« بازگشت به فهرست
مصوبه شوراي عالي شهرسازي و معماري ايران پيرامون سند ملي حفاظت و حراست از گورستان هاي تاريخي
متندار
تاریخ تصویب: 1397/05/08
مرجع تصویب: شوراي عالي شهرسازي و معماري ايران
اطلاعات پایه
| طبقه بندی | ندارد |
|---|
| نوع قانون | مقرره |
|---|
| تاريخ اجرا | 1397/07/25 |
|---|
| مرجع ابلاغ | معاون معماري و شهرسازي و دبير شوراي عالي معماري و شهرسازي |
|---|
| مرجع تصويب | شوراي عالي شهرسازي و معماري ايران |
|---|
| آخرین وضعیت | — |
|---|
| تاريخ تصويب | 1397/05/08 |
|---|
| تاریخ ابلاغ | 1397/05/27 |
|---|
| شماره ابلاغ | 68194/300 |
|---|
| تاریخ انتشار | — |
|---|
| تاریخ سند تصويب | — |
|---|
| شماره سند تصویب | — |
|---|
| تاریخ روزنامه رسمي | 1397/07/09 |
|---|
| شماره روزنامه رسمي | 21423 |
|---|
| مجریان | استانداران محترم كليه استانها |
|---|
متن قانون
راهنمای رنگبندی: معتبراصلاحی / الحاقیمنسوخهتفسیر
مصوبه شوراي عالي شهرسازي و معماري ايران پيرامون سند ملي حفاظت و حراست از گورستان هاي تاريخي مصوب 1397,05,08 با اصلاحات و الحاقات بعدي
شوراي عالي شهرسازي و معماري ايران در جلسه مورخ 8 /5 /1397 خود گزارش دبيرخانه شوراي عالي پيرامون سند ملي حفاظت و حراست از گورستان هاي تاريخي را استماع نمود و ضمن تأكيد بر اهميت گورستان هاي تاريخي ايران بعنوان: - جزئي جدايي ناپذير از منظر طبيعي و مصنوع محيط پيراموني در ارتباط ساختاري با جنبه هاي هاي اسطوره اي، اخلاقي و ديني باورهاي انساني - نظام پيچيده و پذيرفته شده اي از نشانه ها، يادمان ها، و موتيف هاي انتزاعي به مثابه موزه هاي روباز شهري - بخشي از چشم انداز تاريخي كه نقش ارزنده اي در تداوم حيات اخلاقي و معنوي انسانها دارد. - قسمتي از حافظه جمعي شهرها و روستاها كه نقش بي بديلي را به عنوان عناصر هويت بخش سكونتگاههاي انساني ايفا مي كنند. تخريب اين محدوده ها و يا عمليات نامناسب نوسازي، بازسازي، يكسان سازي آنها را حائز آسيب هاي جبران ناپذير بر ميراث تاريخي شهرها، تعرض به حقوق اجتماعي شهروندان و همچنين وهن ارزشهاي ملموس و ناملموس مستتر در گورستان ميداند. لذا ضمن تصويب «سند ملي حفاظت و حراست از گورستان هاي تاريخي» به شرح پيوست بر رعايت الزامات آن خصوصاً الزامات مربوط به مديريت يكپارچه و اقدامات قانوني (بخش پنجم سند) توسط كليه مراجع قانوني مرتبط تأكيد مي نمايد.
