دستور تفصيلي دارالمعلمين اكابر شبانه

: تمام گلستان باستثناء باب پنجم ـ قطعات نثر و كتب معتبره مانند كليله و دمنه و تاريخ بيهقي و مرزبان‌نامه و قابوسنامه و تاريخ كرمان (عقدالعلي) و منشات ـ قائم مقام و غيرها ـ منتخبات شاهنامه خصوصاً داستان ايرج و مسلم و تور و تاريخ كيقباد و قسمتهايي از هفتخوان رستم و داستان بيژن و منيژه سياوش و سهراب و قصه رستم و اسفنديار و بوذرجمهر و انوشيروان، منتخباتي از بوستان قطعات منتخبه از شعراء معروف مانند: رودكي وعنصري ومسعود سعد و سنائي و نظامي ومولوي و خاقاني و حافظ و بعضي از غزليات سعدي و قصائد.

: موضوعات از روي قطعات تدريس شده و موضوعاتي كه از خارج داده مي‌شود ديكته از روي كتبي كه موضوع درس و مطالعة محصلين است.

: مطابق پروگرام متوسطه

: مقايسة بعضي قطعات نثر و نظم كه راجع به يك موضوع است و بيان آن كه كدام يك از عهدة ادا و مقصود بهتر بر آمده‌اند بايد مورد توجه معلم گردد. دستور سخن را بايد از اعتبارات كتب قرائتي استخراج و ذهن شاگرد را به آن متوجه نمود زيرا كه دستور سخن هر يك از اقدام همان نتيجة تكلم و يا كتاب فصحاء آن قوم است پس در معني دستور سخن يادداشت قواعدي است كه معلم در ضمن قرائت بيان مي‌كند. در بين آثار فصحاء قديم قسمتهايي كه باطبع شاگردان و با طرز انشاء عصر حاضر موافق است بايد براي شروع به قرائت انتخاب نمود حفظ بعضي از قطعات منثوره يا منظومة فصحاء كه در باب اعتماد به نفس وحب نوع و سائر ملكات حميده است ضرورت دارد.

فيزيك: قوة ثقل و خط قائم ـ تراز ـ مركز ـ ثقل و طرف عملي يافتن آن ـ اقسام تعادل و شرايط آن ـ ترازو و متان ـ توزين و توزين مضاعف ـ سنجيدن حجم جامدات و مايعات وزن مخصوص تكاثف نسبي، مختصري در قواعد و اجراء آن، متوازي‌الاضلاع قوي ـ تعادل مايعات و گازها ـ فشار مايعات ظروف مرتبطه و ترازو آبي ـ تقسيم آب و منگنه آبي ـ قضيه ارشميدس اجسام شناور ـ فشار هوا ـ وزين بودن گازها ـ ميزان‌الهواء و استعمالات آن ميزان‌الضغطه‌هاي معمولي ـ اقسام تلمبه ـ حرارت و درجة آن ـ ميزان‌الحراره‌ها ـ انبساط و انقباض اجسام با موارد ا ستعمال ـ ذوب ـ حرارت ذوبان ـ انجماد ـ تبلور ـ تبخير ـ ديگ بخار ـ اصول ماشين بخار ـ غليان تغيير درجة حرارت غليان با فشار ـ تقطير ـ مختصري در خصوص انتقال حركت و تحف از سرما و گرما صوت و حقيقت آن صفات صوت ـ اجسام منيره و مستيزه ـ اجسام شفاف ـ انتشار مستقيم‌الخط نور ـ سايه ـ مختصري از انعكاس و انكسار نور تصاويري كه از آيينه‌ها و عدسيها احداث مي‌شود به طريق تجربي ـ مختصري در خصوص ابصار ـ نزديك‌بين و دوربين و استعمال عينك ـ ذره‌بين مركب بودن نور سفيد ـ رنگ اجسام ـ عكاسي ـ الكتريسيته انواع و توليد آن ـ قدرت نوكها ـ جريان الكتريك قطب‌نما و آهن‌ربا ـ حوزة مغناطيسي جريان ـ قاعده آمپر ـ الكترليز به اختصار ـ موارد استمعال ـ مغناطيس الكتريكي ـ اصول تلگراف ـ ماشين گرام ـ مختصري در باب الكتريسيته جو ـ برق‌گير ـ مختصري از امواج الكتريك.

