آيين نامه ايمني در تونل سازي

به استناد مواد (۸۵) و (۸۶) قانون كار جمهوري اسلامي ايران، با هدف ايمن‌ سازي و پيشگيري از حوادث ناشي از كار، "آيين ‌نامه ايمني در تونل ‌سازي" كه در جلسه مورخ 20 /05 /1399 "شوراي عالي حفاظت فني" تدوين و توسط آن شورا پيشنهاد شده است، به‌ شرح زير تصويب مي ‌گردد.

كليات

هدف و دامنه كاربرد: اين آيين نامه به استناد ماده ۸۵ قانون كار، به منظور صيانت از منابع انساني و مادي كشور و پيشگيري از حوادث ناشي از كار در كارگاه هاي تونل سازي به غير از معادن تدوين شده است.

تعاريف: در اين آيين‌ نامه اصطلاحات زير در معاني مشروح ذيل به كار مي‌ روند:

شخص داراي صلاحيت (پاورقي): منظور شخص آموزش‌ ديده با مهارت فني، تجربه و توانايي لازم به منظور شناسايي، ارزيابي و كنترل مخاطرات عملياتي در محيط كار است كه حسب مورد، وظايفي شامل پايش هوا، بررسي وجود آلاينده ها، پايداري و استحكام زمين، تجهيزات و ماشين آلات و همچنين شناسايي موارد نقص احتمالي و رفع آن‌ ها را عهده دار است و توسط كارفرما بكار گرفته مي ‌شود.

1 - Competent person

مسئول ايمني: فردي است كه وظيفه نظارت و هماهنگي امور مرتبط با ايمني و حفاظت فني حين عمليات اجرايي را عهده دار است.

چاه (پاورقي): گذرگاهي است براي دسترسي و ارتباط از سطح زمين به مكاني معين زير سطح زمين، كه با زاويه بيش از ۱۸ درجه نسبت به افق حفر مي شود.

2 - shaft

تونل: حفاري در زير سطح زمين كه به صورت افقي يا تقريباً افقي انجام مي‌ شود.

شرايط اضطراري: وضعيت غيرقابل انتظار و بدون برنامه ‌ريزي با منشأ طبيعي يا انساني نظير سيلاب، زلزله، انفجار، آتش ‌سوزي، نشت گاز، ريزش، رهايش گاز و نظاير آن‌ ها است كه مي ‌تواند باعث بروز خسارات جاني و مالي گردد.

سولفيد هيدروژن: گازي سمي و آتش زا است كه در صورت تجمع بيش از حد آن در يك ناحيه و تجاوز از حد پايين اشتعال يا انفجار مي‌ تواند منجر به آتش سوزي شود.

گاز متان: گازي بي‌ رنگ، بي ‌بو و قابل اشتعال كه ماده اصلي تشكيل ‌دهنده گاز طبيعي است و به عنوان سوخت مورد استفاده قرار مي ‌گيرد.

گاز منوكسيد كربن: گازي است كه بر اثر سوختن ناقص كربن به وجود مي ‌آيد و سمي، بي رنگ، بي بو و از هوا كمي سنگين ‌تر است.

حد پايين انفجار (پاورقي): كمترين غلظت درصد از يك گاز يا بخار كه در صورت تماس يا مواجهه با منبع ايجاد احتراق (مثل جرقه، شعله روباز يا گرما) منفجر شده يا مشتعل مي‌ شود.

3 - lower explosive limit

پذيرگاه: محل توقف، بارگيري و تخليه واگن ‌ها و انجام وظايف مختلف زيرزميني كه معمولاً در محل ارتباط با چاه قائم يا چاه مايل در زير زمين احداث مي ‌شود.

عمليات امداد و نجات: به مجموعه اقدامات و فعاليت‌ ها در حين حادثه با هدف امدادرساني براي رهاسازي و نجات مجروحان و مصدومان گرفتار در صحنه آسيب گفته مي ‌شود.

حدود مجاز مواجهه شغلي: مقادير مجاز قابل قبول عوامل مخاطره آميز شغلي است كه ميزان آلاينده ها و عوامل زيان آور با آن سنجيده مي شود.

مقررات عمومي

كارفرما مكلف است، تدابير و اقدامات احتياطي لازم بر اساس فرآيند مديريت ريسك مشتمل بر موارد زير را در عمليات تونل‌ سازي پيش ‌بيني و اجرا نمايد:

شناسايي مخاطرات ايمني و حفاظت فني

كنترل و پايش هواي محيطي

تهويه

وسايل ارتباطي

كنترل سيلاب

تجهيزات مكانيكي و الكتريكي

تجهيزات حفاظت فردي

استفاده از مواد منفجره

پيشگيري و حفاظت در برابر حريق

روشنايي

تهيه دستورالعمل اجرايي واكنش در شرايط اضطراري

تهيه برنامه عملياتي شيوه تخليه و شمارش دقيق اشخاص و كنترل سامانه‌ هاي ورود و خروج

كنترل و پايداري تونل

پيش بيني تمهيدات لازم به منظور اجراي دستورالعمل و اصول ايمني توسط كارگران

ساير موارد مرتبط با ماهيت فعاليت.

به كارگيري نيروي انساني در كارگاه تونل‌ سازي پيش از برخورداري از آموزش ايمني متناسب با نوع كار ممنوع است و كارفرما مكلف است از طريق مراجع داراي صلاحيت نسبت به آموزش كارگران خود اقدام نمايد.

تأمين راه دسترسي ايمن براي ورود و خروج كارگران در تمام جبهه ‌هاي كاري و ايستگاه ‌هاي عملياتي با رعايت اصول پيشگيري از جمله برخورد ماشين ‌آلات و تجهيزات متحرك با كارگران الزامي است.

كليه مسيرهاي دسترسي و ورودي ‌هاي غيرمجاز در عمليات تونل‌ سازي به ‌زير سطح زمين بايد به طريق ايمن مسدود و با علائم هشداردهنده مشخص شوند.

كارفرما بايد مستندات مربوط به مطالعات زمين شناسي، مسيرهاي تأسيسات مدفون، لايه‌ هاي هيدروكربن در منطقه احداث تونل براي شناسايي مخاطرات از جمله سفره هاي آب زيرزميني و ميزان تصاعد گاز‌هاي قابل اشتعال، انفجار و سمي ثبت و نگهداري نمايد.