معاون شهرسازي و معماري و دبير شوراي عالي شهرسازي و معماري ايران ـ محمدسعيد ايزدي
مصوبه مورخ 8 /5 /1397 شوراي عالي شهرسازي و معماري ايران پيرامون سند ملي حفاظت و حراست از گورستان هاي تاريخي ايران
مقدمه: با توجه به اينكه گورستان هاي تاريخي، بخش مهمي از مناظر طبيعي و مصنوع محيط پيراموني ما را تشكيل داده و بواسطه ارتباطات ساختاري خود با جنبه هاي اسطوره اي، اخلاقي و ديني، سهم مهمي در باورهاي اعتقادي انسانها ايفا مي نمايد و با اذعان به ماهيت احترام آميز عرصه هاي تدفيني در ديدگاه ديني كه بر ضرورت پاسداشت حرمت قبور و محدوده هاي پيراموني آنها تأكيد مي نمايد؛ و با توجه به امتزاج تاريخي مفاهيم اسطوره اي، مذهبي و ديني مربوط به مرگ و ارتباط آن با گورستان هاي تاريخي و در نظر گرفتن گورستان ها به عنوان تجسم كالبدي معماري مرگ و نيز با يادآوري تداوم معماري يادماني در فرهنگ معماري ايراني ـ اسلامي و ارتباط تنگاتنگ مفاهيم مرگ با شعائر ديني ـ مذهبي كه توجه به موضوع گورستان هاي تاريخي را بيش از پيش ضروري مي نمايد؛ و با توجه به حضور نظام پيچيده و پذيرفته شده اي از نشانه ها، يادمان ها و موتيف هاي انتزاعي و گستره اي از سنگ افراشت ها، قبرهاي تخت، قبور تنديس وار و ... كه گورستان ها را به موزه هاي روباز شهري مبدل ساخته است؛ و با عنايت به ارزشهاي ملموس و ناملموس مستتر در گورستان هاي تاريخي؛ اعم از نمونه هاي باستاني، تاريخي و معاصر كه سبب اهميت يافتن اين محوطه هاي تاريخي مي گردد؛ و با اذعان به ضرورت حفظ و حراست از گورستان ها به عنوان بخشي از چشم اندازها و محوطه هاي تاريخي كه نقشي ارزنده در حيات اخلاقي و معنوي انسان ها داشته و در عين حال به دليل سهم آنها در حيات هنري و فرهنگي انسانها، همانگونه كه نمونه هاي شناخته شده كشور شواهد اين موضوع هستند؛ و نيز با توجه به نقش غيرقابل انكار گورستان ها به عنوان بخشي از حافظه جمعي شهرها و روستاها و كاركرد اين عرصه هاي تاريخي به عنوان يكي از عناصر هويت بخش سكونتگاه هاي انساني؛ و با در نظر گرفتن تغييرات بطئي انگاره هاي ديني، فراموشي و نسيان مرگ در شهر معاصر، رشد ديدگاه هاي مرگ گريز در جوامع مدرن و همچنين توسعه شتابان و غيرمسئولانه شهر و مديريت نسنجيده آن و تعدد نهادهاي تصميم گيرنده، فقر اطلاعاتي و عدم شناخت صحيح عرصه هاي تدفيني كه موجبات تخريب و حذف گورستان ها از چهره سكونتگاه هاي امروزي را فراهم آورده اند؛ و با توجه به اينكه تخريب اين محدوده ها ـ بدون توجه به آنچه كه تخريب مي شود ـ و همچنين عمليات نامتناسب نوسازي، بازسازي، هماهنگ سازي و يكسان سازي در سراسر كشور به بهانه ي توسعه يا معاصرسازي، آسيب شديدي به اين ميراث تاريخي وارد نموده است؛ و با در نظر گرفتن اينكه محدوده هاي تاريخي، ميراث غيرمنقولي هستند كه تخريب آنها، اغلب موجب عدم آرامش و تعرض به حقوق اجتماعي مي شود، حتي اگر به خسارات اقتصادي منتهي نشود و با يادآوري اين موضوع كه چنين شرايطي، متضمن مسئوليت هايي براي تك تك شهروندان بوده و همچنين تعهداتي را بر عهده ي مقامات شهري و دولتي مي