شيمي: حالات مختلفه ماده ـ امكان حالت جمود و ميعان و بخار در جسم واحد، هوا؛ تجزية لاوازيه، اكسيژن وازت، آب خالص، تجزيه و تركيب آن، آبهاي قابل شرب، هيدروژن و اسيد كلريدريك، كلرورها و كلر، كلرورهاي مزيل الكتروليز نمك طعام، سديم؛ سود محرق نوشادر و آمونياك، اجسام بسيطة فلزات و شبه فلزات، اجسام مركبه، قانون نسبتهاي مشخصه قانون حجمها، علامات اختصاريه؛ قانون اتمي؛ فورمولها؛ طرز ناميدن اجسام، اسيدها، املاح، گوگرد، جوهر گوگرد، هيدروژن سولفوره، شوره و جوهر شوره، فسفات دو سود و فسفر و كربن، مواد قابل احتراق طبيعي و مصنوعي؛ انيدريدكربنيك، اكسيدد و كربن، اكسيد بوريك سيليس فلزات و آلياژها، خواص اصلي آنها، نمك قليا، سنگ آهگ ساروج و گچ، معادن اكسيدي و معدن سولفوري، قواعد كلي و استخراج معادن آهن، چدن، فولاد و مس، آلياژهاي آن، سرب، سفيد آب، سرنچ، روي و آلياژهاي آن، اكسيد دو زنگ، آلومينيوم، گل رس خاك چيني، چيني، شيشه و بلور، نقره و طلا؛ مسكوكات؛ شيمي آلي، كربورهاي هيدروژن‌دار، متان، نفتها، اتيلن، آستيلن، بنزين، الكل اتيليك، الكل متيليك، انقلاب الكي، جوهر سركه، سركه، انقلاب فلي اترسل‌ها، اجسام وسمه، گليسيرين، شمع گچي و صابونها، نشاسته، سلولز، فنل، اتيلين.

تبصره معلم در فيزيك و شيمي بايد حتي‌المقدور مطالب را در ضمن تجزيه به محصلين بياموزد تا آن كه مشاراليهم بتجربي بودن علوم مزبوره كاملا متوجه و ملتفت شوند كه اطلاعات فيزيكي و شيميايي تماماً در ضمن تجربه و مشاهده كشف شده است ـ البته براي تجزيه هم داشتن كابنيت فيزيك و لابراتوار شيمي براي مدرسه ضروري است ولي معلم مي‌تواند اغلب تجربيات را به كمك اشياء خيلي مختصر در حضور شاگردان بعمل آورد تدريس اين مواد و ساير مواد علمي بايد متوجه باشد به اين كه مستمعين بايد معلم مدارس ابتدايي شوند و آنها را آماده براي تعليم مواد پروگرام مدرسه ابتدايي بنمايند.

