نظامنامه داخلي مجلس شوراي ملي

رياست سني - هيئت‌رئيسه موقتي رسيدگي باعتبارنامه‌ها

در اولين جلسه مجلس پس از افتتاح چه در دوره تقنينيه و چه در دوره اجلاسيه ساليانه مسن‌ترين نمايندگان بمقام رياست نشسته و‌چهار نفر از جوانترين اعضاء حاضره تا انتخاب هيئت‌رئيسه دائمي بسمت منشي‌گري معين ميشوند.

در ابتداي دوره تقنينيه در همان جلسه اول فوراً پس از تعيين رئيس سني در مجلس علني باكثريت تام يك رئيس و دو نايب رئيس كه‌هر سه موقتي هستند متوالياً بانتخاب فردي معين ميشوند. هر گاه در دو نوبت اكثريت تام بدست نيامد در نوبت ثالث آنكس كه نسبتاً اكثريت دارد منتخب است اعم از اينكه در نوبت اولي و ثاني در مورد او ‌رأي داده يا نداده باشند. اگر عده آراء در مورد چند نفر مساوي شد يك نفر از آنها بحكم قرعه منتخب خواهد شد. براي استخراج آراء سه نفر از اعضاء بحكم قرعه معين ميشوند و پس از اتمام عمل نتيجه را رئيس سني اعلام مي‌كند.

رئيس موقتي فوراً بمقام خود جلوس نموده پس از آن بحكم قرعه نمايندگان حاضره را بشش شعبه متساويه تقسيم مي‌كند. بعد از تقسيم نمايندگان بشعبات متساويه هر چند نفر كه باقي بمانند يا بعد برسند مرتباً از شعبه اول يك يك به شعب افزوده ميشوند.

شعبات بدون فوت وقت برسيدگي اعتبارنامه‌ها و تشخيص صحت و سقم انتخابات شروع ميكنند بدين طريق كه اعتبارنامه‌ها و‌صورتهاي مجلس انتخابات بترتيب حروف تهجي حوزه‌هاي انتخابيه و بطور تساوي مابين شش شعبه تقسيم ميشوند. هر يك از اين شعب بايد يك مخبر از براي دادن راپورت انتخاب نمايد هر يك از شعبات براي تسهيل امر و سرعت عمل مي‌تواند از ميان خود بحكم‌قرعه يك يا چند كميسيون كه هر يك اقلا مركب از سه نفر باشد معين كند ولي بالاخره رسيدگي در خود شعبه بعمل آمده راپرت آن شعبه بتوسط‌مخبر بمجلس داده ميشود.

پس از آنكه مخبرين راپرتهاي شعب را در مجلس قرائت نمودند در مورد انتخاباتي كه صحت آنرا شعبات تصديق نموده و در مجلس‌معارض ندارند مجلس جداگانه رأي مي‌دهد و رئيس اسامي آنهائي صحت انتخابشان محقق شده اعلام ميكند. در صورتيكه راپرت شعبه مشعر بر عدم صحت انتخابي باشد يا اينكه در باب انتخاب شخصي از بين نمايندگان معارض باشد مباحثه آن در همانروزيكه راپرت قرائت ميشود واقع نخواهد شد.

نمايندگاني كه هنوز صحت و سقم انتخاباتشان محقق نشده است حق نطق و دادن رأي را ندارند ولي چه در شعبه و كميسيون و چه در‌مجلس در مورد انتخاب خودشان نمي توانند رأي بدهند و طرح قانوني هم نمي‌توانند پيشنهاد كنند. در صورتيكه پذيرفتن نماينده بموجب رأي مجلس بعهده تعويق افتاده باشد نماينده مزبور در هيچ امري حق دادن رأي ندارد.

هيئت‌رئيسه دائمي

وقتيكه صحت اعتبارنامه سه ربع نمايندگان حاضر تصديق شد مي‌توان بانتخاب هيئت‌رئيسه دائمي شروع نمود.

هيئت‌رئيسه دائمي مركب است از يك رئيس و دو نايب رئيس و چهار منشي و سه مباشر كه يكنفر از آنها رئيس دفتر خواهد بود. انتخاب رئيس و نواب رئيس و منشيان و مباشرين موافق ماده (2) خواهد بود باستثناي آنكه تعيين منشيان و مباشرين بطريق انتخاب جمعي است.

هيئت‌رئيسه دائمي تا ششماه در مشاغل خود باقي است و همه‌ساله در چهاردهم ميزان و چهاردهم حمل تجديد انتخاب بعمل ميآيد.

در موقع افتتاح مجلس كه عبارت از اول هر دوره اجلاسيه است پس از انتخاب هيئت‌رئيسه دائمي موافق اصل(10) قانون اساسي‌مجلس خطابه بحضور اعليحضرت همايوني عرض ميكند و در ضمن داير شدن مجلس را اطلاع ميدهد.

اگر رئيس قبل از انقضاء مدت رياست استعفا يا فوت نمايد مسن‌ترين نايبان رئيس مجلس را منعقد و استعفانامه را قرائت يا فوت را‌اعلام كرده مجلس را ختم مي‌كند و در ظرف سه روز در تحت رياست همان نايب رئيس مجدداً مجلس منعقد و بطوريكه در ماده (8) ذكر شد رئيس‌انتخاب ميشود.

شعبات كميسيونها - راپرتها - اسناد و نوشتجات

شعبيكه بر طبق ماده(3) تشكيل يافته هر سه ماه بسه ماه بطور قرعه تجديد ميشوند مقصود عمده از تشكيل اين شعبات آن‌است كه هر وقت مطلب يا لايحه يا طرح قانوني پيشنهاد مجلس ميشود رجوع بشعبات بكنند كه در آنجا ملاحظه و مداقه شده و اگر تشكيل‌كميسيوني لازم آيد هر يك از شعبات پس از مذاكرات و مباحثات موافق عده كه مجلس معين كرده است براي عضويت كميسيون انتخاب كنند و نيز هر‌وقت كميسيوني بايد تشكيل شود رجوع بشعبات مي‌شود كه اعضاي آن را از بين خود انتخاب كند مگر اينكه بترتيب ماده (22) عمل شود. رئيس و منشي هر شعبه مطابق ماده دوم انتخاب ميشود. در موقع مذاكرات يا انتخابات بدون اينكه نصف بعلاوه يكنفر حاضر باشند نبايد رأي بدهند. انعقاد شعبات تا وقتي كه رئيس آن معين نشده است بر عهده رئيس مجلس است.

شعبات در كارهاي خودشان بايد موافق دستوريكه مجلس معين كرده است رفتار نمايند و در هر جلسه بايد صورت مجلسي از‌مذاكرات خود ترتيب داده و اسامي اشخاصي كه حاضرند در صورت مزبور ذكر شود.

در شعبات شروع بمذاكره طرح يا لايحه قانوني ممكن نيست مگر بيست و چهار ساعت بعد از آنكه آن لوايح يا طرحهاي قانوني‌توزيع شده باشند باستثناي مواقعيكه فوريت آن از طرف مجلس تصديق شده باشد.

مجلس شوراي ملي در هر شش ماه مقارن تجديد انتخاب هيأت‌رييسه به عده و اسم هر وزارتخانه كميسيوني از ميان خود به طريق‌انتخاب جمعي معين مي‌نمايد. عده اعضاء هر يك از كميسيونها را قبل از انتخاب مجلس تعيين خواهد كرد اين كميسيونها به هيچ وجه با ساير‌كميسيونهايي كه ممكن است مجلس به تشكيل آنها رأي دهد منافات نخواهد داشت.

مجلس شوراي ملي هر ششماه مقارن تجديد انتخابات هيئت رئيسه هشت كميسيون از ميان خود بطريق انتخاب جمعي معين ميكند كه اسامي آنها از قرار تفصيل ذيل و هر يك نظر بتعيين مجلس مركب از شش الي دوازده عضو است. 1 - كميسيون امور خارجه 2 - كميسيون داخله 3 - كميسيون نظام 4 - كميسيون عدليه 5 - كميسيون قوانين ماليه 6 - كميسيون معارف و اوقات و صنايع مستظرفه 7 - كميسيون پست و تلگراف 8 - كميسيون فوايد عامه و فلاحت و تجارت و صنايع. اين كميسيونها بهيچوجه با ساير كميسيونهائيكه ممكن است مجلس تشكيل آنها را رأي دهد منافات نخواهد داشت.

عده اعضاء كميسيون قوانين عدليه هيجده نفر خواهد بود.

در ابتداي هر دوره اجلاسيه ساليانه هر يك از شعبات يك نفر عضو براي كميسيون محاسبات مجلس معين مي‌نمايد و تمام‌محاسبات راجعه بمجلس بعهده اين كميسيون است چنانكه ذكر خواهد شد هيچ يك از اعضاء هيئت‌رئيسه نميتواند در اين كميسيون بسمت عضويت معين شود.