گذارد كه تنها آنها از عهده ي انجام آن برمي آيند؛ و با به رسميت شناختن ضرورت توسعه و گسترش آتي گورستان ها در جهت پاسخگويي به نيازهاي تدفيني شهرهاي در حال رشد و با يادآوري اين موضوع كه گورستان هاي تاريخي در طول اعصار، از جمله ملموس ترين نشانه هاي غنا و گوناگوني فعاليت هاي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي بوده و اينكه حراست از آنها و هماهنگ كردن آنها با جامعه معاصر از جمله فاكتورهاي اساسي در برنامه ريزي شهري و توسعه پايدار جوامع محسوب مي شود؛ و با توجه به اينكه بخش ها و نهادهاي دولتي، براي حفظ اين دارايي هاي غيرقابل جايگزين كه در معرض خطر ويراني و يا حتي تخريب كامل قرار دارند، موظف هستند در قالب برنامه ريزي هاي كشوري، منطقه اي و محلي، سياست هاي جامع و فعالي در مورد حفاظت و احياء محدوده هاي تاريخي و محيط اطراف آنها، اتخاذ كنند؛ و با توجه به اينكه در بسياري از موارد، قوانيني راجع به ميراث معماري، مناظر فرهنگي و ارتباط آن با برنامه ريزي شهري، برنامه ريزي سرزميني، منطقه اي يا محلي، كه به اندازه ي كافي موثر و قابل انعطاف باشند وجود ندارد؛ و با در نظر گرفتن هدف سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري كشور در حفاظت و صيانت از تمام جنبه هاي تاريخي، فرهنگي و اجتماعي مواريث فرهنگي و تبلور اين هدف در حمايت، حفاظت، مرمت و باززنده سازي بناها، بافت ها و محوطه هاي تاريخي و ديگر جنبه هاي ملموس و ناملموس ميراث بشري؛ و با يادآوري اسناد قانوني و فرادست بين المللي از جمله منشور ونيز (1964)، عهدنامه حفاظت از ميراث فرهنگي و طبيعي جهان (1972)، توصيه نامه حفظ و حراست زيبايي و ويژگي چشم اندازها و محوطه ها (1962)، توصيه نامه حراست از نقش امروزي محدوده هاي تاريخي (1976)، منشور واشنگتن (1987)، منشور ميراث باستان شناسي (1990) و يادآوري آموزه هاي سند نارا در خصوص اصالت آثار و يادمان هاي تاريخي كه راهكارهايي كلي براي شناخت و حفاظت از محوطه هاي تاريخي را ارائه داده اند و با در نظر گرفتن تجارب كشورهاي پيشرو در امر حفاظت از گورستان هاي تاريخي كه نتيجه مطالعات و اقدامات آن ها در سندهاي ملي اين كشورها بازتاب يافته است؛
1)
گورستان ها، مجموعه اي از عناصر كالبدي و فراكالبدي است كه در ادغام با يكديگر، ساختار ويژه و منحصربفرد عرصه هاي تدفيني را بوجود آورده اند. اين عناصر در گورستان هاي باستاني و تاريخي عمدتاً بصورت ارگانيك (بدون طرح ريزي اوليه) و در گورستان هاي معاصر با طرح ريزي اوليه در كنار يكديگر قرار گرفته و ماهيت پيچيده گورستان را شكل مي بخشند. بررسي عوامل شكل دهنده به گورستان هاي تاريخي، نشان دهنده رابطه بنيادين بستر و بافت محيط، اعتقادات ديني و فرهنگي، عوامل تاريخي و نيروي تاثيرگذار عوامل انساني در ساماندهي كالبد و منظر عرصه طبيعي با بهره گيري از عناصر طبيعي و مفاهيم هنري و معمارانه و نظام معيني از نشانه هاست. رابطه ايجاد شده به سبب هم افزايي، مفهومي گسترده تر و عميق تر از جمع ساده ارزش هاي معمارانه اين محيط هاي تاريخي با محيط طبيعي است. وجود