مقدمات هيئت ـ عالم، ثوابت، آفتاب، سيارات، اسامي آنها، قوانين كپلر، بيان قانون نيوتن زمين، حركات آن بدون ذكر دليل، شكل زمين، محور قطبين، خط استوا، مدارات خطوط نصف‌النهار مناطق، تعريف جغرافيا، تقسيم زمين به آب و خاك، حركات آب و دريا (موج ـ جذر و مد آب دريا) موجودات بحري، مواقع بلاد، جبال و فلات و جلگه‌ها و مدخليت آنها در اوضاع طبيعي و احوال انسان، جنس خاك، آب و هوا (درجة حرارت، رطوبت باد و باران) اقسام آب و هوا ـ وضع رودخانه‌ها و درياچه‌ها، وضع سواحل، جنس حيوانات و نباتات و معادن اوضاع سياسي ـ اجمال انسان و تقسيم نژادها، كيفيات راجع به جمعيت بلاد و ممالك، انواع حكومتها، اديان و مذاهب، اوضاع ثروتي، زارعت، صنعت و تجارب، جغرافياي قطعات خمسه، در آمريكا، اتازوني، كانادا، مكزيك، برزيل، آرژانتين و شيلي، در اقيانوسيه، استراليا، زلاند جديد و مالزي را بيشتر بسط دهند ـ در اروپا: حس موقع و نتايج شكل و مناسبت آن را براي بسط تمدن توضيح كنند و ممالك انگليس و فرانسه وآلمان و ايتاليا و روس و هلند و بلژيك و سويس و لهستان و چكوسلواك را بيشتر بسط دهند. در افريقا: مصر و ممالك مغرب و تونس و الجزاير و مراكش و حبشه و كلني كاپ را بيشتر بسط دهند در آسيا: علاوه بر ايران كه مفصل خوانده مي‌شود بين‌النهرين و قطعات آسياي صغير و قفقازيه و افغانستان و چين و ژاپن و هندوستان و حجاز را بيشتر بسط دهند. در مقدمات جغرافيا بايد حتي‌الامكان متعلمين را از روي نقشه درس بدهند و در جغرافياي قطعات لازم است كه متعلم خود بتواند لااقل به تقريب نقشه قطعات را روي تخته سياه رسم نموده آن را به ممالك تقسيم كنند و نيز لازم ا ست كه ممالك مجاور ايران را بالنسبه مشروح‌تر بيان نموده در جغرافي سائرممالك به اختصار كوشند.

: شرايط آب شروب ـ فساد آب ـ طرز تصفية آب فاسد ـ هوا: ضرر هواي رقيق و هواي محدود ـ مسموميت از اسيد كربنيك و اكسيد دو كربن ـ تجديد هوا، گرد و خاك و ميكروبهاي منتشر در هوا، ابتلاء به امراض بوسيلة مجراي تنفس، سل، اغذيه، خطرهاي اغذيه فاسد، حفظ‌الصحه تغذيه، موجودات طبيعي كه بواسطه اغذيه و مشروبات وارد بدن انسان مي‌شود، كرمهاي طفيلي، مضرات مشروبات الكلي و ترياك، ورزش و قواعد آن و اهميت آن در تناسب اندام، ابتلاء به امراض مسريه بتوسط خون، امراض مسريه طرف انتشار آنها، آبله و واكسن، ديفتيري و حصبه سياه زخم هاري و سرم آن، كوفت (سفيليس) و سوزاك، تب و نوبه (مالاريا) امراضي كه ممكن است از حيوانات به انسان سرايت كند.

: حفظ‌الصحه جلد ـ البسه و خواص آن از جهت حفظ‌الصحه دستورتعليم: از آنجايي كه حفظ نوع و بقاء جزء نتيجه حفظ‌الصحه است لهذا معلم بايد توجه مخصوص در تعليم آن مبذول دارد و خاطر نشان كند كه از نقطه‌نظر صحي جامعة بشر داراي سه دشمن بزرگ است اول الكل ـ دوم سفليس سوم سل در ممالك ما بدبختانه دشمن چهارم نيز وجود دارد و آن عبارت است از افيون. بايد بواسطة دروس و كنفرانسها اين مطالب را مركوز ذهن نمود و ضمناً فهمايند كه هر قدر حفظ‌الصحه كاملتر باشد انسان بيشتر سالم مانده در ايفاء وظيفه تواناتر مي‌شود و در باب مالاريا و امكان برانداختن آن و طريقه و وسيلة حصول به اين مقصود خاطر نشان بشود.