براي تردد ايمن كارگران و انتقال تجهيزات از طريق مبادي ورودي و دهانه‌ هاي باز، ضروري است مسيرهاي دسترسي به حفاظ، نرده و يا ديوار تجهيز شوند و در صورت نياز مسيرهاي عبوري با روش بتون ‌پاشي تحكيم شوند.

اطلاع رساني و ارتباطات

كارفرما يا نماينده قانوني وي مكلف است نسبت به بكارگيري شخص داراي صلاحيت به منظور ثبت اطلاعات مديريت مخاطرات عملياتي غيرمعمول (شامل خرابي تجهيزات عملياتي، رانش و سستي بستر عمليات، رانش و ريزش از ناحيه ديواره ها و سقف تونل، سيل، آتش ‌سوزي، انفجار، نشت گاز، خرابي سامانه تهويه، نقص فني ماشين آلات عملياتي و نظاير آن ‌ها) كه بر فعاليت ايمن كارگران موثر است، اقدام نمايد. اين فرد بايد مراتب را به صورت مستند در اختيار سرپرست نوبت كاري (شيفت كاري) بعدي و مسئول ايمني، قرار دهد.

كارفرما بايد هشدارهاي ايمني لازم را به روش مناسب به اطلاع كارگران هر شيفت برساند.

پيش ‌بيني و تأمين سامانه ارتباطي مطمئن و مناسب در طول عمليات تونل ‌سازي و در شرايط اضطراري توسط كارفرما الزامي است؛ همچنين قبل از شروع هر نوبت كاري، بايد از صحت عملكرد وسايل ارتباطي اطمينان حاصل شود.

مركز كنترل سامانه ارتباطي بايد داراي منبع تغذيه مستقل از ساير منابع تغذيه كارگاه بوده و در شرايط بحراني قادر به ارائه سرويس باشد.

در صورت عدم امكان برقراري ارتباط از طريق سامانه صوتي، كارفرما مكلف است نسبت به تأمين تجهيزات جايگزين و استقرار يك شخص داراي صلاحيت در طول مدت عمليات صرفاً براي برقراري ارتباط اقدام نمايد.

كارفرماي اصلي بايد شيوه مناسب و مطمئن ارتباطي ميان پيمانكاران فعال در محيط كار يا كارگاه را به منظور تبادل اطلاعات مربوط به رويدادهاي موثر بر ايمني كارگران بكار گيرد.

آب راه ‌هاي با شيب تند و دهانه‌ هاي باز بايد به صورت محكم و مطمئن پوشانده، محصور و با علايم هشدار‌دهنده قابل مشاهده و خوانا، مشخص شوند.

تهويه

تأمين هواي كافي و سالم در كليه جبهه‌ كارهاي زير سطح زمين براي پيشگيري از تجمع ذرات گرد و غبار، فيوم، دمه يا گازهاي خطرناك الزامي است.

استفاده از روش تهويه مكانيكي براي عمليات تونل‌ سازي الزامي است، مگراين ‌كه كارفرما با ارائه نقشه ‌ها و محاسبات تهويه مورد تأييد مراجع داراي صلاحيت نشان دهد كه تهويه طبيعي در تمام فصول سال براي تأمين حجم و جريان هواي مورد نياز، كافي است.

در صورت استفاده از روش تهويه مكانيكي، بايد سامانه تهويه تونل از قابليت معكوس كردن جهت جريان مكانيكي هوا، در شرايط لازم برخوردار باشد.

حداقل هواي سالم مورد نياز در زير سطح زمين براي هر كارگر شاغل ۶ مترمكعب بر دقيقه است؛ سرعت خطي جريان هوا در تونل يا چاه، مناطق عملياتي و حفاري كه توليد آلاينده در اتمسفر داخل چاه يا تونل مي‌كند، بايد حداقل 15 /9 (نه و پانزده صدم) متر در دقيقه باشد.

سامانه تهويه بايد قابليت انتقال فيوم و دود حاصل از انفجار را به خارج از محيط كار و فضاي باز داشته و درهاي تهويه بايد در هنگام استفاده، بدون در نظر گرفتن جهت جريان هوا بسته شوند.

بكارگيري تمهيدات لازم براي جلوگيري از ايجاد گرد و غبار در ضمن حفاري با ماشين آلات و همچنين در زمان بارگيري و حمل و نقل ضروري است.

استفاده از سامانه تهويه موقت تا زمان نصب سامانه تهويه دائمي، براي حفاري زيرزميني الزامي است؛ اين سامانه بايد كليه شرايط مورد نياز براي اجراي حفاري را مطابق با استانداردها و مشخصات فني، عمومي و نظر مهندس ناظر دارا باشد.

در حفاري زيرزميني براي به حداقل رساندن گرد و غبار، بايد چال زني به روش تر انجام گيرد.

دود و گرد و غبار ناشي از عمليات انفجار بايد از نزديكترين فاصله ممكن به جبهه كار به بيرون تونل هدايت شود، اين فاصله نبايد بيش از ۳۰ متر باشد.

سامانه تهويه بايد دود و گرد و غبار ناشي از عمليات انفجار و فعاليت هاي اجرايي را به نحوي انتقال دهد كه مجدداً به داخل تونل و كارگاه هاي مجاور وارد نشود.

كليه دستگاه ها و مجاري تهويه بايد در وضعيت مطلوب نگهداري و از هرگونه آسيب ديدگي حفاظت شود و در صورت خرابي سريعاً تعمير گردد .

سامانه تهويه هوا در عمليات احداث تونل‌هاي گازدار بايد خصوصيات زير را دارا باشد:

مقاومت در برابر حريق،

مجهز به سامانه اتصال به زمين و تجهيزات جانبي متناسب با طبقه ‌بندي محيط­هاي قابل اشتعال و انفجار و ساير موارد مرتبط.

پايش هواي تونل

شخص داراي صلاحيت بايد نسبت به تعيين شيوه پايش مستمر و كنترل كيفيت هواي تونل به منظور تعيين عدم تجاوز از حدود مجاز تعيين شده، ميزان گازهاي متصاعد از موتورهاي ديزلي، سوخت مصرفي، حجم و جريان هوا، جوشكاري، برشكاري و فعاليت‌ هاي فيزيكي نيروي كار و ديگر موارد مشابه از حدود مجاز شغلي ملي در زير سطح زمين اقدام نمايد. شخص داراي صلاحيت موظف به ثبت و نگهداري مستندات مرتبط در محل كار است.