نظام نشانه ها و باورهاي اسطوره اي، ديني و مذهبي از يك سو و حضور عناصر معمارانه (آرامگاه هاي خانوادگي، يادمان ها، سنگ قبرها و...) از سوي ديگر كه با گذر زمان، رنگ و بويي تاريخي بخود گرفته اند، مفهوم تاريخي ـ فرهنگي را وارد محيط طبيعي مي نمايد. با افزودن صفت تاريخي و توجه به فرايند تخريب بطئي اين آثار، بستر طبيعي از چنان كيفيتي برخوردار مي گردد كه مي توان از آن به مثابه مناظر فرهنگي ـ تاريخي ياد نمود. «گورستان هاي تاريخي»، به مثابه گونه اي ويژه از مناظر فرهنگي، عرصه هايي تدفيني نشانه دار شده با قدمت بيش از 100 سال هستند كه محدوده آنها مشخص بوده و داراي دوره هاي توسعه و گسترش باشند. ويژگي بارز اين محوطه هاي تاريخي، ارتباط ساختاري محيط پيرامون و چيدمان دروني آنهاست كه در منظرپردازي هاي طبيعي و انسان ساخت گورستان تجلي يافته و با نظام مشخصي از يادمان ها، تنديس ها، موتيف ها و نشانه هاي انتزاعي غني مي گردند. اين گورستان ها، عمدتا داراي جنبه هاي مختلف ديني ـ مذهبي، فرهنگي ـ اجتماعي و يادماني بوده و بواسطه دفن اصحاب دين و مشاهير ادبي، فرهنگي، علمي، سياسي، اجتماعي و هنري جامعه مورد احترام شهروندان يك سكونتگاه (در مقياس محلي، شهري، منطقه اي و سرزميني) و يا به سبب ويژگي هاي خاص كالبدي ـ منظري، محل رجوع جوامع انساني است.
2)
«حفاظت» به معناي كليه روش ها و فرآيندهاي توجه به گورستان تاريخي به عنوان يك «مكان ميراثي» براي حفظ اهميت فرهنگي آن است كه شامل نگهداري و صيانت، تثبت، تعمير و اصلاح، مرمت و بازسازي و عموما تركيبي از موارد فوق است.
3)
«نگهداري» به معناي مراقبت و حفظ دائمي ساختار و چيدمان فضايي و كليه عناصر موجود در شكل عمومي گورستان است.
4)
«تثبيت» به معناي نگهداري از بافت گورستان تاريخي به شكل فعلي خود و به تعويق انداختن مكانيسم تخريب و فرسايش اجزا و ويراني آنها در برابر عوامل آسيب رسان است.
5)
تعمير به معناي مداخلات حداقلي در اجزاي گورستان (عموما سنگ قبرها، يادمان ها و ابنيه و آثار معماري و نظاير آنها) به منظور رفع نواقص ناشي از تخريب، فروريزي و فرسايش طبيعي است و نبايد آنرا با مرمت كه نيازمند مطالعات گسترده و مداخلات ساختاري است، اشتباه گرفت.
6)
«مرمت» به معناي بازگرداندن بافت موجود گورستان تاريخي به وضعيت قبلي شناخته شده و اصيل از طريق حذف الحاق بي ارزش، اعاده كليه ساختارهاي فروپاشيده و سرهم كردن اجزاي آن بدون بهره گيري از مصالح جديد است.
7)
بازسازي به معناي بازگرداندن بافت موجود گورستان به وضعيت قبلي شناخته شده از طريق بكارگيري مصالح جديد است.
بخش دوم
: مستندنگاري، شناسايي و ارزيابي دقيق
1)
هر اقدام عملياتي در گورستان هاي تاريخي مي بايست مبتني بر فعاليت هاي شناسايي باشد. اين مطالعات شامل نقشه برداري جامع، بررسي هاي تاريخي و دوره بندي هاي توسعه، شناخت ساختار كالبدي ـ فضايي، شناسايي آرامگاه ها و قبور شاخص، نشانه شناسي موتيف ها و كتيبه ها، بررسي وضعيت فيزيكي قبور، پوشش گياهي،... و نيز ارزيابي ارزش هاي مترتب بر گورستان و آسيب شناسي و آناليز خطرپذيري است.