حيوان‌شناسي: تركيب بدن انسان بطور اختصار و تقسيمات عمدة حيوانات تغذيه و هضم و آلات هضم، تغيير شكل اغذيه در نقاط مختلفه بدن، بطور اختصار، منافع اصلي از اغذيه ضروريه، تنفس و آلات آن؛ هواي قابل تنفس و هواي كثيف، حنجره و حدوث صوت، آلت دوران خون، خون، حرارت غريزيه، توليد و حفظ آن، ثابت بودن درجه حرارت در بدن انسان و بعضي حيوانات، پشم و پر و پوست و عضلات، سلسلة اعصاب، مراكز اعصاب، آلات حس، آلات حركت، استخوانها و مفاصل و عضلات، حيوانات دونقار، صفات اصلي طبقات خمسة آنها، پستانداران و امثالي چند از آنهايي كه در مملكت ديده مي‌شوند، طيور و امثالي چند از آنهايي كه در مملكت ديده مي‌شوند، آشيانهاي طيور، مهاجرت طيور، فايده وجود طيور و لزوم حفظ آنها، خزندگان، اقسام عمدة آنها، ضقاوع، تغييرات و تحولات شكلي آنها، ماهيان و اقسام ماكول آنها حيوان مفصلي: حشرات و صفات ظاهره و تغييرات شكل و بعضي اقسام مهم آنها، عنكبوتات و عقارب و غيرها، اقسام خرچنگ؛ نواعم: حلزون صدفي و اصداف و مراواريد و پولب (عنكبوت دريا) كرمها: زالوها وكرمهاي طفيلي، ستاره‌هاي دريايي؛ مرجان، اسفنجها دستورتعليم ـ چون در معرفت بخود بهتر مي‌توان ديگري را شناخت لهذا معلم بايد از تركيب بدن انسان شروع كرده آن را به اختصار از روي نقشجات يا اشكال ترسيمي روي تخته سياه بفهماند و بعد بذكر حيوانات بپردازد كليه سعي كند براي مثال حيواني را شرح دهد كه محصل آن را ديده يا ممكن باشد ببيند ـ معلم بايد بداند كه مقصود از تعليم اين علم بيشتر استفاده از معلوماتي است كه شخص را براي حفظ صحت و دفع آفات حيواني و نباتي و استفاده از حيوانات و نباتات آماده مي‌سازد.

نبات‌شناسي ـ تعريف نباتات ـ انساج مختلفة نباتات مختصراً بيان شكل خارجي اعضاء مختلفه يك نبات گلدار از قرار ذيل:

1ـ ريشه ـ انشعابات آن، ريشه‌هاي كوچك فرعي، موهاي جاذب ـ كلاه ريشه (كراف) قلمه زدن و نهال خوابانيدن

2ـ ساق ـ ساقهاي خزنده، ساقهاي بالارونده، ساقهاي زيرزميني، تنة درختان، مركز تنه، ذكر مختصري از مصارف چوبها

3ـ برگ ـ تغييرات اصلي برگها، جوانه‌ها، بعضي ريشه‌ها و ساقها و برگها كه بطور غذا استمعال مي‌شود.

4ـ گل ـ ساختمان آن ـ تشكيل تدريجي قسمتهاي گل بواسطة برگها، بعضي اقسام گلها، اقسام مختلفه گل دادن از مصارف چوبها

5ـ ميوه ـ ساختمان ميوه‌هاي عمده، بذر و انبات، حبوب غذايي و نمو آن، تقسيمات عمدة نباتات از قرار ذيل: نباتات بارزالتناسل، ذوفلقتين، بي‌طاس (اپتال)، منفصل‌الطاس (ديالي پتال) متصل‌الطاس (كامپوتيال) نباتات يكفلقه ـ نباتات عريان‌البدوز (ژيمنوسپرم) ذكر چند طايفه از نباتات خيلي معروف و مهم، نباتات خفي‌التناسل، سرخس، اشته‌ها (موس) الگها ـ قارچها و اقسام سمي و خوراكي آنها. دستور تعليم: معلم بايد نباتاتي كه به دسترس است روز درس حاضركرده و از روي آن تدريس نمايد چنانچه اين امر ممكن نباشد بايد باعانت نقشجات يا ترسيمات فوري روي تختة سياه مطلب را بفهماند و هر وقت نباتي را كه سابقاً از آن حرف زداه پيدا كرد به شاگردان نشان دهد. معلمين در اروپا با شاگردان باغها و گاهي به شهرها براي گردش مي‌روند و ضمناً آنچه را كه مي‌بينند با آنها مي‌آموزند مقصود آن است كه مبناي تعليم بايد روي محسوسات باشد نه خيالات.