ميزان گازهاي آلاينده در هواي تونل (مونوكسيدكربن، دي اكسيد نيتروژن، سولفيد هيدروژن و ديگر گازهاي سمي، گرد و غبار، بخارات و فيوم ‌ها) نبايد از مقادير حدود مجاز مواجهه شغلي ملي تجاوز نمايد.

ميزان اكسيژن موجود در هواي تونل بايد در محدوده 5 /19 (نوزده و نيم) تا ۲۲ (بيست و دو) درصد باشد و سنجش ميزان اكسيژن هوا، بايد قبل ازسنجش ميزان ساير آلاينده‌ هاي هواي محيط كار انجام شود.

اندازه‌ گيري ميزان گاز متان و ساير گازهاي قابل اشتعال و انفجار در مسيرهاي حفاري كه بر اساس مطالعات زمين شناسي (موضوع ماده ۶ اين آيين نامه)، ريسك متصاعد شدن گازهاي مذكور كم است، بايد پيش از ورود كارگران به تونل در هر نوبت كاري و حداقل يك بار در بين نوبت‌ هاي كاري و همچنين در هنگام عمليات گرم از فاصله ۳۰ سانتيمتري از زير سقف جبهه كار، كف يا ديوارها در طول تونل الزامي است.

در صورت وجود رگه هاي منشاء توليد گاز متان يا گازهاي قابل اشتعال در مسير حفاري، اندازه‌ گيري گاز مذكور بايد به صورت مداوم و مستمر انجام پذيرد.

در صورت ثبت حداقل دو مورد گاز قابل اشتعال و يا انفجار حين اندازه گيري گاز متان در مسير حفاري، سنجش گاز بايد به صورت مستمر انجام پذيرد.

در صورت تجاوز ميزان گاز متان يا ساير گازهاي قابل اشتعال و انفجار از حدود مجاز در حفريات زير سطح زمين يا در هواي برگشتي از تونل بايد بلافاصله جريان برق تمام تجهيزات به جز دستگاه ‌هاي پمپاژ و تهويه تونل قطع شده و كليه كارگران به ‌جز كارگران مورد نياز براي رفع خطر در شرايط اضطراري، به مكاني امن روي سطح زمين هدايت شوند.

انجام هرگونه عمليات جوشكاري، برشكاري يا ساير كارهاي گرم در داخل تونل مشروط به اندازه‌ گيري ميزان گازهاي قابل اشتعال (متناسب با طبقه بندي محيط هاي قابل اشتعال و انفجار) و در غلظت كمتر از ۱۰ درصد از حدود مجاز پايين انفجار مجاز است.

استفاده از تجهيزات و ماشين ‌آلات موتوري با سامانه احتراق غيرديزلي در تونل ‌هاي داراي گاز قابل اشتعال و انفجار ممنوع است.

استفاده از شعله باز و ورود منابع با پتانسيل ايجاد جرقه مانند كبريت، فندك و موارد مشابه به تونل‌ هاي داراي گاز و ذرات قابل اشتعال و انفجار ممنوع است و كارفرما مكلف به انجام اقدامات نظارتي و كنترلي لازم در اين خصوص است.

هنگام استفاده از ماشين ‌آلات مكانيزه حفاري پيوسته ( TBM ) (پاورقي) ، پايش مداوم گازهاي قابل اشتعال بايد با استفاده از آشكارسازهاي سطحي نصب شده در بالا و جلوي قسمت صفحه حفار ماشين انجام پذيرد.

4 - Tunnel Boring Machine

در صورت پايش هوا در داخل تونل و كشف گاز سمي و قابل اشتعال سولفيد هيدروژن، شخص داراي صلاحيت بايد اقدامات زير را براي كنترل محيط كار به منظور پيشگيري از آتش سوزي و خفگي افراد انجام دهد:

پايش هواي محيطي در زمان شروع و ميان هر نوبت كاري بر اساس حدود مجاز مواجهه شغلي به طور معمول انجام شود.

پايش متوالي هوا در جبهه هاي كاري در صورت تجاوز ميزان غلظت گاز به بيش از ppm۵ (پاورقي)، با دستگاه مجهز به نشانگر در ابتدا، ميان و انتهاي شيفت انجام گيرد.

5 - Part Per Million

در صورت تجاوز غلظت گاز سولفيد هيدروژن به بيش از ppm۱۰ بايد نمونه گيري به صورت مداوم انجام پذيرد و به كارگران اطلاع داده شود.

در صورت افزايش غلظت گاز سولفيد هيدروژن به بيش ازppm ۲۰ بايد ضمن اعلام هشدار صوتي و بصري حسب مورد، بايد اقدامات اضافي شامل (استفاده از تجهيزات تنفسي، افزايش حجم تهويه، تخليه افراد) صورت گيرد.

در صورت افزايش غلظت گاز متان و يا ساير گازهاي قابل اشتعال يا انفجار به ‌بيش از حد پايين انفجار در زير سطح زمين يا در مسير برگشت جريان هوا، شخص داراي صلاحيت بايد اقدامات زير را انجام دهد:

افزايش دبي جريان هوا

كنترل و پايش مداوم غلظت گاز متان و ساير گازهاي قابل اشتعال يا انفجار

در صورت افزايش غلظت گاز متان و ساير گازهاي قابل اشتعال يا انفجار به ميزان ۱۰ درصد بيش از حد پايين انفجار انجام كارهاي گرم در نزديكي يا مجاورت گازهاي مذكور بايد سريعاً متوقف شود.

هنگامي كه ميزان غلظت گاز متان يا ساير گازهاي قابل انفجار يا اشتعال به بيش از ۲۰ درصد از حد پايين انفجار برسد، كارگران بايد سريعاً به خارج تونل هدايت شوند.

در صورت افزايش غلظت گاز متان يا ساير گازهاي قابل انفجار يا اشتعال به بيش از ۲۰ درصد از حد پايين انفجار بايد تمام سامانه‌ هاي برق رساني به تجهيزات و روشنايي به جز تجهيزات تهويه هوا متوقف شود.

ورود مجدد كارگران به داخل تونل، منوط به دستيابي به ميزان كمتر از 20 درصد حد پايين انفجار گازهاي قابل انفجار است.