2)
در عمليات شناسايي و مستندنگاري گورستان هاي تاريخي، جمع آوري كليه استنادات نقشه اي شامل نقشه هاي شهري و تصاوير هوايي و تهيه نقشه عرصه گورستان با در نظر گرفتن حدود اربعه، ديوارهاي محيطي، ورودي ها، توپوگرافي، ترانشه ها، مسيرها و دسترسي هاي داخلي، قطعات تدفيني، عوارض طبيعي و مصنوع، يادمان هاي بزرگ مقياس، آرامگاه هاي فردي و خانوادگي، ضريح ها و حصارهاي فلزي، ابنيه تاريخي و معاصر، سنگ قبرها و كليه عناصر گياهي شامل درختان، درختچه ها، بوته ها و محدوده هاي لگوم با رعايت مقياس مناسب ضروري است.
3)
كّل يك گورستان تاريخي بايد مورد بررسي قرار گيرد و رشد فضايي آن نيز بايد تجزيه و تحليل شود. اين بررسي ها بايد داده هاي باستان شناختي، تاريخي، معماري، فنّي و فرهنگي ـ اجتماعي و اقتصادي را دربرگيرد. نتيجه اين مطالعات بايد به سندي منتهي گردد. كه بر اساس آن بتوان تعيين كرد كه كداميك از اندام هاي كالبدي و ساختارهاي طبيعي يا مصنوع اعم از ساختمان ها، يادمان ها، آرامگاه هاي خانوادگي، قطعات تدفيني، سنگ قبرها، درختان و... بايد به دقت تحت حفاظت قرارگيرند، و يا در شرايط خاصي حفظ و نگهداري شوند و يا در اوضاع و احوال كاملاً استثنايي و با تهيه مستندات كامل، تخريب شوند. اين موضوع، متخصصان حفاظت و مقامات مسئول را قادر مي سازد كه هر نوع كار و عمليات غيرمنطبق با توصيه نامه حاضر را متوقف كنند.
4)
علاوه بر بررسي هاي مذكور در زمينه ي معماري، بررسي هاي همه جانبه ي اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و داده ها و ساخت هاي فني و نيز بررسي زمينه و بافت گسترده تر شهري و منطقه اي نيز ضروري است. اين مطالعات بايد در صورت امكان، داده هاي جمعيت شناختي و تجزيه و تحليلي از فعاليت هاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي و همچنين روش هاي زندگي و ارتباط هاي اجتماعي، مسائل مربوط به اجاره ي زمين، زيربناي اقتصاد شهري، وضعيت نظام جاده اي، شبكه هاي ارتباطات و اتصالات دوسويه ي بين محدوده هاي گورستان هاي تاريخي و مناطق اطراف را شامل شود. مقامات مسئول و مديران شهري بايد براي اين مطالعات، اهميت فراواني قائل شوند و به خاطر داشته باشند كه بدون اين مطالعات، نمي توان طرح هاي معتبري براي حراست از عرصه هاي تدفيني ارزشمند و تاريخي تهيه كرد.
1)
طرح حفاظت گورستان تاريخي، مي بايست عرصه تدفيني را به عنوان يك كل منسجم مورد شناسايي قرار داده و اصول، سياست ها و فرآيندهاي عمومي مورد نياز در صيانت و مراقبت از اين مكان هاي ميراثي را در جهت حمايت و تضمين حيات ارزش هاي ملموس و ناملموس گورستان هاي تاريخي را مشخص كند. چنين عرصه هايي به عنوان يك كل، شامل طرح بندي، چيدمان عمومي، عرصه هاي تدفيني، يادمان هاي شاخص و قبور منفرد و خانوادگي، پوشش هاي گياهي (كاشته شده يا طبيعي)، حامل ارزش هاي گسترده اي هستند كه آنرا شايسته حفاظت و حمايت مي نمايد. به عنوان يك اصل كلي، هيچ از اين آثار نبايد از محيط خود جدا شوند.