6ـ زمين‌شناسي: همان تغييرات زمين حتي‌المقدور به وسائل امثله هر محل ـ باران تغييرات تدريجي سطح زمين بواسطه جريان آنها ـ عرياني جبال، عمل حافظ نباتات هميت غرس اشجار در اراضي بائره، حفر دره‌ها نقل مواد به واسطة آنها ـ طرز تشكيل رسوبات و دلتا ـ رسوبات و صفات آنها، سنگ‌ريزه ـ گل رس و آهكي تبديل رسوب بضحور يا اراضي مطبقه، آثار موجودات حيه ملفوفه در اراضي مذكوره (مستحاثات) طبقات قابل نفوذ و غيرقابل نفود ـ سطح آب زير زمين و چاه ـ چاه آرتزين ـ چشمه‌ها و قنوات ـ برفهاي دائم ـ نقل و حركت يخهاي طبيعي، بادها، حركت و انتقال غبار و ريگ (ريگ روان) تپه حاصل شده از ريگ روان ـ صخور تخت‌الارض در حالت ميعان خروج آنها از ميان اراضي رسوبي مواد خروجيه قديمه و جديده ـ كوه آتش‌فشان ـ چشمه‌هاي آب گرم، آبهاي معدني صعودالجزه، ارتفاع و پستي زمين، تغيير خطوط ساحل، اثرات موجودات حيّه، تورب كوههاي زيرآبي، جزائر ساخته شده بواسطة حيوانات و مرجانها و نباتات دستور تعليم: تعليم بيشتر بايد متوجه امكان استفادة فلاحتي و معدني باشد.

ازمنة ما قبل تاريخ بطور عموم ـ ازمنة ما قبل تاريخ ايران، تاريخ ممالكي كه دولت هخامنشي از آن تشكيل يافته مصر ـ كلده ـ آشور ـ فلسطين ـ بني‌اسرائيل ـ ليدي (ذكر اختصاصات جغرافيايي و اصول وقايع تاريخي و تمدن هر مملكت به اختصار احتياجات جغرافيايي ايران، نژاد ايراني عقايد زرتشت ـ تاريخ ايران، بروايت مشرق زمين (پيشداديان و كيان) خيلي به اختصار، دولت ماد ـ دولت هخامنشي، يونان، اختصاصات جغرافيايي ازمنة ماقبل تاريخي دورة همه، يونانيهاي آسيا و آتن و اسپارت خيلي به اختصار، جنگهاي مديك، ادبيات و صنايع مستطرفه و حكمت تا زمان اسكندر خيلي به اختصار

: فيليپ و اسكندر، انقراض دولت هخامنشي و اختلاط تاريخ مشرق و مغرب هلنيسم در مشرق، تجزيه دولت اسكندر، اسكندريه و اهميت، و خلفاءآن در ايران ـ ايران سلسلة اشكاني و ساساني (سلاطين بزرگ وقايع مهم، تمدن زمان هر يك از دو سلسله دولت عرب، عربستان و قوم عرب، ظهوراسلام، خلفاء فتوحات عرب، تمدن اسلامي جزء#دولت رم: تبديل سلطنت رم به جمهوري و ترتيب دولت جمهوري فتوحات زمان جمهوري، تغييرات مهمة داخلي از حيث حقوق و قوانين و عادات اخلاقي تبديل جمهوري به دولت امپراطوري بزرگ، ترتيب دولت امپراطوري و تمدن و عقايد و اخلاق در زمان امپراطوري، تغييرات مهم در اواخر دولت رم استيلاي ژرمنها انقراض رم غربي

: سلسله‌هاي بزرگي كه از تجزية دولت عرب تشكيل يافته ـ آداب و اخلاق و تمدن و زبان و ادبيات و رجال بزرگ ايران قبل از مغول ـ استيلاء مغول و خرابي ايشان، سلاطين بزرگ مغول استيلاء تيمور و سلسلة تيموريان به اختصار.