هنگام توقف عمليات تونل‌ سازي به دليل افزايش مقادير خطرناك گاز متان يا ساير گازهاي قابل اشتعال و انفجار، ورود مجدد كارگران به داخل تونل و راه‌ اندازي تجهيزات و ماشين ‌آلات، منوط به اندازه‌ گيري و تعيين ميزان مجدد گازها توسط شخص داراي صلاحيت و اخذ مجوز مكتوب مبني بر تأمين شرايط ايمن كارگاه خواهد بود.

در تونل‌ هاي با جو قابل انفجار، نظارت و پايش مستمر هواي محيطي با رعايت موارد زير الزامي است:

تجهيزات پايش خودكار گاز قابل انفجار در هنگام استفاده از ماشين ‌آلات حفاري در قسمت‌ هاي بالاي ريل و در مسير هواي برگشتي تونل بايد پيش ‌بيني شود.

سامانه پايش مداوم هواي داخل تونل بايد داراي تجهيزات هشداردهنده شنيداري بوده و به استثناي تجهيزات پمپاژ و تهويه هوا امكان قطع جريان برق در جبهه كار، متاثر از عمليات زير سطح زمين را داشته باشد.

سنجش ميزان گازهاي داخل تونل به صورت مداوم در طي فرآيند عمليات گرم (برشكاري و جوشكاري) يا ساير موارد مشابه الزامي است.

پس از عمليات حفاري و انفجار و پيش از ورود كارگران بايد ميزان گاز سمي و قابل اشتعال و انفجار دوباره اندازه گيري شود.

سنجش‌ هاي كيفي و كمي هواي محيط كار شامل نوع گازها و ميزان آن، محل آزمون، تاريخ و ساعت انجام آزمون و همچنين مدت زمان نظارت بايد ثبت شده و هنگام بازرسي از كارگاه در دسترس باشد.

تمامي مستندات اين فصل بايد داراي محتويات زير بوده و در كارگاه ثبت و نگهداري شود:

تاريخ انجام آزمون و نوع آن،

تأييديه شخص داراي صلاحيت

نتايج آزمون

نشاني محل دقيق آزمون.

روشنايي

كارفرما بايد نسبت به پيش بيني تأمين حداقل روشنايي لازم در تونل مطابق با مقادير زير اقدام نمايد و در صورت نياز، كارگران شاغل در زير سطح زمين را به تجهيزات روشنايي فردي مجهز نمايد.

مناطق ساخت و ساز عمومي در كارگاه، محيط هاي سرپوشيده درون تونل شامل انبارها، راهروها و راه‌ هاي خروجي و چاه قائم برابر ۵۴ لوكس.

منطقه بتون ريزي، دپوي نخاله، راه ‌هاي دسترسي محدود، سكوهاي بارگيري، جايگاه ‌هاي سوخت گيري و تعميرگاه‌ ها برابر ۳۳ لوكس.

جبهه كار حين عمليات تونل‌ سازي حداقل ۱۰۷ لوكس.

مسير سامانه روشنايي تونل و نحوه نصب آن بايد به گونه اي پيش بيني شود كه در معرض آسيب ‌ديدگي و قطع مدار قرار نگيرد.

لامپ ها نبايد در محل هايي نصب شوند كه احتمال برخورد افراد و ماشين ‌آلات به آن‌ ها وجود داشته باشد .

استفاده از تجهيزات روشنايي قابل حمل ايمن در عمليات انفجار در جبهه كار منوط به رعايت حداقل فاصله ۱۵ متري از مواد منفجره مجاز است.

پيش بيني سامانه روشنايي متناسب با طبقه بندي شرايط محيط كار براي فضاهاي زيرزميني الزامي است.

شدت روشنايي در كليه نقاط فضاهاي زيرزميني نبايد كمتر از ۵ شمع (يا ۵۴ لوكس) باشد.

علائم هشدار‌دهنده بايد همواره در معرض روشنايي قرار داشته باشند.

پيشگيري و كنترل آتش سوزي

ايجاد شعله‌ هاي باز و روشن كردن آتش در عمليات تونل‌‌ سازي ممنوع است.

در صورت ضرورت انجام عمليات گرم (جوشكاري، برشكاري و ساير عمليات گرم) كسب مجوز لازم از كارفرما و شخص داراي صلاحيت الزامي است.

نصب علائم هشداري قابل رؤيت با ممنوعيت استعمال دخانيات و ايجاد شعله ‌هاي باز آتش در مناطق داراي خطر انفجار و آتش‌ سوزي الزامي است.

هرگونه حمل، ذخيره و استفاده از بنزين در زيرزمين ممنوع است و ذخيره ‌سازي سوخت ديزل براي تجهيزات و ماشين ‌آلات موتوري زير سطح زمين حداكثر براي يك ساعت مصرف، مجاز است.

لوله كشي انتقال سوخت ديزل از سطح زمين به زير سطح زمين فقط با رعايت شرايط زير مجاز است:

حداكثر ظرفيت تانكر يا مخزن مستقر در سطح زمين براي تأمين تجهيزات با مقدار سوخت مورد نياز براي ۲۴ ساعت كار باشد.

اتصال مخزن سطحي به نازل بايد به وسيله يك لوله يا شيلنگ استاندارد، مجهز به شير انجام شود،

لوله ارتباطي به غير از زمان انتقال سوخت بايد همواره خالي باشد.

لوله ‌هاي انتقال سوخت در چاه از آسيب و صدمه محافظت شوند.

نگهداري روغن، گريس و سوخت ديزل در زيرزمين بايد در ظروف محكم و در بسته و در مناطق مقاوم در برابر آتش با رعايت فاصله حداقل ۹۰ متر از مخازن قابل انفجار زيرزميني و ۳۰ متر از پذيرگاه چاه صورت پذيرد.

محوطه‌ و جايگاه ذخيره سوخت بايد با خاك ‌ريز يا آب بند به نحوي مطمين محصور و محدود شود تا در صورت ريزش يا نشت سوخت مانع از انتشار آن گردد.

مواد قابل اشتعال موجود در سطح زمين بايد در فاصله بيش از ۳۰ متري از راه دسترسي به زيرزمين ذخيره شوند؛ در صورت عدم امكان تأمين اين فاصله بايد از يك مانع مقاوم با مقاومت حداقل يك ساعت در برابر آتش، به عنوان حائل استفاده شود.