2)
هدف از حفاظت گورستان هاي تاريخي، برقراري يا بازيابي برجستگي هاي ذاتي اين عرصه هاي تاريخي به عنوان مكان ميراثي و تضمين تداوم حيات آنهاست و از اين رو بايد تامين كننده امنيت، نگهداري و آينده آن باشد.
3)
در هر اقدام عملياتي در حوزه گورستان هاي تاريخي؛ توجه به موارد زير ضروري است:
آ)
تأكيد بر انجام مطالعات سطح شناخت پيش از هر اقدام مداخلاتي كه منجر به هرگونه تغيير در ماهيت عناصر و بخش هاي مجموعه گردد. (اقدامات مستند)
ب)
سعي در حفظ ساختارهاي تاريخي (احترام عدم آسيب رساني)
ج)
رعايت اصل مداخله حداقلي در ساختار بخش هاي معماري مجموعه (كمترين مداخله)
د)
احترام به اصل برگشت پذيري از طريق مداخلات حداقلي و برگشت پذير (برگشت پذيري)
ذ)
توجه به معيار اصالت در تصميم گيريهاي لازم جهت مداخله. (اصالت)
ر)
خوانا، متمايز و قابل شناسايي بودن مداخلات مرمتي (تمايز در مرمت)
ز)
بهره گيري از مصالح همگن و متمايز با مصالح اصلي (تعادل در عين تمايز)
ك)
پرهيز از سطوح تزئيني در بازسازيهاي احتمالي (رعايت سادگي در بازسازي)
گ)
بهره گيري از توانمندي تكنولوژي مدرن در مداخلات امروزي (رويكرد تكنولوژيكي)
م)
بهره گيري از متخصصان و كارشناسان در تمام مراحل مطالعه و اقدام (تخصص گرايي)
4)
حفاظت از گورستان، محدود به ساختار معماري، ابنيه و آثار معماري و سنگ قبرها نيست، بلكه مي بايست كليه اجزاي منظرين، ساختارهاي كاليدي ـ فضايي، عناصر طبيعي و گياهي نيز مورد حفاظت قرار گيرند. اين روش ها مي بايست هم پيشگيراننده و هم اصلاح گرايانه باشند.
5)
هر اقدام عملياتي مي بايست مبتني بر شناخت، تحليل و تفسير دقيق ساختار فيزيكي، مشخصات تاريخي و طرح بندي عمومي گورستان از نظر آثار معماري، يادمان ها، عناصر منظرين، پوشش گياهي و... باشد.
6)
شالوده حفاظت از گورستان هاي تاريخي، ملاحظه و توجه به بافت موجود آن بوده و بايد دربرگيرنده حداقل مداخله فيزيكي ممكن باشد. از همين رو، مراقبت، نگهداري و تثبيت وضعيت موجود گورستان، رويكرد مناسب مداخلات حفاظتي در گورستان هاي تاريخي محسوب مي شود. در اين ميان، اقدامات مرمتي در مقياسي كنترل شده و صرفا بر اساس مستندات و شواهد كافي قابل تائيد است. بر همين اساس، هر اقدامي در جهت بازسازي با توجيهات منطقي و صرفاً در شرايط خاص قابل بررسي است. از آنجا كه هدف اين اقدامات، حفظ ساختار تاريخي و اصيل گورستان هاست، تطبيق پذيري و انطباق دادن سنگ قبرها و يكسان سازي تراز آنها (همسان سازي) امري مطرود و غيراصولي است
7)
انتخاب خط مشي متناسب براي حفاظت از يك گورستان تاريخي، بايد در وهله اول بر اساس فهم معناي فرهنگي و ارزش هاي مترتب بر عرصه تدفيني و شرايط فيزيكي آثار موجود تعيين گردد.
8)
تمام اقدامات پيش بيني شده بايد مورد وثوق دستورالعمل ها، توصيه نامه ها و منشورهاي بين المللي و ملي بوده و منطبق بر دستورالعمل هاي نهادهاي مرتبط نظير ايكوموس، يونسكو، ايفلا و... باشد. در انتخاب راهكار و متد مداخله، بايد اهميت و ارزش نسبي گورستان ها در نظر گرفته شود. بر اساس ويژگي هاي تاريخي، كيفيت ساختارهاي معماري، يادمان ها و سنگ قبرها و نيز گستردگي و تنوع نقوش و موتيف هاي نشانه شناختي و در نظر گرفتن نوع آسيب ها، مي توان روش هاي متنوعي را اتخاذ كرد.