در رأس هر سه ماه در موقع تجديد شعبات يك كميسيون شش نفري موسوم بكميسيون عرايض و مرخصي و يك كميسيون ديگري ‌مركب از شش يا دوازده نفر موسوم بكميسيون مبتكرات معين ميشود.

يك كميسيون موسوم بكميسيون بودجه مركب از هيجده نفر در اول هر دوره اجلاسيه از شعبات معين ميشود. در جلسات اين كميسيون اعضاء حاضره و غائبه و معذوره معين و فرداي آن روز اسامي آنها در روزنامه رسمي درج خواهد شد. مطالب ذيل راجع باين كميسيون است: (1)- تمام مطالب راجعه ببودجه سال بعد. (2)- تمام لوايح يا طرح قانوني كه موجب تغيير دخل و خرج سال بعد است.

اگر لوايح يا طرحهاي قانوني كه متضمن تقاضاي وجوه اضافي يا فوق‌العاده سال جاريه يا گذشته است بمجلس پيشنهاد شد آن لوايح ‌و طرحها بايد بكميسيون بودچه سال اخير رجوع شود مگر در صورتيكه دوره تقنينيه بسر آمده و طوري شود كه انعقاد كميسيون سال قبل ممكن‌نباشد در چنين موقع لوايح فوق رجوع بكميسيون بودجه موجوده ميشود.

مجلس هميشه ميتواند رسيدگي لوايح و طرحهاي قانوني را كه در ماده(19) و فقره ثاني ماده(18) ذكر شده بكميسيون مخصوص‌ديگري رجوع نمايد ولي چنين كميسيون مخصوص كه مأمور رسيدگي لوايح مزبوره است فقط بايد در كليه لايحه راپرتي بدهد بدون آنكه بتواند در باب‌خرج عقيده پيشنهاد نمايد. هر گاه رأي كميسيون مزبور با لايحه مساعد باشد بايد نتيجه ملاحظات خود را بكميسيون بودجه اطلاع داده و اين كميسيون در ظرف ده روز عقيده ‌خود را در باب تصويب خرج پيشنهاد كند. در اين صورت عقيده و رأي كميسيون بودجه بايد مستند بدلايل موجه بوده و طبع شده و ضميمه راپرت كميسيون مخصوص بشود. مواردي كه بموجب اين نظامنامه فوري ناميده ميشوند از قواعد فوق مستثني است.

مجلس بملاحظه اهميت طرح يا لايحه قانوني ميتواند رأي بدهد كه از هر شعبه يك يا دو يا سه نفر براي عضويت كميسيون ‌مخصوص آن طرح يا لايحه انتخاب شوند.

بر حسب خواهش يك نفر از نمايندگان در موقع رجوع لايحه يا طرح قانوني بشعبات مجلس مي تواند قرار بدهد تعيين‌اعضاي كميسيون يا در خود مجلس و يا در شعبات بترتيب انتخاب جمعي موافق اكثريتي كه در ماده(2) ذكر شده بعمل آيد. در صورتي كه تعيين اعضاء كميسيون‌ها بطريق انتخاب جمعي بشعب راجع شود بايد هر شعبه عليحده آراء خود را استخراج نموده و مجموع آراء در‌شعبه اول تعداد شده و برئيس مجلس اظهار و او بمجلس اعلام نمايد.

كميسيونهائي كه براي امور مخصوص تشكيل شده‌اند هر گاه طرح يا لايحه قانون جديدي مربوط بهمان امور پيشنهاد شود‌مجلس ميتواند طرح يا لايحه جديده را بهمان كميسيون رجوع نمايد. راپورتهائي كه كميسيونهاي دوره سابق تقنينيه بمجلس پيشنهاد كرده‌اند ممكن است بكميسيونهاي جديد رجوع شود و اين يا بر حسب خواهش خود‌كميسيونهاي جديد و يا بر حسب تقاضاي ده نفر از نمايندگان است. چنين تقاضا بايد بتوسط رئيس بمجلس اظهار شود در صورتيكه اين خواهش از طرف كميسيونها باشد لازم باخذ رأي نيست و اگر از طرف‌نمايندگان باشد بدون مباحثه به قيام و قعود رأي گرفته ميشود. هر كميسيوني كه راپورت كميسيون دوره سابق باو رجوع شده باشد مي‌تواند همان راپورت را بدون تغيير قبول نمايد و در اين صورت كميسيون مزبور‌يكي از اعضاء خود را براي تأييد و مدافعه آن معين مي‌كند. در صوري كه كميسيون تغيير يك يا چند ماده آن را لازم بداند راپورتي كه به مجلس مي‌دهد فقط محدود به همان مواد خواهد بود.

در صورتي كه يكي از اعضاي كميسيوني از عضويت كميسيون يا نمايندگي استعفا داده يا فوت نمايد بايد همان شعبه كه‌شخص مستعفي يا متوفي را به عضويت كميسيون انتخاب كرده بود ديگري را بجاي او معين نمايد و اگر دوره شعبه مزبوره بسر آمده است بايد براي‌همين امر موقتاً منعقد شود در دو مورد اخير يعني در صورت استعفا از نمايندگي و فوت هر گاه در موقع انعقاد شعبه مذكوره نماينده ديگري بجاي‌مستعفي يا متوفي داخل مجلس شده است بايد موقتاً داخل آن شعبه شده او در انتخاب عضو كميسيون شركت نموده پس از آن بترتيب مقرره ماده (3)‌داخل شعبه خود بشود. و هر گاه در موقع انعقاد شعبه مذكوره هنوز بجاي متوفي يا مستعفي ديگري بمجلس داخل نشده است شعبه مزبور بدون اين كه منتظر شود عضو‌كميسيون را معين ميكند.

كميسيونها پس از انتخاب بدون تأخير در تحت رياست مسن‌ترين اعضاء خود منعقد و يك رئيس و يك نايب رئيس و بمناسبت اهميت يك يا دو منشي و يك مخبر كه عقيده كميسيون را به مجلس راپورت ميدهد بترتيب ماده(2) انتخاب مينمايند. تمام كميسيونهاي ماده (15) بايد دو ماه بدو ماه صورتي از خلاصه اعمال در مجلس علني تقديم نمايند و صورت مزبوره در روزنامه رسمي طبع‌خواهد شد هر طرح يا لايحه قانوني كه بكميسيون راجع ميشود بايد راپورت آن منتها در ظرف دو ماه از تاريخ ارجاع داده شود و الا صاحب لايحه‌حق دارد از مجلس درخواست كند كه مباحثه آنرا جزو دستور مجلس قرار دهند. در هر جلسه اسامي اعضاء حاضره كميسيون در صورت مجلس ثبت ميشود.

راپورت كميسيون در خصوص طرح يا لايحه قوانيني كه بآن ارجاع شده در مجلس علني داده ميشود در صورتيكه مجلس‌تصويب نمايد در همان جلسه قرائت ميشود. راپرت مزبور باستثناي موارديكه مجلس فوريت آن را تصديق ميكند لااقل بيست و چهار ساعت قبل از مباحثه طبع و توزيع ميشود.

هيچ يك از نمايندگان نمي‌تواند در زمان واحد در بيش از دو كميسيون كه مشغول كارند عضويت داشته باشد مگر در كميسيون‌تحقيق انتخاب و كميسيون محاسبات مجلس كه از اين قاعده مستثني است. كميسيونهائي كه تمام راپرتهاي خود را بمجلس تقديم نكرده‌اند كميسيون مشغول بكار محسوب ميشوند بنا بر اين در موقع انعقاد شعبات براي‌انتخاب اعضاي كميسيون بتوسط هيئت رئيسه صورت اعضائي كه موافق قسمت اول همين ماده غير قابل انتخابند برئيس آن شعبه داده ميشود. در صورتيكه شخصي غير قابل انتخاب بوده و در شعبه منتخب شده باشد رئيس مجلس برئيس شعبه مراتب را اطلاع داده تجديد انتخاب را‌درخواست مي‌نمايد.

تمام اسناد و نوشتجات راجعه بموادي كه بايد در كميسيونها و شعبات مباحثه شود بتوسط رئيس مجلس بآن كميسيونها‌داده ميشود. اعضاء مجلس ميتوانند اسنادي كه براي تدقيق لوايح قانوني بكميسيونها يا شعب فرستاده شده ملاحظه نمايند ليكن اسناد مزبوره از كميسيون بايد‌بيرون نرود و باعث تأخير كار كميسيون هم نشود. ‌پس از آنكه مجلس در باب لايحه يا طرحي رأي داد اسناد و صورت جلسات راجعه بآن در دفتر ضبط ميشود.