مايعات هيدروليك مورد استفاده در ماشين ‌آلات و تجهيزات زير سطح زمين بايد در مقابل آتش مقاوم (نقطه اشتعال زياد) باشند.

كپسول ‌هاي آتش ‌نشاني پودر خشك شيميايي يا ساير خاموش كننده‌ هاي معادل بايد بر اساس مستندات شناسايي خطر و ارزيابي ريسك محيط كار، در مسير نوار نقاله نصب و آماده به كار باشند.

تأمين روشنايي در محل نگهداري و ذخيره روغن، گريس يا سوخت ديزل تنها با استفاده از تجهيزات برقي محافظت شده و با رعايت فاصله حداقل ۸ متر از اين مناطق مجاز است.

تمام سازه‌ هايي كه در زير سطح زمين يا در فاصله ۳۰ متري از دهانه ورودي زير سطح زمين واقع است، بايد از موادي ساخته شوند كه حداقل يك ساعت در برابر آتش سوزي مقاومت داشته باشند.

هرگونه نگهداري و ذخيره سازي، جابجايي و بكارگيري مواد منفجره در تونل‌ سازي بايد مطابق با ضوابط و مقررات ملي مرتبط با ايمني و دستورالعمل‌ هاي توليدكننده مواد منفجره انجام شود.

براي برداشت سنگ و مواد حاصل از آتشباري كه احتمال وجود مواد منفجره عمل نكرده در آن وجود دارد؛ بايد كارگران با موانع ايمن از اثرات انفجار ناخواسته محافظت شوند.

در صورت احتمال وقوع حادثه در اثر وجود مواد منفجره عمل نكرده، بايد هرگونه عمليات اجرايي در منطقه تحت تاثير تا حصول اطمينان از ايمني، متوقف شود.

پيش از شروع عمليات انفجار بايد تمهيدات ايمني لازم از قبيل آژير اعلام خطر و مسدود كردن محدوده هاي تحت تاثير انجام شود.

عمليات كار گرم

رعايت اصول زير در عمليات كار گرم (جوش كاري، برش كاري و ساير كار گرم) الزامي است:

ذخيره‌ سازي سيلندر اكسيژن و سوخت گاز بيش از مصرف يك دوره ۲۴ ساعته براي انجام جوشكاري، برشكاري يا ساير عمليات گرم در زيرسطح زمين ممنوع است.

نصب موانع مقاوم در برابر آتش، پيرامون موقعيت جوشكاري، برشكاري يا ديگر عمليات گرم در داخل حفريات زيرزميني ضروري است.

استفاده از گاز استيلن، گاز مايع و متيل استيلن پروپادين ( C۶H۸ ) در عمليات گرم (جوشكاري، برشكاري و ساير عمليات گرم) زير سطح زمين در شرايط خاص با مجوز مكتوب كارفرما و شخص داراي صلاحيت و با رعايت الزامات ايمني و مقررات اين آيين نامه امكان پذير است.

تحكيم و نگهداري مناطق زيرزميني

شخص داراي صلاحيت بايد قبل از شروع هر نوبت ‌كاري نسبت به بررسي ميزان پايداري و استحكام خاك در نواحي سقف و ديواره هاي جبهه كار اقدام نمايد.

رعايت اقدامات حفاظتي هنگام بررسي اين مناطق به منظور حفاظت شخص داراي صلاحيت در برابر ريزش سنگ هاي لق و بسترهاي خاك قابل رانش الزامي است.

تحكيم بسترهاي ناپايدار خاك توسط سازه هاي نگهبان و پشتيبان در داخل تونل براي پيشگيري از رانش و ريزش خاك الزامي است.

بررسي عملكرد ايمن سامانه نگهداري و پيچ سنگ ها با توجه به شرايط زمين و فاصله از منابع ناپايداري به صورت مستمر توسط شخص داراي صلاحيت با آچارهاي مخصوص (داراي گشتاورسنج) الزامي است.

حفاظت كارگران براي جلوگيري از خطر ريزش و رانش زمين هنگام نصب سامانه ‌هاي تحكيم و نگهداري الزامي است.

مجموعه سامانه نگهداري بايد به گونه‌ اي نصب شود كه تكيه‌ گاه نگهدارنده‌ ها به قدر كافي مقاوم بوده تا از لنگر وارده ناشي از فشار زمين جلوگيري كرده و از محل خود خارج نشود؛ پيش ‌بيني نصب سريع مهارهاي جانبي بين تجهيزات نگهداري مجاور براي اطمينان از مقاومت و پايداري بيشتر ضروري است.

زمين هاي تخريب ‌شده يا رانشي كه باعث ايجاد شرايط خطرناك مي ‌شوند بايد به سرعت، به سامانه نگهدارنده مجهز شده و در صورت خرابي سامانه يا نقص فني آن، اصلاح، ترميم يا تعويض شوند. هنگام تعويض سامانه نگهدارنده، قبل از برداشتن سامانه‌ هاي آسيب ديده، بايد نگهدارنده‌ هاي جديد نصب شوند.

نصب سپر حفاظتي يا هر نوع سازه نگهبان و پشتيبان حفاظتي براي تأمين ايمني مسير تردد كارگران در نواحي ناپايدار و يا در هنگام عمليات تعمير و نگهداري، پيش از شروع عمليات الزامي است.

كارفرما بايد نسبت به بررسي ميزان پايداري بستر خاك به منظور جلوگيري از ناپايداري محتمل بر فرو نشست ناشي از شسته شدن خاك بر اثر آب هاي روان سطحي يا زيرسطحي اقدام به پر نمودن بخش‌ هاي نشست كرده بستر خاك نمايد؛ يا با ايجاد موانعي در مسير آب‌ هاي روان سطحي يا زير سطحي، مانع از رسيدن آب به مناطق خطرناك شده و با نصب علائم هشداردهنده ديداري و شنيداري از ورود افراد به داخل منطقه خطر جلوگيري بعمل آورد.

قسمتي از پيچ سنگ ها كه بيرون از سنگ باقي مي ماند و همچنين مهره ها و واشرها بايد پس از نصب و كشش پيچ سنگ ها، با يك تركيب محافظ پوشش داده شود.