: تشكيل دولت شارلماني و تنزل آن ـ ملوك‌الطوايف و ترتيب شوالري خيلي به اختصار قدرت پاپ، تشكيل دولت امپراطوري آلمان و سائر دول مهمة اروپا، جنگهاي صليبي و اثر آن در تمدن اروپا به اختصار، اكتشافات و اختراعات بزرگ (فن چاپ، قطب‌نما، با روط و غيره) انقراض رم شرقي و ختم قرون وسطي و نشر معارف يوناني در اروپا ـ اكتشافات جغرافيايي (كشف راه هندوستان از مشرق) كشف امريكا مسافرت ماژلان ـ تشكيل دولت اسپاني و اخراج اعراب از ايدنس خيلي به اختصار ـ تجديد ادبي و صنعتي ظهور مذهب پرتستان ايران فترت بين تيموريان و صفويه سلسله صفويه و تاسيس اين سلسله شاه اسماعيل اول و شاه عباس اول وقايع مهمه با ذكر اسم سلاطين و تمدن صفوي فتنه افغان، نادرشاه، كريمخان زند، سلسله قاجاريه با جمال سلسله پهلوي

: ترتيب مركزيت و قوت دولت فرانسه، تاسيس دولت روس (پطركبير و كاترين دوم) تاسيس دولت روس، جنگ استقلال اتازوني و ترتيب كلينهاي اروپايي در قرون جديد و تصرف هندوستان ـ علوم و ادبيات ـ شورش فرانسه و امپراطوري ناپلئون وگنگره و ينه و تغييرات بزرگ دول اروپا در مامة نوزدهم بطور اجمالي ژاپن و چين و مسئله شرق اقصي، جنگ بين‌المللي و نتايج آن در تدريس تاريخ معلم بايد رعايت بي‌طرفي را كاملاً نسبت بخودي و بيگانه بنمايد و فقط حقايق را بيان كرده و احساسات شخصي را در ذكر حوادث مداخله ندهد براي قضاوت افكار و احساسات مردم هر عصر بايد وقايع اشخاص را از روزنة چشم مردم همان عصر ببيند در موقع تدريس بايد از شرح و بسط زياد احتراز كرده و فقط بذكر وقايع اكتفا نمود در ضمن بيان واقعات تاريخي بايد مدلل داشت چه پيش‌آمدها باعث ترقي و تعالي يك مملكت و يك قوس گرديده و چه معايبي موجد انحطاط و تنزل شده است بتاريخ تمدن توجه خاص بايد داشت و جنگها را بايد بطور مختصر بيان كرد در ضمن درس نقشه‌هاي تاريخي بكار برد حتي‌المقدور آثار ملي را ارائه داد اهميت تصاوير و نقشجات را در تدريس تاريخ بيان كرده و مدلل دارند كه در مدارس ابتدايي مخصوصا تدريس تاريخ با تصاوير بيشتر مورد دقت و فهم محصلين واقع مي‌شود در هر موقع كه اقتضاء كند معلم بايد اصول اخلاقي را از درس تاريخ استخراج كرده و به محصلين بفهماند كه تاريخ بي‌غرضترين و دائمي‌ترين قاضي اعمال بشر است و بواسطة تغيير اوضاع حكومتها و انقلابات تدريجي عالم است كه نوع بشر خود را از زير فشار ظلم و ستم رقعيت خلاص نموده بطرف آزادي و مساوات و اصلاح امور اقتصادي سيركرده و راه تكامل مي‌پيمايد.