در باب لوايح قانوني كه از طرف دولت پيشنهاد ميشود

لوايح قانوني كه از طرف دولت پيشنهاد مي‌شود بايد بتوسط يكي از وزراء يا معاوني وزراء در مجلس علني داده شود. در صورتيكه مجلس يا وزير يا معاون او قرائت آنرا لازم دانند اين لايحه پس از قرائت تسليم رئيس ميشود.

لوايح مذكوره كه طبع و توزيع خواهند شد بايد داراي مقدمه باشد كه متضمن دلايل آن است. لوايح بتوسط رئيس مجلس بشعبه‌ها يا چنانكه در ماده(23) ذكر شد بكميسيون موجود فرستاده ميشود كه پس از راپرت آن كميسيون لايحه‌قانوني در مجلس مطرح شور شود.

وزراء يا معاونين ايشان مي‌توانند براي دادن توضيحات در كميسيون حاضر شوند و همچنين كميسيون مي‌تواند وزراء را براي‌دادن توضيح دعوت نمايد.

هر گاه دولت لايحه قانوني به مجلس فرستاده و بر وفق اصل (24) قانون اساسي تصويب عهدنامه كه با يكي از دول خارجه بسته‌ميشود تقاضا نمود در باب مواد عهدنامه رأي گرفته نمي‌شود و تغييري هم در متن آن داده نمي‌شود. اگر در ضمن شور اول يا دوم بعضي از نمايندگان در برخي از شرايط اعتراض و ايرادي دارند اين اعتراض و ايراد بايد بعنوان رجوع بكميسيون در‌مجلس اظهار شود قبول يا رد رجوع بكميسيون وقتي مطرح ميشود كه لااقل بيست و چهار ساعت قبل اعتراضات مزبوره طبع و توزيع شده باشد. هر گاه مجلس پس از مباحثات در باب ارجاع به كميسيون اين مسئله را قابل توجه دانست آن وقت بكميسيون رجوع مي‌نمايند. در موقع شور ثانوي كميسيون راپورتي در باب موارد اعتراض طبع و توزيع كرده و در ضمن آن عقيده خود را در باب تصويب يا رد يا تعويق لايحه بيان‌مينمايد و پس از آن مجلس ملاحظات خود را كرده و رأي قطعي ميدهد. در صورت رد يا تعويق لايحه مجلس بدين طريق رأي ميدهد: مجلس شوراي ملي بدولت تكليف ميكند كه در باب شرايط معترض‌عليها مجدداً با‌دولت متعاهده داخل مذاكره و گفتگو شود. در مواقعي كه فوريت لايحه مزبوره از طرف مجلس تصديق شده باشد شرايطي كه بكميسيون رجوع ميشود راپرت آن را كميسيون مزبور معجلا پس‌از ختم مباحثات شرايط بلااعتراض بمجلس پيشنهاد ميكند.

در طرحهاي قانوني كه از طرف اعضاي مجلس پيشنهاد مي‌شود

هر طرحي را كه نماينده پيشنهاد ميكند بايد به طرز قانون ماده بماده نوشته شده و داراي مقدمه كه متضمن دلايل آن است بوده‌باشد. طرح مذكور پس از آنكه پانزده نفر مذاكره آنرا تصويب كرده باشند كتباً برئيس داده ميشود رئيس ميتوان آن را بكميسيون مبتكرات رجوع نمايد.

همچنين هر نماينده ميتواند طرحي را ولو اين كه مذاكره آن را پانزده نفر تصويب نكرده باشند بتوسط رئيس به كميسيون‌مبتكرات بفرستد ولي راپرت كميسيون در باب آن طرح وقتي مطرح مذاكره در مجلس خواهد شد كه اقلا پانزده نفر از نمايندگان مذاكره آن را تصويب‌كرده باشند.

پس از آنكه پانزده نفر مذاكره طرحي را تصويب نمودند اگر طرح مزبور بكميسيون مبتكرات رجوع شد راپرت آن كميسيون بايد‌اقلا بيست و چهار ساعت قبل از مذاكره طبع و توزيع شود و هر گاه بكميسيون مبتكرات رجوع نشده باشد روز مباحثه منوط بقرارداد مجلس است و‌بايد اقلا بيست و چهار ساعت قبل آن طرح طبع و توزيع شده باشد.

هر طرحي كه بكميسيون مبتكرات رجوع ميشود بايد در ظرف پانزده روز راپورت مختصري از آن طرح به مجلس داده شود و‌تصريح نمايد كه آن طرح قابل توجه يا رد يا تعويق است و نيز مي‌تواند فوريت طرح را اظهار نمايد.

در روزي كه براي مباحثات معين شده است مجلس در باب طرح مزبور اساساً و بطور كلي مذاكره كرده و در خصوص قبول‌توجه يا عدم توجه رأي ميدهد.

در صورت عدم توجه آن طرح رد شده محسوب مي شود و در صورت قبول توجه بشعبات فرستاده مي‌شود كه كميسيوني‌براي آن تشكيل دهند و نيز ممكن است بكميسيوني كه قبل از وقت تشكيل و مربوط باين طرح است رجوع نمانيد. هر گاه كميسيون مبتكرات ملتفت شود كه طرح مزبور مربوط به كميسيوني است كه قبل از وقت تشكيل شده ميتواند از مجلس تقاضا نمايد كه آن طرح‌را بهمان كميسيون رجوع نمايند.

بعد از وصول راپرت كميسيون طرح قانوني بموقع شور گذارده خواهد شد.

صاحب يا صاحبان طرح قانون حق دارند كه در كميسيون حاضر شده توضيحات بدهند.

صاحب طرح در هر موقع ولو در موقع مباحثات حق دارد كه آنرا مسترد دارد اگر عضو ديگري طرح مزبور را اختيار كرده‌مذاكرات اعاده ميشود.

اگر طرح قانون كه از طرف نماينده پيشنهاد شده است راجع بيكي از وزراي مسئول باشد موافق اصل (40) قانون اساسي بايد آن‌وزير را مطلع نموده كه خود يا معاون او حاضر شده مذاكرات در حضور او بعمل آيد.

هر گاه طرحي بمجلس آمده قابل توجه نشد آن طرح را تا شش ماه ديگر نميتوان مجدداً بمجلس پيشنهاد كرد ولي اگر قابل‌توجه شده و بعد بشعبات يا كميسيوني فرستاده شده مجدداً براي مباحثه بمجلس آمده چنانچه در اين موقع آن طرح رد شود تا سه ماه ديگر نميتوان‌دوباره آنرا بمجلس پيشنهاد كرد. مدلول اين ماده درباره عهدنامه‌جاتيكه با دول خارجه بسته مي‌شود مجري نيست.

در باب استيضاح و سئوالات از وزراء

هر نماينده كه از وزيري ميخواهد استيضاحي نمايد بايد تقاضاي خود را كتباً برئيس داده و موضوع استيضاح را در ضمن‌معين نمايد. رئيس آنرا در مجلس قرائت ميكند و مجلس بايد آن تقاضا را قبول نموده پس از آنكه از اظهارات وزير يا وزراء در باب تعيين روزيكه استيضاح بايد‌بعمل آيد مستحضر شد بدون مباحثه در اصل موضوع قرار روز استيضاح را ميدهد. استيضاحاتي كه در باب امور سياسي داخلي مملكت است نبايد بيش از يكماه بعهده تعويق بماند.

استيضاح نماينده از نماينده ممنوع است.

در روز معين بعد از آنكه وزير يا هيئت وزراء در مجلس حاضر و توضيحات داده شده پس از ختم مذاكرات هر يك از نمايندگان‌حق دارد نسبت بوزراء از مجلس رأي مثبت يا منفي يا ساكت خواستار شود.

رأي مثبت آنست كه تصديق مجلس را نسبت باظهارات هيئت وزراء بيان نمايد. و رأي منفي بعكس متضمن عدم تصديق مجلس نسبت بوزراء است. و رأي ساكت آنست كه در باب تصديق و عدم آن ساكت است.

رأي ساكت از اين قرار داده مي‌شود. مجلس شوراي ملي پس از استماع توضيحات وزير يا هيئت وزراء مباحثات مطلب مطرح شده را ختم مينمايد - رأي مثبت يا منفي از اينقرار است: مجلس شوراي ملي پس از استماع توضيحات وزير يا وزراء اظهارات ايشان را تصديق نموده و مباحثه مطلب مطرح شده را ختم مينمايد. يا اين كه: مجلس شوراي ملي پس از استماع توضيحات وزير يا وزراء با كمال تأسف اظهارات ايشان را موقع قبول ندانسته و مباحثات مطلب مطرح شده را ختم مينمايد.

تقاضاي رأي مثبت و منفي بايد كتباً برئيس داده شود.

رأي ساكت در صورتيكه از طرف يكي از اعضاء خواسته شود حق تقدم دارد باين معني كه اول در مورد رأي ساكت اخذ رأي‌ميشود اگر قبول نشد در رأي مثبت يا منفي رأي گرفته مي‌شود.