9)
با توجه به اينكه، اين عرصه ها، محوطه هاي باستان شناسي محسوب مي شوند، بنابراين تمام اقدامات آتي مانند احداث مسيرهاي داخلي و دسترسي هاي بين عرصه هاي تدفيني، مي بايست پس از بررسي هاي باستان شناسي و فعاليت هاي شناسايي صورت گيرد.
10)
تداوم كاربري تدفيني ـ ولو در مقياس كم ـ بهترين راه براي تضمين تداوم ارزش هاي ملموس و ناملموس در گورستان هاي تاريخي است. به عبارت ديگر، چنانچه به هر دليلي، امكان تدفين در گستره شهري در گورستان ميسر نيست، مي توان با محدود كردن تدفين به ساكنان محلي و افراد صاحب نام و...، زمينه حضور شهروندان را در عرصه تدفيني فراهم ساخت.
11)
تمام طرحهاي توسعه آتي و يا طرح هاي بهسازي و ارتقاء ساختار گورستان مي بايست به ارزش هاي گورستان وفادار مانده و بر اصول مورد تأكيد طرح هاي حفاظتي منطبق باشند.
12)
ريسك و خطرات احتمالي پديده هاي طبيعي و همچنين ونداليسم در گورستان ها مي بايست آناليز شده و هرآنجا كه لازم باشد، اقدامات مديريتي لازم براي حذف و كاهش اثراث سوء آن صورت پذيرد.
13)
مديريت موثر پوشش گياهي مي بايست به عنوان نقطه كليدي طرح حفاظت از گورستان ها مورد لحاظ قرار گيرد. درختان تاريخي و قديمي مي بايست مورد شناسايي قرار گرفته و حفاظت از آنها مي بايست متضمن كمترين مداخله و تخريب در سنگ قبرها و يادمان ها گردد. كاشت درختان جديد در كنار گورهاي قديمي توصيه نمي شود. اما مي توان از طريق حذف گونه هاي مهاجم و كاشت و اصلاح وضعيت درختان اصيل (در موقعيت هاي مناسب)، نسبت به حفظ ساختار عمومي گورستان اقدام كرد.
14)
تمام سنگ قبرها و يادمان ها به عنوان يك شي ميراثي ارزشمند تلقي مي شوند. بنابراين تمام اقدامات حفاظتي انجام شده بر روي آنها مي بايست كمترين سطح از مداخله (و در يك سطح ايده آل؛ قابل بازگشت) را تضمين كند. البته بديهي است كه اين سطح از مداخله ميبايست تداوم حيات اين عناصر را تضمين نمايد.
15)
كليه آثار معماري شامل يادمان ها و اتاقك هاي تدفيني فردي و خانوادگي مي بايست ضمن مستندنگاري، داراي طرح هاي حفاظت و مرمت موضوعي بوده و بر اساس دستورالعمل هاي مرمتي مورد وثوق نهادهاي ملي و بين المللي مرمت گردند.
16)
كليه اجزا فيزيكي سازنده گورستان بويژه يادمان ها، سنگ قبرها و ابنيه مي بايست در محل خود باقي بمانند. جا به جايي تمام با بخشي از اين آثار پذيرفته نيست؛ مگر آنكه اين كار، تنها راه اطمينان از بقاي آن باشد.
17)
كليه بخش هاي مطالعاتي و اجرايي مربوط به گورستان هاي تاريخي، مي بايست توسط گروه هاي متخصص و افراد با صلاحيت علمي نظير متخصصان مطالعات تاريخي، جامعه شناسان، مردم شناسان فرهنگي، متخصصين نشانه شناسي، معماران منظر و متخصصين مرمت بنا، بافت و آثار فرهنگي و... صورت گيرد.