در صورت ضعف ميل مهار يا پيچ سنگ براي تحكيم تونل، بايد با حفر چال جديد در كنار مهار پيشين، نسبت به نصب ميل مهار اضافي و ايمن سازي محيطي اقدام نمود.

پيچ سنگ بايد به مدت ۴۸ ساعت پس از نصب، در مقابل هرگونه ضربه و فشار محافظت شود .

كليه ميل مهارهاي موجود در محدوده ۱۰ متري از موضع انفجار، پس از سپري شدن ۴ ساعت از عمليات انفجار در تونل بايد به منظور شناسايي ضرورت تحكيم مجدد تحت آزمايش كشش يا پيچش قرار گيرند .

چاه

محل‌ هاي تردد كارگران در دهانه ورودي چاله‌ ها و چاه با عمق بيش از 2 /1 متر (يك متر و بيست سانتيمتر) بايد توسط يك پوشش فولادي، لوله بتوني، الوار، سنگ سخت يا ساير مواد مناسب مستحكم، مقاوم‌ سازي و مسدود شوند.

تمام طول مسير حفاري چاه غيراز بخش ‌هاي عبوري از سنگ سخت و پايدار بايد به خوبي مهاربندي شده و حفظ و نگهداري شود. زماني كه چاه از ميان سنگ سخت و مقاوم عبور مي ‌كند و احتمال برش خاك و سنگ محتمل است؛ مهاربندي بايد حداقل به طول 5 /1 متر (يك متر و پنجاه سانتي متر) داخل سنگ سخت براي تأمين پايداري، ادامه داشته باشد.

نصب پوشش حفاظتي مناسب و مهاربندي اطراف چاه به طول تقريبي يك متر بالاتر از سطح دهانه چاه الزامي است.

چنانچه ارتفاع پوشش حفاظتي دور دهانه چاه به 3 /0 متر (30 سانتيمتر) كاهش يابد، بايد يك نرده حفاظتي استاندارد با تأمين پاخور 3 /0 متري (30 سانتيمتر) در محيط اطراف دهانه چاه نصب شود و با استفاده از شيب بندي در اطراف دهانه ورودي چاه، از ورود مايعات به داخل دهانه جلوگيري بعمل آيد.

كارفرما مكلف به بكارگيري شخص داراي صلاحيت به منظور اطمينان از استحكام ديواره، نردبان، الوار، بلوك يا گوه‌ هاي ناپايدار پس از اتمام عمليات آتشباري در چاه است و شخص مذكور در صورت مشاهده نقص بايد در اسرع وقت نسبت به اطلاع رساني به واحد تعميرات جهت رفع نقص، قبل از ورود كارگران اقدام نمايد.

پيش از شروع انفجار به منظور جلوگيري از برق گرفتگي بايد سيم ‌هاي انتقال جريان انفجار از خطوط برق، لوله ‌ها، ريل ‌ها و ديگر مواد رسانا مجزا شوند.

حفاري

قبل از استفاده از تجهيزات حفاري، اپراتور دستگاه به عنوان شخص داراي صلاحيت بايد نسبت به بررسي و رفع نواقص فني و ايمني احتمالي آن‌ ها اقدام نمايد.

پيش از اقدام به حفاري بايد محل حفاري در خصوص خطرات احتمالي بررسي و شناسايي شود.

جابجايي و انتقال ماشين حفاري به محل ديگر منوط به تثبيت ايمن بوم و دكل حفاري و كليه ابزارها و تجهيزات مجاز است.

استقرار كارگران در زير بازو و سبد جامبو دريل در هنگام كار ممنوع است.

قبل از اقدام به حفاري بايد از بسته شدن كامل سر مته روي راد حفاري (پاورقي) (ميله حفاري) اطمينان حاصل نمود.

6 - Red

تعبيه ظروف يا قفسه‌ هاي ايمن براي نگهداري سرمته روي ماشين جامبو دريل (پاورقي) (ماشين چالزني تونلي) الزامي است.

7 - Jumbo Drill

حفاري توسط جامبو دريل فقط پس از تثبيت و مهار به وسيله جك‌ هاي آن مجاز است.

به منظور دسترسي به جايگاه اپراتور ماشين جامبو دريل با ارتفاع بيش از ۳ متر، تعبيه يك راه پله ايمن با پهناي حداقل ۴۵ سانتي متر براي تردد اپراتور الزامي است.

استقرار و سوار شدن افراد متفرقه بر روي دستگاه حفاري ممنوع است.

تعمير ماشين حفاري فقط در حالت توقف كامل دستگاه مجاز است.

تردد و كار روي سطوح دستگاه حفاري جامبو بايد به نحوي انجام پذيرد كه مانع از لغزش و سقوط اشخاص از روي عرشه جامبو دريل گردد.

اهرم‌ هاي سركج مخصوص لق ‌گيري سنگ بايد در محل استقرار در دسترس بوده و در شرايط ايمن نگهداري شوند.

در صورت استفاده از تجهيزات باربرداري مكانيكي قدرتي براي برداشت سنگ حاصل از آتشباري كه احتمال وجود مواد منفجره عمل نكرده در آن است؛ كارگران درون چاه بايد با موانع مناسب از بروز احتمال انفجار ناخواسته حفاظت شوند.

نصب علايم هشداردهنده و احتياطي مبني بر اعلام «كانال تهويه هوا» كه توسط آب يا سنگ و خاك پوشانده شده است، الزامي است.

حفر چال‌ مجدد در ته چال باقي‌ مانده از انفجار قبل ممنوع است.

كشنده ‌ها

عامل انجام كار (اپراتور) در تجهيزات كشنده به عنوان شخص داراي صلاحيت، بايد تجهيزات موتوري مذكور را قبل از شروع هر شيفت كاري و بعد از تعميرات، به منظور اطمينان از صحت عملكرد آن ‌ها مورد بررسي قرار دهد.

نقص‌ هاي فني تجهيزات عملياتي كه بر ايمني محيط كار مؤثر است بايد قبل از راه اندازي ماشين رفع شوند.

تجهيزات حمل و نقل قدرتي مورد استفاده در عمليات تونل سازي بايد از سامانه توقف مناسب و ايمن برخوردار باشند.

تجهيزات كشنده متحرك قدرتي نظير قطارها، بايد از تجهيزات هشداردهنده فعال مناسب براي هشدار به كارگران برخوردار باشند.