هر گاه رأي ساكت رد شود مجلس ميتواند مستقيماً در باب رأي مثبت و منفي رأي داده يا اينكه بتقاضاي يكي از نمايندگان‌مسئله را رجوع بشعبات نمايد كه پس از راپرت كميسيون منتخب از شعبات مجلس رأي خود را بدهد. در صورت رجوع بشعبات مانند موارد فوري پس از اصغاي راپرت كميسيون رأي داده خواهد شد. چنانچه عقيده كميسيون در مجلس قبول نشود خود مجلس در باب رأي مثبت و منفي رأي خواهد داد.

در هر موقعي كه مجلس مستقيماً رأي ميدهد حق تقدم و تأخر آراء مثبت و منفي بسته بقرارداد خود مجلس است.

استيضاحي كه تقاضا شده است و بعد صاحب آن مسترد ساخته نمايندگان ديگر ميتوانند آنرا اختيار نموده عنوان نمايند.

در باب سئوالات

نمايندگان ميتوانند در بدو يا ختم مجلس از وزراء سئوالات نمايند از موضوع سئوال بايد قبل از وقت وزير را مستحضر نمود.

فقط نماينده كه سئوال نموده حق دارد بطور اختصار مجدداً بوزير جواب بگويد.

در مطالبي كه استتار آنها لازم است وزير ميتواند امتناع از جواب نمايد.

در مباحثه لوايح قانوني و اصلاحات

باستثناي موارد فوري هيچ لايحه قانوني را نميتوان قطعاً رأي داد و قبول كرده مگر اينكه دو مرتبه و اقلا بفاصله پنجروز‌درباره آن شور شده باشد.

وقتي كه مباحثات لايحه بطور كلي ختم شد بايد مواد آن لايحه يك يك مباحثه شود. رئيس در اينخصوص از مجلس رأي ميخواهد اگر در باب مباحثات ماده بماده رأي داده نشد رئيس رد لايحه را اعلام ميكند و اگر مباحثات ماده بماده قبول شد شروع بمباحثات شده در باب هر يك از مواد و اصطلاحات راجعه مذاكرات بعمل ميآيد پس از آن در خصوص شور ثانوي مجلس‌رأي ميدهد. در شور ثانوي در خصوص هر يك از مواد لايحه و اصلاحات راجعه رأي گرفته ميشود پس از اين ترتيبات يك رأي قطعي در كليه لايحه داده مي‌شود ‌ولي قبل از دادن اين رأي هر يك از نمايندگان حق دارد ملاحظاتي كه بطور كلي در رد يا قبول لايحه دارد اظهار نمايد.

ترتيبات شور مرتبه اول و مرتبه دوم در موارد ذيل مجري نخواهد بود: اولاً- بودجه دخل و خرج مملكتي. ثانياً- قوانيني كه راجع بتقاضاي وجوهي براي مخارج مخصوص است. ثالثاً- قوانين راجع بمنافع محلي. در اين سه فقره يك شور كافي است و مباحثات آن بترتيب موارد فوري است چنانكه ذكر خواهد شد. ولي در هر صورت اصلاحات يا مواد الحاقيه كه در ضمن شور پيشنهاد ميشود بايد موافق ترتيبات ماده شصت و سه بعمل آيد.

اصلاحاتي كه از طرف يك يا چند نفر از نمايندگان پيشنهاد ميشود ماده قانون يا فصل بودجه را كه اصلاح راجع به آن است بايد‌تصريح نمايد اصلاحات مزبور نوشته شده برئيس داده ميشود و رئيس آنرا بكميسيون مربوط به آن مي‌فرستد. اصلاحاتي كه پس از توضيح و تشريح تأييد و مدافعه نشود مجلس درباره آن شور نخواهد كرد. اصلاحاتي كه در شور اول از طرف نماينده پيشنهاد ميشود پس از قرائت در مجلس مطلقاً بايد بكميسيون مربوطه بآن رجوع شود.

هر اصلاحي كه در بين جلسه پيشنهاد شده ولي رأي درباره آن گرفته نشده باشد بايد قبل از جلسه آتيه طبع و توزيع شود. اصلاحات جديدي كه بعد از ختم شور اول پيشنهاد ميشود بايد اقلا يك روز قبل از شروع بشور ثانوي بكميسيون مربوط بآن رجوع و طبع و توزيع‌شود.

اصلاحاتي كه در ضمن مباحثات شور ثاني پيشنهاد ميشود در صورتيكه مخبر كميسيون مربوط بآن تقاضا نمايد بايد رجوع بكميسيون شود.

اصلاحاتي كه در ضمن شور ثانوي پيشنهاد ميشود در صورتيكه از طرف كميسيون ارجاع آن خواسته نشود صاحب اصلاح‌ بطور اختصار آنرا توضيح و استدلال ميكند و فقط اعضاء كميسيون حق جواب دارند پس از آن مجلس در باب قبول توجه يا عدم قبول توجه رأي ‌ميدهد. در صورت قبول توجه آن اصلاح بكميسيون فرستاده ميشود. درباره اين قبيل اصلاحات نمي توان همانروزي كه پيشنهاد شده است رأي داد.

در صورتيكه صاحبان اصلاحات تقاضا نمايند حق دارند در كميسيون حاضر شده توضيحات بدهند.

در قانون بودجه هيچ طرحي را كه مستلزم ازدياد مقرري يا مدد معاش يا وظيفه باشد بعنوان ماده الحاقيه يا بعنوان اصلاح‌نميتوان پيشنهاد كرد و همچنين است طرحي كه خواه مستلزم احداث تأسيسات يا شغل يا وظايف بوده خواه باعث توسعه هر يك از اين سه فقره‌ خارج از حدود قوانين جاريه باشد.

در باب عرايض

عرايض بايد كتبي و بامضاء يا مهر بوده و صاحب بطور واضح خود را معرفي كرده باشد و بعلاوه محل اقامت عارض و‌يا در صورت تعدد امضاء منزل يكي از عارضين قيد شده باشد. عرايضي كه بمجلس داده مي‌شود بايد باسم رئيس باشد و ممكن است بتوسط يكي از نمايندگان هم عريضه داده شود و در اين صورت نماينده ‌مزبور در حاشيه عريضه تسليم آنرا قيد كرده و امضاء مي‌نمايد. چنانچه عريضه از طرف اجتماعاتي باشد كه در معابر عامه تشكيل يافته است پذيرفته نخواهد شد.

رئيس پس از ملاحظه عرايض مزبوره آن را بدايره صورت مجلس رجوع مينمايد و در آنجا عرايض بترتيب ورود در‌كتابچه مخصوصي نمره گذاشته شده اسم و منزل عارض و همچنين خلاصه عريضه ثبت ميشود و در صورتيكه عريضه بعنوان رئيس نباشد اسم‌نماينده كه عريضه بتوسط او داد شده است ثبت ميشود.

عرايض پس از آنكه ثبت شد بكميسيون عرايض فرستاده ميشود ليكن آنهائيكه راجع بطرح قانوني باشد كه در تحت‌ملاحظه كميسيون مخصوصي است رئيس مجلس مستقيماً بهمان كميسيون ارجاع ميكند و اين ارجاع هم ممكن است از طرف كميسيون عرايض‌شود. هر يك از اعضاء مجلس ميتوانند از مضمون عرايض مستحضر شوند در اينصورت بايد برئيس كميسيوني كه آن عرايض به آنجا محول شده است‌رجوع نمايند.

كميسيون پس از رسيدگي بعرايض آنها را بترتيب ذيل مرتب مينمايد: (1)- عرايضي كه رجوع آنها را بيكي از وزارتخانه‌ها صلاح ميداند. (2)- عرايضي كه علاوه بر ارجاع بيكي از وزارتخانه‌ها كميسيون صالح ميداند كه بملاحظه مجلس برسد. (3)- عرايضي كه رجوع آنها را بمجلس و وزراء بيفايده ميداند. دايره صورت مجلس صاحب عريضه را از هر يك از اين سه قراريكه كميسيون درباره عريضه او داده است مسبوق داشته و نمره عريضه را باو‌مي‌دهد.

‌هر هفته يك ورقه كه متضمن مطالب ذيل است طبع شده بين نمايندگان توزيع ميشود: (1)- اسم و منزل صاحب عريضه و نمره عريضه. (2)- موضوع عريضه بطور اختصار. (3)- اسم مخبر كميسيون. (4)- قراريكه كميسيون در باب عريضه داده است و بطور اختصار دلايل آن. معذالك كميسيون ميتواند در صورتيكه اعضاء حاضر متفقاً رأي داده باشند فقط در ورقه بذكر نمره و اسم صاحب عريضه و قراريكه كميسيون در آن‌خصوص داده اكتفا نمايد.