تعريف علم‌النفس ـ فايده علم‌النفس در تعليم و تربيت ـ كيفيات نفساني ـ وجدان با شعور، درجات وجدان صريحه ـ ضعيفه و مغفوله، وجدانيات مغفوله و تربيت اوليه ـ مناسبات و اهميت آنها طريقة علم‌النفس، مشاهدة تجربه و اقسام آنها.

:

احساس و ادراك حسي، حواس ظاهره ـ خطاي حس ـ تربيت حواس

حافظه و مراحل آن: حفظ و ذكر و تشخيص و تهديد ـ اقسام حافظه و رعايت آنها در تعليم و تربيت، تربيت حافظه

تداعي معاني ـ تداعي بواسطه مجاورت، بواسطه مشابهت، بواسطة تضاد اهميت تداعي و معاني

متخيله: ابتكار در علوم، در صنايع و در ادبيات؛ متخليه اطفال، ميل طبيعي اطفال به قصص و حكايات؛ استفاده از اين ميل طبيعي در تعليم و تربيت، تربيت متخليه اطفال

دقت يا انتباه؛ وسائل تحريك دقت و بادوام ساختن آن

تجريد و تعميم، تشكيل مفاهيم كليه و الفاظ، انتزاع و تعميم از لحاظ تعليم و تربيت

حكم، عقيده و ايمان، شك و يقين، ايجاد روح انتقاد (بمعني صحيح) در اطفال

استدلال ـ قياس و استقراء ـ اهميت هر يك از آنها، اشكال و قواعد قياس خيلي به اختصار بطوري كه از اين قسمت منطق بقدر ضرورت آگاه شوند.

زبان، فكر و انشاء تاثير الفاظ در معاني و تاثير معاني در الفاظ

: 1ـ لذت و الم ـ عواطف و اقسام آن، ترس و كم‌روئي و خشم در اطفال، وسائل معارفه به آنها 2ـ تمايلات شخصي ـ احتياجات جسماني: تغذيه ـ تنفس ـ احتياج بحركت (بازيهاي اطفال)، احتياجات روحاني: حس تملك ـ استقلال‌خواهي؛ حب ذات 3ـ تمايلات اجتماعي ـ رحم و شفقت ـ عشق و محبت (نسبت به نزديكان و به هموطنان و به نوعان) 4ـ ميلهاي عالي ـ كنجكاوي و حق‌جويي ـ حس زيبايي، خير دوستي، حس مذهبي تربيت تمايلات عاليه

: 1ـ حركت و اقسام آن ـ غريزي ـ عادي و ارادي 2ـ غريزه و صفات آن 3ـ عادت ـ عادات جسماني ـ عادات عقلاني و عادات اخلاقي ـ كيفيت، تكوين عادت، تاثيرعادت در زندگاني، عادت از حيثي مانع بزرگ و از حيث ديگر عامل مهم ترقي است. 4ـ اراده و تحقيق در باب آن، تاثير اراده در پندار و گفتار رفتار ـ تربيت اراده 5ـ خصلت و اقسام آن، تربيت خصلت

: تعريف شخصيت ـ امراض شخصيت ـ انحرافات دماغي اطفال و وسائل معارضه با آنها.

تبصره تدريس بايد همه متوجه باشد به اين كه مستعمين از اين تعليمات بايد استفاده براي تعليم شاگردان خود بكنند و مقصود اين نيست كه اين چيزها را به شاگردان مدارس ابتدايي بياموزند.

