن با قانون تقسيمات كشوري اقدان نمايد

تشكل هاي مردمي و غير دولتي مرتبط با فعاليت هاي توليدي ، اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي عشاير ، توانمند سازي جوامع محلي وبومي و حفاظت از محيط زيست با ارايه كمك هاي فني و اعتباري در مناطق عشايري ، توسط دستگاه هاي اجرايي و سازمان هاي ذي ربط مورد حمايت قرار خواهند گرفت

وزارتخانه هاي جهاد كشاورزي ونيرو مكلفند به منظور تسريع در ساماندهي به اسكان عشاير داوطلب ، ميزان متناسبي از اراضي موات و مراتع ملي متعلق به دولت در پاياب سدهاي ساخته شده و يا در دست احداث را با تأمين آب مورد نيازدر جهت اجراي اين آيين نامه به عشايراختصاص دهند

نرخ كار مزد تسهيلات بانكي به ميزان حداقل و بخشودگي يا معافيت هاي مالياتي معادل حداكثر معمول در مناطق توسعه نيافته و كمترتوسعه يافته در كانون هاي اسكان عشاير لحاظ خواهد شد

براي بازشناسي و پالايش آمارعشاير كوچنده ازاشكال و انواع ديگر زندگي عشايري ، در آغاز برنامه چهارم توسعه ، مركز آمار ايران ، آمارگيري يا سرشماري بازشناسي عشاير را انجام دهد . اعتبار مورد نياز براي انجان سرشماري را سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور تأمين و تخصيص خواهد داد

ساماندهي عشاير كوچنده شامل ساماندهي كوچ ، ايجاد اشتغال پايدار ، ارتقاي شاخص هاي برخورداري و خدمات عمراني و زيربنايي مي باشد.

ساماندهي كوچ شامل تدوين و تنظيم تقويم كوچ ، نظارت بر نحوه چراي دام ، تأمين آب شرب ، خدمات آموزشي ، فرهنگي و بهداشتي – درماني ، خدمات دام پزشكي ، كمك به تأمين علوفه ، حفظ امنيت در استقرارگاه هاي ييلاقي و قشلاقي ، ايل راه ها و مسيرهاي كوچ ، مرمت و نگهداري ايل راه ها ، ايجاد تأسيسات لازم براي ارايه خدمات حين كوچ و تجهيز مسيرهاي كوچ مي باشد

ايجاد اشتغال پايدار براي عشاير كوچنده شامل : 1- شناسايي اراضي موات و مراتع مستعد تغيير كاربري در عرصه سامان هاي عرفي و قلمرو عشاير به منظور واگذاري قطعي به عشاير جهت اجراي طرح هاي مرتع داري ، توليدي و تأمين تسهيلات بانكي مورد نياز 2- آموزش ، ترويج وتأمين تسهيلات بانكي مورد نياز مربوط به نحوه احيا ، اصلاح و بهره برداري از مراتع ، زراعت ، باغباني و روش هاي نوين دامپروري و پرواربندي ، توسعه بيمه دام عشاير و خدمات بهداشت دام و دامپزشكي و تعاوني هاي عشايري و ساير تشكل هاي غير دولتي عشايري براي اجراي مفاد اين تبصره در اولويت خواهند بود 3- اجراي طرح هاي تجهيز منابع آب وخاك و حمايت از اجراي طرح هاي توسعه زراعت ، باغداري و ساير فعاليت ها ( پرورش ماهي ، كشت و فرآوري گياهان دارويي و صنايع دستي ) جهت تنوع بخشي به اقتصاد عشاير 4- اجراي طرح هاي جامع گردشگري طبيعي به عنوان اشتغال پايدار