هر نماينده حق دارد تا مدت يك ماه بعد از تقسيم ورقه مزبور در مجلس علني راپورت عريضه را بخواهد قطع نظر از اينكه‌عريضه مزبور داخل در طبقه اول يا دويم و يا سيم بوده باشد. در صورت چنين تقاضا راپورت بايد بمجلس داده شود پس از انقضاي موعد فوق‌الذكر هر يك از قرارهاي سه‌گانه كميسيون قطعي خواهد بود.

راپورت عرايض را كميسيون در مجلس علني ميدهد تقدم يا فوريت رسيدگي بهر يك از آنها را ميتوان تقاضا نمود. مجلس رأي خود را در اين تقاضا كه دليل آن بايد مختصراً بيان شود اظهار ميدارد.. مخبر كميسيون يا يكي از وزراء ميتواند در اين باب اظهارات بنمايد.

كميسيون‌هاي مخصوص كه بعضي عرايض بآنها رجوع ميشود بايد در راپورت خود متذكر آن عرايض بشوند. وزراء منتها در ظرف دو ماه بواسطه ورقه كه طبع و بين اعضاء توزيع ميشود اشعار خواهند نمود كه در خصوص عرايض كه بآنها فرستاده شده چه‌اقدامي كرده‌اند.

در موارد فوري

در موقعيكه لايحه يا طرح قانوني پيشنهاد ميشود وزراء يا صاحب طرح يا يكي از نمايندگان ميتواند از مجلس تقاضا نمايد‌كه فوري بودن آن را تصديق نمايد.

اين چنين تقاضا با مقدمه كه حاوي دلايل آن باشد اظهار ميشود و پس از آن مجلس در فوريت و عدم فوريت آن رأي ميدهد.

اگر مجلس فوريت آن مطلب را تصديق نمايد مطلب مزبور را يا به شعبات يا بيكي از كميسيونهاي مربوط بآن كه از سابق‌تشكيل شده رجوع مينمايد. و نيز مجلس ميتواند خود فوراً بآن لايحه يا طرح قانوني رسيدگي كند و اين در صورتي است كه مخصوصاً در اين باب رأي داده شود.

طرح يا لايحه قانوني كه فوريت آن تصديق شده باشد فقط يك نوبت درباره آن شور ميشود و در اين شور بدواً درباره آن بطور‌كلي و رويهمرفته مباحثه ميشود پس از آن در باب صلاحيت مذاكره فرداً فرد مواد آن رئيس از مجلس كسب رأي مينمايد.

اگر مجلس از مباحثه در مواد امتناع نمايد آن طرح يا لايحه رد شده محسوب ميشود و الا مباحثات اعاده شده و مذاكرات‌منحصر بهر يك از مواد و اصلاحات راجعه خواهد بود.

هر اصلاح يا ماده الحاقيه كه در ضمن مباحثات اظهار ميشود بايد دلايل آن بطور اختصار بيان شود در صورتي كه وزير يا مخبر‌كميسيون تقاضا نمايد بايد آن اصلاح يا ماده الحاقيه بكميسيون رجوع شود. هر گاه ارجاع بكميسيون تقاضا نشود در باب قبول توجه از مجلس رأي خواسته ميشود مجلس پس از استماع اظهارات مخبر كميسيون در اين باب‌رأي ميدهد. اصلاح يا ماده الحاقيه در صورت قبول توجه بكميسيون ارجاع ميشود.

پس از دادن رأي درباره هر يك از مواد لايحه يا طرح قانوني بايد براي كليه آن نيز رأي گرفته شود. و قبل از اين رأي اخير هر نماينده حق دارد كه در رد و قبول آن ملاحظات خود را بطور كلي اظهار دارد. و همچنين مجلس ميتوان قبل از رأي دادن به مجموعه لايحه يا طرح مذكوره آنرا بكميسيون رجوع نمايد تاكميسيون در آن تجديد نظر كرده با‌رعايت تناسب فصول و مواد آنرا مرتب نمايد. و اگر كميسيون اين ارجاع را بخواهد بايد لايحه يا طرح مزبور بكميسيون فرستاده شود. كميسيون نتيجه عمل خود را بدون فوت وقت تقديم مجلس نموده و لايحه يا طرح قرائت شده و مباحثاتي كه در آن باب ميشود فقط راجع بانشاء آن‌لايحه يا طرح خواهد بود لاغير.

در صورتيكه مجلس فوريت لايحه يا طرحي را تصديق ننمايد مباحثه و رأي دادن در آن بطور معمول صورت ميگيرد. طرح يا لايحه قانوني كه فوريت آنرا مجلس تصديق كرده باشد در صورت تقاضاي يكي از نمايندگان و پس از آنكه راپورت كميسيوني كه مأمور‌رسيدگي آن است تسليم شده باشد مجلس ميتواند فوريت آن را سلب نمايد. در صورتيكه مباحثات مواد فرداً فرد شروع شده باشد سلب فوريت را نميتوان تقاضا نمود ولي پس از ختم مباحثه مواد و قبل از رأي گرفتن در كليه ‌قانون ممكن است.

طريقه رأي دادن

رأي دادن در مجلس كليتاً بر سه قسم است: (1)- قيام و قعود. (2)- رأي علني. (3)- رأي مخفي.

در تمام مسائل بايد بقيام و قعود رأي گرفت مگر در مواقعي كه در مواد (85) و (86) و (90) اين نظامنامه قيد شده است.

نتيجه رأي به قيام و قعود را رئيس و منشيان تشخيص ميدهند. هر گاه دفعه اولي نتيجه مشكوك باشد در دفعه ثاني بهمان طريق رأي گرفته ميشود در اين صورت در ميان دفعه اولي و دفعه ثاني كسي حق نطق‌ندارد و همچنين اگر دفعه ثاني هم مشكوك شد و لازم رأي گرفتن بواسطه اوراق باشد مابين اين دو عمل نيز كسي حق نطق ندارد.

در موارد ذيل اخذ رأي علني با اوراق حتمي است: ‌اولاً- بعد از اين كه دو دفعه بواسطه قيام و قعود نتيجه مشكوك باشد. ‌ثانياً- در تمام لوايح قانوني كه تقاضاي اجازه مخارج مينمايد. ‌ثالثاً- در لوايح قانوني كه ماليات يا عوارض برقرار ميكند و يا ماليات و عوارضي كه سابقاً برقرار بوده است تغيير ميدهد.

رأي علني با اوراق را هر موقع ميتوان تقاضا نمود مگر در موارد ذيل: ‌ اولاً- در صورتيكه در تغيير و توضيح يكي از مواد اين نظامنامه اختلافي حاصل شده و منجر بدادن رأي شود. ‌ثانياً- در مواردي كه در مواد )111( و (127) و(132) ذكر شده است. رأي علني با اوراق را ممكن است قبل از اينكه از روي قاعده قيام و قعود رأي گرفته شود تقاضا نمود. و همچنين است در صورتيكه بعد از يكمرتبه مطابق قيام و قعود رأي گرفته شده و نتيجه مشكوك باشد.

تقاضاي رأي علني با اوراق بايد كتباً بعمل آيد و لااقل پنج نفر از اعضاي مجلس آن را امضاء نموده برئيس بدهند ولي در‌صورتيكه يكدفعه بواسطه قيام و قعود رأي گرفته شده و مشكوك شد تقاضاي شفاهي يكي از نمايندگان كافي است. اسامي اين پنجنفر فوق با اسامي رأي دهندگان مخالف و موافق در صورت مجلس نوشته خواهد شد.

ترتيب گرفتن رأي علني با اوراق از اينقرار است: هر نماينده داراي دو ورقه مختلف‌اللون است كه اسم آن نماينده در روي آنها چاپ شده است. ورقه سفيد علامت قبول و ورقه آبي علامت رد است. و در موقع گرفتن رأي پيشخدمت مخصوص اتاق مجلس ظرف رأي را نزد هر نماينده برده و نماينده ورقه خود را در آن مياندازد پس از آنكه تمام اوراق‌جمع شد رئيس ختم اخذ اوراق را اعلام ميكند و فوراً ظرف رأي را در محل نطق آورده و منشيان استخراج آراء نموده و نتيجه را رئيس اعلام مينمايد. هيئت‌رئيسه بايد بعد از سايرين رأي بدهند.

در صورتيكه ده نفر از نمايندگان تقاضا نمايند اخذ رأي علني با اوراق بايد در محل نطق بعمل آيد بشرط اينكه اين تقاضا‌ كتباً نوشته شده و امضا شده باشد. اسامي امضاء‌كنندگان يك يك خوانده شده و حضور آنها در مجلس معين ميشود و ترتيب اخذ رأي از اينقرار است: هر نماينده پس از آنكه يك مهره تفتيشيه از يكي از منشيان گرفت ورقه رأي خود را در ظرف رأي كه در محل نطق است انداخته مهره را در ظرفي كه در‌روي ميز منشيان دست راست مياندازد و بعد شماره اوراق و مهره‌هاي تفتيشيه موافق ماده قبل بعمل آمده و تطبيق ميشود.