حساب: شمار اعمال اصليه ـ متعلقات ضرب و تقسيم ـ قابليت تقسيم اعداد اول و تجزيه، بزرگترين عاد مشترك و كوچكترين مضرب مشترك به وسيله تجزيه كسورمتعارفه و اعشاري ـ اعمال در آنها ـ تبديل كسور متعارفه باعشار و بالعكس ـ مقياسات ايران و سلسلة متري ـ نسبت و تناسب ـ اربعه متناسبه، مفرد و مركب، قاعده، تحويل به واحد ربح مفر و تنزيل تجارتي ـ قواعد تجارتي ـ محاسبة ربح ـ تسهيم به نسبت و مشاركت ـ اختلاط و امتزاج ـ جذر و كعب به اختصار ـ خطائن ـ عنصري از دفترداري ساده

جبر: استعمال حروف در نمايش كميات و مقادير ـ اعمال جبري و مقادير ـ منفيه ـ حل معادله يك مجهولي و دو مجهولي درجه اول ـ تحويل مسائل حسابيه به معادله و حل آنها ـ راديكالهاي درجه دوم ،حل معادله يك مجهولي درجه دوم ،حل مسائل ،تعريف مختصات نقطه نسبت به دور محور واطلاعات ساده ازگرافيك (نمايش هندسي)

هندسه: خواص خط مستقيم ـ جمع و تفريق قطعات ـ خط منحني و تعريف دايره؛ تعريف مكان هندسي به وسيله دايره، زاويه مستقيم محيط دايره، اقسام زوايا، احكام مثلث زواياي مثلث و كثيرالاضلاع، احكام مثلث متساوي‌الساقين و فوائد علمي آنها از قبيل اخراج عمود و تنصيف خط و غيره، احكام خطوط متوازيه و متوازي‌الاضلاع و اقسام آن؛ احكام دايره، احكام راجعه بخط مستقيم و دايره، قاطع و مماس، مماس مشترك بر دو دايره، مسائل ترسيمي خطوس متناسبه قضيه طالس، مثلثات متشابهه و خواص مثلث قائم‌الزاويه، خواص منصف‌الزواياي مثلث، شرط تشابه دو كثيرالاضلات برسم واسطة هندسي: تقسيم به نسبت ذات وسط و طرفين كثيرالاضلاع‌هاي منتظم و محاط نمودن آنها در دايره خواص كثيرالاضلاع‌هاي منتظم، طول محيط دايره، نسبت محيط به قطر و محاسبة آن، مساحت اشكال مسطحه، صفحه و خط مستقيم در فضا با اوضاع نسبي صفحه و خط در فضا، عمود و مايل قضيه عمود، فرجه و اندازة آن بخواص در فضا؛ اوضاع نسبي صفحه و خط در فضا، عمود و مايل قضيه عمود؛ فرجه و اندازة آن؛ خواص اصلي كنج، اجسام كثيرالاوجوه منشور و هرم؛ مخروط و استوانه، كره، محاسبه حجم اجسام مقصود عمده از تدريس حساب آموختن محاسبه است ابتدا لازم است كه در تدريس چهار عمل اصلي دقت كافي بعمل آيد و بيشتر براي مسائل عملي كه در زندگاني محتاج‌اليه است بپردازند در ساير مواد مراعات اختصار نموده فقط اصول را گوشزد نمايند ليكن قاعدة تحويل بواحد مستثني است و بايد تمام مسائل و مرابحه با اين قاعده حل شود به قسمي كه اعمال قاعده براي متعلم سهل گردد و در حل مسائل عاجز نماند. مسائلي كه در جبر طرف اعتنا واقع مي‌شود از اين قرار است: اولاً: دقت كامل در فهماندن كيفيت استعمال حروف در نمايش مقادير بقسمي كه متعلم بتواند هر قانوني كه به عبارت معمولي راجع به مقادير ادا شود به عبارت جبري تعبيركند. ثانياً: دقت در تميز كميات مثبته و منفيه و موارد استعمال آن ثالثاً: حل مسائل حسابيه به وسيله معادلات مخصوصا در فهماندن طريقه تحويل مسائله به معادله دقت شود. در هندسه نيز جنبة عملي بيشتر مراعات مي‌شود و لهذا بايد وسيلة ترسيمات و محاسبات عديده متعلم را به تمرين عادت دهند. در هندسه فضايي نيز نهايت اختصار را مراعات كنند.