به منظور ارتقاي شاخص هاي توسعه انساني در جامعه عشاير كوچنده اقدام زيرصورت مي گيرد: 1- ارتقاي شاخص برخورداري ازآموزش رسمي با ايجاد و توسعه آموزشگاه ها به صورت ثابت و سيار و نيمه سيار در دوره تحصيلي مورد نياز و ايجاد و توسعه آموزشگاه هاي شبانه روزي در مراكزجمعيتي و عشاير و نيز ايجاد ساختار تشكيلاتي و فناوري متناسب براي آموزش هاي نيمه حضوري و از راه دور 2 – ارتقاي دانش فني و مهارت ها در جامعه عشايري از طريق ارايه آموزش هاي فني – حرفه اي ، صنايع مرتبط با بخش كشاورزي و ايجاد تأسيسات و تجهيز مراكز آموزش و ترويج در مناطق عشايري 3- ارتقاي شاخص هاي بهداشتي از طريق آموزش و ترويج ، توسعه خدمات بهداشتي – درماني ، بيمه و خدمات اجتماعي در مناطق ييلاقي ، قشلاقي و مسير كوچ 4- تأمين كالاهاي اساسي ، نهادهاي توليدي مورد نيازعشاير در محل استقرارشان در ييلاق و قشلاق 5- تأمين سوخت مورد نياز عشاير در محدوده دسترسي مناسب نسبت به محل استقرار آنان 6- احداث ، تكميل ، نگهداري و مرمت ايل راه هاي عشايري 7- ايجاد مراكزآ موزشي ، بهداشتي – درماني ، فرهنگي ، پست و مخابرات ، پاسگاه نيروي انتظامي و پايگاه بسيج عشايري در محدوده استقرار ييلاقي و قشلاقي عشاير

هماهنگي بين دستگاه هاي ذي ربط در استان هاي عشايري براي اجراي ساماندهي ، رعايت اولويت بندي وزمان بندي اقدامات و نيز بهبود و استمرار خدمات رساني به عشاير به عهده استانداران استان هاي ذي ربط مي باشد

شوراي برنامه ريزي و توسعه استان مكلف است بخشي از اعتبارات دستگاه هاي اجرايي ذي ربط را حداقل به تناسب جمعيت و نيازهاي جامعه عشايري استان به ارايه خدمات و اجراي طرح هاي عمراني مورد نياز عشاير اختصاص دهد

اصلاح ، بهبود و تقويت ساختارتشكيلاتي سازمان امورعشايرايران ، متناسب با اساسنامه ، ويژگي هاي خاص جامعه عشايري و قطب هاي كوچ و استقرار عشاير، به منظور اجراي تكاليف ، وظايف ومسؤوليت هاي قانوني اين سازمان در ساماندهي عشاير براي افزايش اثربخشي فعاليت ها و ارتقاي شاخص هاي توسعه در جامعه عشايري

وزارت جهاد كشاورزي نسبت به بررسي و اصلاح ساختار سازمان امور عشاير اقدام نموده و پيشنهادهاي لازم را به سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور ارايه مي نمايد

با توجه به محروميت مضاعف مناطق عشايري ، تخصيص يارانه هاي مناسب ، استفاده از اعتبارات مربوط به مناطق كمتر توسعه يافته و رديف هاي خاص – علاوه بر اعتبارات ملي و استاني دستگاه ها – براي اجراي برنامه ساماندهي عشاير اولويت دارد

هماهنگي به منظور نياز سنجي و انجام وظايف مندرج در جدول پيوست اين آيين نامه ( برنامه اي و سنواتي ) توسط دستگاه هاي ذي ربط در مناطق عشايري به عهده وزارت جهاد كشاورزي (سازمان امور عشاير ايران ) مي باشد

دستگاه هاي اجرايي ذي ربط موظف هستند گزارش عملكرد خود را به طورسالانه تهيه و به شوراي عالي عشاير منعكس نمايند . « دبيرخانه شوراي عالي عشاير» - مستقر در سازمان امور عشاير – وظيفه پيگيري تهيه گزارش ها را به عهده دارد.

اين آيين نامه از تاريخ ابلاغ لازم الاجرا خواهد بود.

محمدرضا عارف - معاون اول رئيس جمهور