در تمام مواقعي كه اخذ رأي علني با اوراق ممكن يا حتمي‌القبول است هر گاه پانزده نفر از اعضاء كتباً تقاضا نمايند بايد رأي مخفي گرفته ‌شود اسامي اشخاصي كه اين تقاضا را مي‌كنند در روزنامه رسمي درج خواهد شد.

اخذ رأي مخفي بترتيبي است كه در باب اخذ رأي علني با اوراق در محل نطق ذكر شد ولي در عوض اوراق مهره‌هاي سفيد و‌سياه استعمال ميشود مهره سفيد علامت قبول و مهره سياه علامت رد است. منشيان مهره‌هاي رأي را در يك ظرفي ريخته و به طور آشكار شماره نموده و مهره‌هاي سفيد را از سياه جدا مينمايند و از همين قرار مهره‌هاي تفتيشيه‌را ميشمارند. نتيجه را لااقل سه منشي معين نموده و رئيس آنرا اعلام ميدارد.

در موقع اخذ رأي علني با اوراق يا اخذ رأي مخفي هر گاه خواندن اسامي نمايندگان براي تحقيق حضور تقاضا شود مجلس بدون‌مباحثه در آن باب رأي ميدهد. در اينصورت اسم هر يك از نمايندگان را يكي از منشيان بصداي بلند ذكر كرده و همان شخص رأي خود را در ظرف مخصوص مياندازد پس از ختم‌اين عمل مجدداً اسامي قرائت ميشود تا آنهايي كه در دفعه اول خارج اتاق بودن بتوانند رأي بدهند.

ماده نود و سوم - انتخاباتيكه در مجلس عمومي يا در شعبات يا در كميسيونها ميشود بايد برأي مخفي باشد. در موقع انتخابات در مجلس عمومي يكظرف در محل نطق و ديگري در روي ميز منشيان گذارده ميشود. هر نماينده ورقه رأي خود را در پاكت سرباز گذاشته در ظرف اول و مهره تفتيشيه را در ظرف ثاني ميگذارد. براي استخراج آراء سه نفر بقرعه معين ميشود. از انتخابات مجلس عمومي غير از انتخابات هيئت‌ رئيسه بطريق ذيل عمل ميشود. ‌قبلا پنج نفر از نمايندگان بحكم قرعه با يك نفر از منشيان به تعيين رئيس براي استخراج و نظارت آراء معين ميشوند بعد از آن رئيس عده حضار در ‌جلسه و انتخاب يكي از كميسيونها را اعلام مينمايد. ‌نمايندگان حاضر در جلسه هر كدام يك پاكت كه حاوي ورقه رأي راجع بكميسيون اعلام شده است بدست پيشخدمت مخصوص ميدهند تا در ‌ظرف رائي كه همراه دارد گذاشته و پس از اخذ آراء كميسيون مزبور در روي كرسي خطابه ميگذارد بعد از آن رئيس مجدداً عده حضار در جلسه و‌انتخاب كميسيون ديگر را اعلام و بترتيب فوق اخذ آراء ميشود تا اينكه تمام آراء راجع بكميسيونها جدا جدا اخذ شده و روي كرسي خطابه ‌گذاشته شود. ‌در انقضاء جلسه ظروف آراء مأخوذه تسليم هيئت نظار ميشود كه در خارج استخراج نموده نتيجه را رئيس در جلسه بعد اعلام نمايد.

در باب بعضي ترتيبات راجعه برأي و مذاكرات

هر يك از نمايندگان حق دارد از مجلس تقاضا نمايد كه طرح يا لايحه قانوني كه بمجلس آمده است مسكوت‌عنه بماند باين‌معني كه شور و مذاكره در آن طرح يا لايحه صلاح و مناسب نيست. ‌در طرحهاي قانوني كه فوريت آن از مجلس خواسته نشده باشد اگر طرح مزبور بكميسيون مبتكرات رجوع شده باشد تقاضاي سكوت را نميتوان‌پيشنهاد كرد مگر بعد از وصول راپورت كميسيون مزبور و اگر بكميسيون مبتكرات رجوع نشده باشد پس از آمدن طرح بمجلس براي قبول توجه در‌هر موقع مي‌توان سكوت را تقاضا نمود درباره لوايح قانوني كه از طرف دولت پيشنهاد ميشود تقاضاي سكوت پس از وصول راپرت كميسيون در هر‌موقع ممكن است. در موقعي كه راجع بطرح يا لايحه قانوني تقاضاي سكوت شود در خصوص رد يا قبول اين تقاضا قبل از آن كه درباره خود مطلب اخذ رأي شود رأي‌گرفته ميشود.

در صورتي كه در مطلب معيني تقاضاهاي مختلف در مجلس شده و منجر بأخذ رأي شود تعيين حق تقديم و تأخر با مجلس ‌است مگر مواقعي كه تقدم آن در اين نظامنامه مصرح است.

اصلاحاتي كه درباره مطلبي پيشنهاد ميشود قبل از خود مطلب درباره آن اصلاحات رأي گرفته ميشود.

تقاضاهائي كه راجع بدستور مذاكرات مجلس يا راجع بحق تقدم است و نيز آنهايي كه راجع برعايت نظامنامه داخلي است‌هميشه بر مسئله اصلي تقدم دارد و مذاكرات مسئله اصلي را توقيف مينمايد. ولي هر گاه شخصي مشغول نطق در مسئله اصلي شده باشد تا نطق او تمام نشود مطالب مذكوره تقاضا نميشود.

در طرحها و لوايح قانوني اولا بايد ماده بماده و بعد در كليه آن رأي گرفته شود.

در مسائل و موادي كه مشتمل بر فقرات مختلفه است اگر تجزيه آن ولو از طرف يكنفر خواسته شود بايد آن ماده يا مسئله تقسيم‌شده و جزو بجز و رأي گرفته شود ولي پس از آن كه در جزو آخر رأي گرفته شد مجدداً بايد در مجموع قسمتهائي كه قبول شده است رأي گرفته شود.

عده كافي براي مذاكرات و گرفتن رأي موافق اصل هفتم قانون اساسي است تشخيص عده حضار بعهده هيئت‌رئيسه است.

نتيجه مذاكرات مجلس را رئيس با صداي بلند از اين قرار اعلام ميكند: مجلس فلان مطلب را قبول كرد يا مجلس فلان مطلب را رد كرد.

ترتيب جلسات

افتتاح جلسات و حفظ ترتيب مذاكرات و اجراي نظامنامه و حفظ نظم بعهده رئيس است. هر يك از نمايندگان در صورتيكه از نظامنامه تخلفي مشاهده شود حق دارد مراتب را اخطار نمايد.

منشيان مجلس مواظب و ناظر تحرير صورت مجلس خواهند بود. صورت مجلس هر جلسه را يكي از منشيان در ابتداي مذاكرات جلسه بعد قرائت ميكند و صورت مزبوره پس از قبول مجلس بامضاي رئيس يا نايب‌رئيس كه در آن جلسه بجاي رئيس بوده است و نيز اقلاً بامضاي دو نفر از منشيان مي‌رسد.

قبل از آنكه داخل موضوع مباحثات شوند رئيس نوشتجات و مطالبي كه راجع بمجلس است به اطلاع نمايندگان ميرساند.

نوشتجاتي كه بمجلس مي‌رسد ممكن است باسم رئيس فرستاده شده يا در جلسه رسمي بمقام رياست تقديم شود مجلس‌در صورتي كه مفيد بداند امر بطبع آن نوشتجات مينمايد.

هر يك از اعضاء كه ميخواهد نطق نمايد بايد اول از رئيس اجازه خواسته پس از تحصيل آن بكرسي نطق رفته و مطلب خود را‌عنوان نمايد. و اگر كسي خواسته باشد كه در جاي خود ايستاده نطق مختصري نمايد آنهم موقوف باجازه رئيس است.

منشيان اسامي نمايندگان را بترتيبي كه در مجلس يا در خارج مجلس اجازه ميخواهند ثبت ميكنند. اگر اجازه نطق راجع بلوايح يا طرح قانوني باشد قبل از تسليم راپرت كميسيون بمجلس اسامي نمايندگان براي نطق ثبت نميشود.

در مباحثات ناطقين بايد متناوباً بترتيب مخالف و موافق نطق نمايند. درباره وزراء يا معاونين آنها و يا مخبرين كميسيونها كه مأمور تأييد و دفاع لوايح يا طرح قانوني هستند لازم به ثبت اسم نيست و هر وقتي كه اجازه نطق‌بخواهند اجازه به آنها داده ميشود.