اپراتور بايد علايم هشداردهنده شنيداري خودرو را قبل و هنگام حركت تجهيزات كنترل نمايد.

نصب تجهيزات روشنايي مناسب در ابتدا و انتهاي وسيله نقليه الزامي بوده و عامل انجام كار مكلف است از صحت و سلامت سامانه روشنايي ماشين و كشنده خود مطمئن باشد.

تجهيز نوار نقاله شيب ‌دار به ترمز يا ابزار بازدارنده از حركت معكوس الزامي است.

سوارشدن كارگران بر نوار نقاله ممنوع است، مگر اين كه آن وسيله به‌ طور خاص براي حمل و نقل اشخاص طراحي شده باشد.

جابجايي افراد فقط با بالابر مخصوص حمل نفر مجاز است.

سوار شدن كارگران بر تجهيزات حمل و نقل تونلي بدون صندلي سرنشين كه وي را از ضربه، برخورد با تجهيزات و سطوح ديگر محافظت كند، ممنوع است.

رها نمودن تجهيزات كشنده در حالت روشن ممنوع است و هنگام توقف وسايل كشنده بايد كليد اصلي در وضعيت خاموش و دنده در حالت خلاص و ترمزهاي وسيله كشنده فعال شوند و احتياط‌ هاي لازم براي جلوگيري از حركت آن در وضعيت توقف و خاموش انجام گيرد.

در صورت استفاده از مسير ريلي به منظور مدار بازگشت كالسكه (پاورقي) هردو ريل راه آهن بايد در هر مفصل متصل شده و در فواصل ۶۰ متري به يكديگر مرتبط گردند.

8 - Trolley

هنگام تخليه دستي ماشين ‌ها، آن‌ ها بايد به متعلقاتي از قبيل زنجيرهاي قلاب‌ دار، مسدودكننده‌ ها، يا ديگر وسايل قفل‌ كننده يا نگهدارنده براي جلوگيري از واژگوني ماشين مجهز باشند.

مهار ايمن تجهيزات و بار هنگام حمل با ماشين آلات به منظور ممانعت از لغزش و واژگوني الزامي است.

تجهيزات متحرك نظير تجهيزات ريلي و بالارونده، براي اتصال دستي به يكديگر يا انجام كار بايد متوقف شوند.

استقرار كارگران بين تجهيزات در حال حركت يا در حال كار ممنوع است.

تعمير، نگهداري و سرويس قسمت ‌هاي گردنده و در حال چرخش ماشين يا لوكوموتيو در هنگام كار دستگاه ممنوع است.

در شرايطي كه لوكوموتيو در شيب (بيش از يك درصد) در حال حركت است، بايد علاوه بر اتصال ‌دهنده‌ هاي اصلي واگن‌ ها، از زنجيرها و ساير اتصالات ايمن كمكي نيز استفاده شود.

براي جلوگيري از حركت ناخواسته لوكوموتيو روي ريل بايد تجهيز ريلي در وضعيت پارك قرار گرفته و با ترمزهاي مناسب تثبيت شوند.

مسدود‌كننده يا تجهيزات متوقف ‌كننده معادل آن بايد در انتهاي مسيرهاي بدون ‌استفاده قرار گيرند.

ايمني برق

خطوط تأمين برق بايد از مسيرهاي جريان آب، تلفن، كانال‌ هاي تهويه هوا يا ساير مواد هادي و رسانا كه باعث خرابي منابع تغذيه مي‌ شوند، مجزا و عايق ‌بندي شوند.

استفاده از ترانسفورماتور روغني مشروط به محصور نمودن در محفظه مقاوم در برابر حريق و عايق بندي آن در برابر آب بلا مانع است.

جرثقيل و بالابرها

جابجايي مواد، ابزار و لوازم در داخل قفس (پاورقي) (محفظه بالابر) در داخل چاه‌ها بايد به نحوي انجام پذيرد كه با پايداري و ثبات كامل انجام گيرد و مانع از سقوط آن‌ ها به داخل چاه شود.

پاورقي 9 - Cage

نصب چراغ گردان هشدار‌دهنده مناسب، براي هشدار به كارگران در ابتدا و انتهاي چاه در هنگام انتقال بار ضروري است.

قبل از شروع هرگونه عمليات تعمير و نگهداري در چاه بايد اپراتور و ساير افراد در محيط كارگاه از عمليات مطلع شده و اقدامات ايمني انجام گيرد.

نصب علائم هشدار‌دهنده مناسب در دهانه ورودي چاه و پذيرگاه زيرسطح زمين در هنگام كار الزامي است.

اتصال بين كابل بالابر و قفس يا كابين بايد از نوع سيم بكسل و سازگار با سامانه بالابر باشد.

اتصالات بار و كابين به سيم بكسل (كابل فولادي) بالابر بايد طوري ساخته شده باشد كه نيروي كششي بالابر، ارتعاش، عدم تعادل، نيروي بالابر يا ضربه به اتصال، باعث رها شدن و قطع اتصال نگردد.

استفاده از ضامن يا شيطانك قلاب، براي تأمين اتصال مورد نظر ذكر شده در اين ماده مجاز نيست.

جرثقيل بايد به يك كليد كنترل محدود‌كننده براي جلوگيري از بارگيري بيش از حد مجاز و مسافت جابجايي در نوك بازو مجهز شده باشد.

كليدهاي محدودكننده فقط براي محدود كردن بار در هنگام نقص عملكرد پيش بيني شده است و نبايد به عنوان جايگزين ساير كنترل‌ هاي عملياتي استفاده شوند.

در بالابرهايي كه به طور مشترك براي حمل نفر و بار استفاده مي ‌شوند، بايد ميزان سرعت حمل نفر و مواد به تفكيك و به وضوح مشخص باشند.

حمل بار و اپراتور به طور همزمان در داخل قفس فقط با تثبيت كامل بار و امكان كنترل حركت بالابر از داخل كابين مجاز است.

سرعت آسانسور حمل بار نبايد از حد مجاز طراحي تجاوز نمايد.

در صورت استفاده از شيشه در آسانسور بايد شيشه از نوع نشكن يا حفاظت شده باشد.

هر بالابر بايد به حداقل يك كپسول اطفاي حريق از نوع پودر خشك شيميايي مجهز باشد.

كنترل هاي عملياتي بالابر بايد در دسترس اپراتور قرارداشته و امكان توقف سامانه در شرايط عادي و اضطراري فراهم باشد.