اگر در ضمن مباحثات و نطق افترا و تهمتي به يكي از نمايندگان زده شود يا عقيده و اظهار او بر خلاف واقع جلوه داده شود و‌نماينده مذكور براي تبرئه و رفع اشتباه اجازه نطق بخواهد بدون رعايت نوبت اجازه داده خواهد شود.

ناطق بايد از موضوع مباحثه خارج نشود چنانچه خارج شود رئيس او را متذكر ميسازد و اگر ناطق مزبور بخواهد توضيحاتي‌بدهد كه او از موضوع خارج نشده است يا آنكه خارج از موضوع شدن دلايل دارد در اين باب اجازه داده نخواهد شد.

هر گاه رئيس در ضمن يك نطق دو نوبت بناطقي اخطار انحراف از موضوع نمود و باز ناطق مداومت نمايد در دفعه سيم‌رئيس بتصويب مجلس مي‌تواند ناطق را از تكلم در آن موضوع در تمام جلسه منع نمايد و مجلس در اين باب بدون مباحثه بقيام و قعود رأي‌ميدهد.

كليتاً قطع كلام و استعمال الفاظ زشت و تعرضات شخصي و هر گونه حركات و نمايشاتي كه موجب بي‌نظمي مجلس باشد‌ممنوع است.

رئيس قبل از اينكه مباحثه مطلبي را ختم نمايد عقيده مجلس را كسب ميكند، اگر در باب عدم ختم مباحثات اجازه نطق‌خواسته شد فقط بيك نفر اجازه داده ميشود در صورتيكه در اين باب اخذ رأي لازم شد بواسطه قيام و قعود رأي گرفته مي‌شود - هر گاه در نوبت‌اول و ثاني نتيجه مشكوك شد مباحثات اعاده ميشود. پس از ختم مباحثات ديگر بكسي اجازه نطق داده نميشود مگر در باب ترتيب عبارتي كه از روي آن مجلس بايد رأي بدهد.

چنانچه در مجلس همهمه و غوغا بر پا شود بقسمي كه رئيس نتواند از آن جلوگيري نمايد از جاي خود قيام ميكند. چنانچه برخاستن رئيس موجب اسكات نشود اعلام مي‌كند كه جلسه را تعطيل خواهد كرد با وجود اين اگر سكوت حاصل نشود جلسه را يك ساعت‌تعطيل كرده و نمايندگان بشعبات خود ميروند و پس از انقضاي ساعت مجدداً جلسه منعقد ميشود. و هر گاه اغتشاش و غوغا عود كند رئيس جلسه را ختم كرده بروز ديگر محول خواهد كرد.

رئيس قبل از اينكه جلسه را ختم نمايد در باب دستور جلسه آتيه يعني تعيين روز و ساعت و موضوع مذاكرات بمجلس‌رجوع مينمايد دستوري كه باين ترتيب قرار داده شده است در محوطه مجلس و در روزنامه‌هاي رسمي اعلان خواهد شد ولي مجلس در هر موقعي‌كه لازم بداند ميتواند دستور خود را تغيير بدهد.

بطور كلي تمام تكاليف رئيس در موقع غيبت بعهده نايبان رئيس است.

در باب غيبت و مرخصي

هيچ يك از نمايندگان بدون اجازه مجلس نميتواند غيبت نمايد ولي در صورت فوريت رئيس ميتواند اجازه داده و بعد‌مجلس را در اولين جلسه مسبوق نمايد.

در موقعي كه مرخصي خواسته ميشود بكميسيون مخصوص مرخصي رجوع شده و كميسيون مزبور رأي خود را ميدهد. رئيس در موقعي كه استدعاي مرخصي را بمجلس عرضه ميدارد رأي كميسيون را هم در باب هر يك از آنها اظهار ميدارد.

نماينده كه بدون مرخصي غيبت كرده است مقرري او براي مدت غيبت مقطوع است و همچنين است درباره اشخاصيكه بيش‌از آنچه اجازه داده شده است غيبت مينمايند.

ماده صد و بيستم - اشخاصي كه بدون عذر موجه غايب ميشوند جزو غائبين بدون اجازه هستند. نمايندگان از وقت مقرر براي انعقاد مجلس بدون اجازه تأخير نمايند يا در موقع دادن رأي در مطالبي كه جزو دستور آن جلسات است بدون عذر موجه‌ غيبت نمايند بهر نيمساعت تأخير و بهر سه غيبت در يك جلسه در موقع دادن رأي ثمن مقرري يك روزه آنها كسر خواهد شد و بعلاوه مدت ‌غيبت آنها در صورت مجلس و در روزنامه رسمي اعلان ميشود. نمايندگاني كه در سه جلسة متوالي يا شش مرتبه در ظرف سي روز در موقع دادن رأي در مطالبي كه جزو دستور آن جلسات است بدون عذر موجه‌حاضر نباشند بمنزلة كساني هستند كه بعدة همان جلسات بدون عذر موجه غيبت كرده‌اند و نمايندگاني كه در جلسات مقررة شعبه و كميسيون بدون‌عذر موجه تأخير نمايند نسبت بهر نيم ساعت تأخير يكدوازدهم مقرري روزانه آنها كسر خواهد گرديد بدون اينكه براي هر يك جلسه كميسيون اين‌جرم از نصف مقرري يك روزه تجاوز نمايد بعلاوه هر يك از اعضاء كميسيونها كه در دو جلسه متوالي و يا در چهار جلسه متناوب بدون عذر موجه‌در مدت سي روز بكميسيون حاضر نشوند از عضويت مستعفي خواهند بود . مراتب فوق را بايد مباشرين تشخيص و معين نمايند اسامي غائبين بي‌عذر موجه در روزنامه‌هاي رسمي قيد خواهد شد.

اعتراضات راجعه به غيبت به هيئت‌رئيسه اظهار مي‌شود و هيئت مزبوره پس از آنكه عقيده كميسيون را تحصيل كرد‌درباره آن حكم ميكند.

در باب انتظام مجلس

تنبيهاتيكه از بابت حفاظ نظم در مورد نمايندگان ميتوان مجري داشت از اينقرار است: اولاً- اخطار. ثانياً- اخطار با قيد در صورت مجلس. ثالثاً- مؤاخذه. رابعاً-مؤاخذه با ممنوع بودن از حضور در جلسات موقتاً.

اخطار كه از مختصات رئيس است درباره ناطقيني است كه از دائره نظم خارج ميشوند و نيز درباره اعضائيست كه بواسطه عدم رعايت ماده (112) يا به اقسام ديگر باعث بي‌نظمي ميشوند.

در صورتيكه بيكي از نمايندگان در دفعه اولي اخطاري شد باشد و در همان جلسه مجدداً مستحق همين تنبيه بشود‌اين دفعه اسم او در صورت مجلس قيد خواهد شد.

اخطار با قيد در صورت مجلس موجب قطع عشر مقرري يكماهه است.

ناطقي كه باو اخطاري شده و اطاعت نمايد هر گاه براي برائت ذمه اجازه نطق بخواهد داده خواهد شد. هر نماينده كه بدون اجازه حرف زده يا نطقي نمايد و از اين جهت باو اخطاري بشود هر گاه براي برائت ذمه اجازه نطق بخواهد داده نخواهد شد مگر‌در آخر جلسه الا اينكه رئيس اجازه نطق را مقتضي بداند. پس از بيانات نماينده در برائت ذمه خود هر گاه رئيس قانع نشده و اخطار را در مورد آن شخص برقرار داشت مراتب را منشيها يادداشت خواهند كرد.

هر گاه بناطقي در يك جلسه دو مرتبه اخطار شود مجلس ميتواند در صورت تقاضاي رئيس حق نطق را در آن جلسه‌از او سلب نمايد. رأيي كه در اين باب گرفته ميشود بقيام و قعود بدون مذاكره خواهد بود.

مؤاخذه در موارد ذيل است: اولا- نماينده كه پس از اخطار با قيد در صورت مجلس در همان جلسه مجدداً از دايره نظم خارج ميشود. ثانياً-نماينده كه در ظرف سي روز شش مرتبه مورد اخطار واقع شده باشد. ثالثاً - نماينده كه در مجلس منشأ غوغائي شده يا اين كه محرك امتناع جمعي از كار بشود. رابعاً - نماينده كه بيك يا چند نفر از نمايندگان ديگر فحش داده يا تهديد نمايد.

مؤاخذه با منع حضور در موارد ذيل است: اولا- نماينده كه پس از مؤاخذه در همان جلسه مجدداً از دايره نظم خارج مي‌شود. ثانياً -نماينده كه در ظرف ششماه دو مرتبه مؤاخذه شده باشد. ثالثاً- نماينده كه مردم را در مجلس علني به زد و خورد يا جنگ خانگي يا بضديت و نقض قوانين اساسي دعوت و ترغيب نمايد. رابعاً- نماينده كه نسبت به مجلس يا قسمتي از مجلس يا برئيس هتك شرف نمايد. خامساً -نماينده كه نسبت بيك يا چند نفر از هيئت دولت فحش داده يا تهديد نمايد. سادساً- نماينده كه نسبت بدولت توهين نمايد.

در صورتيكه تنبيه مؤاخذه با منع حضور درباره نماينده رأي داده شده باشد نماينده مزبور تا هفت جلسه حق شركت در امور‌مجلس ندارد. پس از رأي مجلس رئيس نماينده را دعوت به بيرون رفتن ميكند هر گاه اطاعت نكند رئيس جلسه را ختم مينمايد ولي مجدداً ميتواند منعقد كند. در صورت عدم اطاعت و نيز در صورتيكه مؤاخذه با منع حضور درباره نماينده باشد كه در ظرف ششماه قبل همين تنبيه در حق او مجري شده باشد‌تنبيه فوق مضاعف خواهد بود.

چنانچه شخص نماينده قبل از انقضاء مدت معينه داخل عمارت مجلس بشود بحكم مباشرين دستگير شده در محل‌مخصوص كه براي اين امر معين شده است مدتي كه متجاوز از سه روز نباشد توقيف ميشود. اگر نماينده مزبور داخل محل انعقاد مجلس بشود پس از آنكه هيئت‌رئيسه حضور او را به مجلس اخطار نمود رئيس جلسه را ختم نموده و مباشرين بحكم رئيس در توقيف نماينده بطوري كه در فوق ذكر شده اقدام مينمايند.

مؤاخذه و نيز مواخذه با منع حضور بايد به تقاضاي رئيس باشد اخذ رأي بقيام و قعود خواهد بود. نماينده كه دربار او يكي از اين دو فقره تنبيهات خواسته شده است حق دارد خود شخصاً اگر بعضي اظهاراتي دارد بنمايد يا بتوسط ديگري از‌نمايندگان از طرف خود آن اظهارات را به مجلس عرضه دارد. رأي مجلس در باب مؤاخذه و مؤاخذه با منع حضور در صورت مجلس قيد خواهد شد.

مؤاخذه موجب قطع ربع حقوق يك‌ماهه و مواخذه با منع حضور موجب قطع نصف حقوق يكماهه است.

در صورتيكه در محوطه مجلس از طرف يكي از نمايندگان جنحه يا جنايتي بروز نمايد رئيس مراتب را باطلاع مجلس‌رسانيده و مذاكرات في‌الفور قطع ميشود. در صورتيكه نماينده مزبور بخواهد توضيحات بدهد اجازه داده ميشود پس از آن بايد بحكم رئيس از مجلس خارج شده و به محلي كه در ماده(131) ذكر شد برود چنانچه اطاعت ننمايد يا اينكه در مجلس غوغايي بشود رئيس جلسه را ختم مينمايد. هيئت‌رئيسه وقوع جنحه و جنايترا به ديوانخانه اطلاع ميدهد.

‌در باب دوائر و محاسبات

اداره مجلس در تحت دو شعبه منشعب ميشود: (1)- شعبه تقنينيه. (2)- شعبه اداري. شعبه تقنينيه عبارت است از دارالانشاء هيئت‌رئيسه و دايره تحرير صورت مجلس و صورت مشروح مجلس و دايره تندنويسي و دايره ارسال مراسلات‌و مطبوعات راجع بقوانين. شعبه اداري عبارت است از دارالانشاء مباشرت و دايره دفترخانه و كتابخانه و صندوق و ابنيه مجلس.

شعبه تقنينيه در تحت رياست و نظارت عاليه رئيس مجلس است ولي مخارجيكه براي دوائر اين شعبه لازم ميشود بايد‌قبل از وقت بتصديق مباشرين رسيده باشد. شعبه اداري در تحت رياست و نظارت مباشرين است.

تحقيق و تصفيه محاسبات مجلس راجع بكميسيون محاسبات است ولو اينكه محاسبات تفريغ نشده سابق باشد و نيز‌تفتيش كليه اشياء منقوله مجلس بر عهده كميسيون مزبور است. بودجه مجلس را هرساله مباشرين معين كرده بكميسيون محاسبات ميدهند و كميسيون پس از مداقه و رسيدگي براي تصويب آنرا در مجلس علني‌بعرض ميرساند. مخارج مجلس مانند بودجه مملكتي بايد براي مدت يك سال معين شود در آخر هر سال كميسيون محاسبات از انجام وظايف محوله راپرتي بمجلس‌ميدهد.

مباشرين از ميان خود يكنفر براي محاسبات مخارج بانتخاب معين ميكنند. براي اينكه حوالجات در صندوق مجلس كارسازي شود: اولا - بايد در بودجه مجلس آن خرج تصويب شده باشد. ثانياً - اسناديكه براي صحت خرج در نظامنامه محاسبات مجلس معين شده است منضم بآن حواله باشد. ثالثاً - آن حواله بايد بامضاي مباشري كه براي محاسبات مخارج مجلس معين شده است رسيده باشد.

‌در باب نظم داخلي و خارجي مجلس اختيارات رئيس

حفظ امنيت محوطه مجلس محول برئيس است. عده قواي نظامي كه براي اين امر لازم است بسته بقرارداد خود رئيس و در تحت اوامر او است.

رئيس از طرف مجلس حافظ و مجري قواعد نظم مجلس است.

بغير از وزراء و معاونين ايشان و رئيس دارالانشاء و رئيس كابينه هيئت‌رئيسه و نيز رئيس و اعضاي دايره صورت مجلس‌و رئيس و اعضاء دايره تندنويسان مجلس و همچنين پيشخدمتان مخصوص اتاق مجلس هيچكس بهيچ عنوان در موقع جلسه در محل مخصوص‌اجلاس نمايندگان حق دخول ندارد.

مخبرين جرايد و تماشاچيان با داشتن بليط در محل مخصوص كه خارج از محل اجلاس نمايندگان براي آنها معين شده‌است حق دخول دارند.

مخبرين جرايد و تماشاچيان بايد ساكت بنشينند و اگر از طرف يكي از آنها علامت تكذيب يا تصديق مشاهده شود فوراً‌اخراج خواهد شد.

هر تماشاچي كه باعث اغتشاش مذاكرات يا اختلال نظم شود فوراً بمحاكم مرجع جلب ميشود.

در مسائل متفرقه

هيئتهائي كه مجلس صلاح ميداند در بعضي از مواقع از طرف مجلس حضور بهم رسانند عده اعضاء آنها بسته بقرارداد مجلس است.

در مواقعيكه هيئت مزبوره مأمور بگفتگو و مذاكره مطلبي نباشد از قبيل تبريك و تشريفات و غيره اعضاء آن هيئت بقرعه معين ميشوند و رئيس يا يكي از نايبان رئيس و دو نفر از منشيان لزوماً جزء هيئت مزبوره هستند ولي در موارديكه هيئت مأمور مذاكره و‌گفتگوئي است اعضاء آن بسته بانتخاب مجلس است.

هر نماينده كه بانتخاب او رسيدگي و صحت آن معلوم شده است ميتواند از شغل نمايندگي استعفا بدهد. هر گاه نماينده قبل از رسيدگي استعفا بدهد اين مسئله باعث توقيف رسيدگي نخواهد شد.

استعفانامه بعنوان رئيس مجلس نوشته ميشود و رئيس در ظرف يك هفته آنرا باطلاع مجلس رسانيده و بعد ‌سوادي براي وزير داخله مي‌فرستد.

هيئت‌رئيسه در باب ترتيب صورت مجلس و صورت مشروح مجلس و نيز در باب ترتيبات داخلي دوائر و تعيين شغل و‌تكاليف اجزاء نظامنامه مرتب خواهد كرد و نيز مباشرين يك نظامنامه در باب محاسبات مجلس مرتب كرده بمجلس پيشنهاد ميكنند.

نظامنامه داخلي مجلس مورخه بيست و نهم شعبان 1324 منسوخ و از درجه اعتبار ساقط است.

مواد الحاقيه

در انتخاباتيكه باكثريت نسبي از طرف مجلس ميشود هر گاه يكي از منتخبين استعفا دهد بجاي او انتخاب جديد خواهد شد.

نمايندگاني كه در كميسيون بودجه عضويت ندارند مي‌توانند بدون شركت در مباحثات هنگام انعقاد جلسات كميسيون بودجه حاضر شده و‌مذاكرات را استماع نمايند.

مقرري نمايندگان مجلس شوراي ملي از تاريخي كه صحت اعتبارنامه ايشان در مجلس تصديق شود محسوب خواهد بود.