استفاده از كليدهاي محدود‌كننده دامنه جابجايي بار در مسير حركت به عنوان كليد فرمان ممنوع است.

پيش ‌بيني امكان برقراري ارتباط صوتي ايمن و مناسب در هر ايستگاه الزامي است.

ضريب اطمينان يا فاكتور ايمني سيم بكسل بايد حداقل ۶ برابر حداكثر ظرفيت مجاز بالابر در نظر گرفته شود.

بازرسي چشمي ابزار و تجهيزات بايد توسط اپراتور به‌ صورت هفتگي انجام گيرد.

به منظور اطمينان از عملكرد صحيح و شرايط ايمن تجهيزات و ملحقات بالابر بايد پس از نصب و اتمام فرآيند مونتاژ دستگاه، بازرسي و تست بار بر اساس ۱۰۰ درصد نرخ ظرفيت دستگاه انجام پذيرد.

تست بار و بازرسي شرايط ايمن تجهيزات و ملحقات بالابر در مواقع ذيل الزامي است:

در زمان نصب به استناد ماده ۸۹ قانون كار،

در حين بهره ‌برداري، پس از هرگونه تعمير و يا تغييرات موثر بر ساختار و سازه بالابر،

تست سالانه در حين بهره‌ برداري،

پس از عملكرد تجهيزات ايمني در شرايط اضطراري.

كارفرما بايد نسبت به ثبت و نگهداري گواهي نامه ايمني ادواري بالابر مشتمل بر مفاد زير اقدام نمايد:

تاريخ تست بار و بازرسي از بالابر،

امضاي شخص داراي صلاحيت براي انجام تست و بازرسي،

شماره سريال با ساير مشخصات فني بالابر،

نگهداري گواهي ‌نامه ايمني و سلامت دستگاه در پرونده مخصوص دستگاه.

قبل از راه اندازي عملياتي بالابر حمل نفر و يا مواد و پس از هرگونه تعميرات بايد تست راه اندازي انجام پذيرد.

سامانه درام بالابر بايد حداقل به دو متوقف كننده مكانيكي و الكتريكي با توانايي توقف بالابر پس از طي مسير حداكثر 5 /1 متر (يك متر و پنجاه سانتيمتر) مجهز باشد.

تمام جوانب كابين حمل كارگران بايد به وسيله توري مقاوم با اندازه چشمي ۱۳ ميلي متري تا ارتفاع 85 /1 متر (يك متر و هشتاد و پنج سانتي متر) محصور شده باشد.

استفاده از بالابر به عنوان جايگاه كار در ارتفاع، مشروط به عدم جابجايي آن و حفاظ گذاري تا ارتفاع يك متر مجاز است.

كابين بالابرهاي حمل نفر بايد به سپر حفاظتي از جنس ورق فولادي با ضخامت حداقل 5 /4 (چهار و نيم) ميلي متر يا مواد معادل با مقاومت مشابه و همچنين قفل مكانيكي درب كابين، مجهز باشد.

پوشش سپر بالابرهاي حمل نفر بايد شيبدار و جهت شيب آن به سمت خارج پيش بيني گردد، به نحوي كه امكان خروج اضطراري با فشار آن به‌ سمت بالا براي كارگر فراهم شود.

ابعاد سپر حفاظتي بايد از سقوط اجسام از اطراف چاه جلوگيري و از شخص محافظت نمايد.

كنترل‌ هاي بالابر براي انجام فرآيندهاي عملياتي بايد به آساني در دسترس اپراتور باشد تا وي بتواند سريعاً در شرايط اضطراري نسبت به قطع سامانه اقدام نمايد.

امداد و نجات

پيش ‌بيني و تهيه برنامه عملياتي امداد و نجات در شرايط اضطراري و ثبت و نگهداري مستندات آن در كارگاه توسط كارفرما الزامي است.

حضور دايم حداقل يك كارگر خارج از تونل به منظور كنترل و شمارش دقيق ورود و خروج اشخاص و ثبت اسامي و اطلاع‌ رساني سريع به تيم امداد و نجات در شرايط اضطراري الزامي است و ارجاع هرگونه كار متفرقه به وي ممنوع است.

كارگاه ‌هاي با اشتغال تا ۲۵ نفر كارگر در داخل تونل، بايد يك تيم ۵ نفري امداد و نجات موظف، داراي صلاحيت از مراجع قانوني داشته باشند؛ در صورت افزايش تعداد كارگران شاغل در داخل تونل، به ازاي هر ۲۵ نفر شاغل در زير سطح زمين حداقل يك تيم ۵ نفري غيرموظف به تيم قبلي اضافه خواهد شد؛ تيم‌ هاي مذكور بايد در فاصله زماني حداكثر ۳۰ دقيقه از جبهه كار، مستقر شوند.

كارفرما مكلف است، نسبت به تدوين برنامه عملياتي امداد و نجات و آموزش اعضاي تيم با اصول مبارزه با حريق، مخاطرات ريزش احتمالي تونل، استفاده از دستگاه تنفسي و تجهيزات مرتبط اقدام نمايد.

صلاحيت افراد تيم امداد و نجات بايد توسط مراجع داراي صلاحيت به صورت سالانه مورد ارزيابي و تأييد قرارگيرد.

حفظ آمادگي اعضاي تيم امداد و نجات از طريق برگزاري تمرينات منظم فصلي الزامي است و بررسي صحت عملكرد تجهيزات امداد و نجات بر اساس استاندارد معتبر و در نبود آن الزامات سازنده بايد توسط كارفرما انجام پذيرد و گزارشات و مستندات اقدامات مذكور بايد در محل كارگاه ثبت و نگهداري شود.

اين‎ آيين ‎ نامه به استناد ماده ۸۵ قانون كار جمهوري اسلامي ايران، مشتمل بر ۱۵ فصل ۱۴۷ ماده و ۱۵ تبصره در يكصد و شصت و دومين جلسه شوراي عالي حفاظت فني در تاريخ 20 /05 /1399 تدوين و به استناد تبصره نخست ماده ۸۶ قانون كار، در تاريخ 26 /08 /1399 به تصويب وزير تعاون، كار و رفاه اجتماعي رسيده‌ است.

وزير تعاون، كار و رفاه اجتماعي ـ محمد شريعتمداري