بخش چهارم
: اقدامات نگاهداري و حفاظت
1)
گورستان ها همانند ديگر مكان هاي ميراثي داراي آسيب هاي بالفعل و بالقوه اي هستند كه بسته به ميزان فعال يا موثر بودن آنها، مي توانند در كوتاه مدت تاثيرات مخرب شديدي بر عرصه تاريخي گورستان گذاشته و تداوم حيات آنرا با دشواري هايي جدي مواجه سازند. به همين منظور در جهت پيشگيري آني از تداوم فعاليت عوامل آسيب رسان، انجام اقدامات فوري به عنوان اولين گام حفاظت در قالب اقدامات رفع خطر شامل؛ ارزيابي ساختارهاي فيزيكي و كالبدي و اكولوژيكي و همچنين، كنترل شرايط ايمني آن به منظور ساماندهي اوليه و رفع عوامل آسيب رسان ضروري است. كليه اين اقدامات، مي بايست مبتني بر مستندنگاري، برداشت هاي ميداني، نقشه برداري هاي اوليه و ارزيابي هاي علمي و عمليات شناسايي باشد.
2)
كاربست رويكرد حفاظت ارزش مبنا به عنوان متدولوژي مناسب با ماهيت تاريخي گورستان هاي تاريخي به مثابه مكان ميراثي و پيشبرد گام به گام مراحل پيش بيني شده در آن، گامي عملي براي كاهش آسيب پذيري و تضمين تداوم حضور گورستان ها در سكونت گاه هاي انساني است.
3)
گزارش مكتوب در مورد خط مشي حفاظت بـر اساس ضوابط حرفه اي بايد تهيه شود كه در آن موضوعاتي مانند برجستگي فرهنگي، شرايط فيزيكي و روند پيشنهادي حفاظت به همراه شواهد توجيهي و پشتيبان، شامل نقشه عكس، طرح و تمامي نمونه هاي مناسب تعيين شده باشد. طرح پيشنهادي مي بايست قبل از آغاز عمليات اجرايي، به تاييد سازمان ميراث فرهنگي يا كميته حفاظت از گورستان هاي تاريخي كشور رسيده باشد.
4)
كليه طرح هاي ساماندهي و حفاظت گورستان هاي تاريخي مي بايست دستورالعمل هاي عملياتي خود را در هفت رده اصلي شامل؛ ساختار فضايي، ساختارهاي معماري، سنگ قبرها، لنداسكيپ و منظر، پوشش گياهي، تاسيسات مبلمان ارائه دهند.
5)
حفاظت از چيدمان و ساختار فضايي و جلوگيري از هرگونه تغيير در ساختار فضايي ـ كالبدي گورستان اعم از تغيير در توپوگرافي، شيب بندي عمومي، ترانشه ها و سكوبندي ها، عوارض مصنوع، ورودي هاي اصلي، مسيرها و دسترسي هاي داخلي، ساختارهاي معماري، آرامگاه هاي فردي و خانوادگي، چيدمان قبور و ... توصيه مي شود. همچنين هيچ رده از اقدامات پاكسازي فضايي ـ كالبدي و حذف ابنيه تاريخي و واجد ارزش به بهانه هاي عيان سازي، نوسازي و ... در گورستان هاي تاريخي جايز نيست.
6)
حفاظت از آثار و ابنيه تاريخي شامل نيايشگاه ها، يادمان هاي حجمي، اتاقك هاي تدفيني، سردابه ها، دخمه ها، آرامگاه ها فردي و خانوادگي، بخش مهمي از طرح حفاظت عرصه تدفيني است. پاكسازي و شست و شوي سطحي نما و تزئينات وابسته به معماري در اين رده از بناها به منظور افزايش كيفيت منظر و ديد بهتر به اين آثار توصيه مي شود.
7)
اولويت مداخله در اين رده از آثار، حفاظت پيشگرانه، تعميرات جزيي، ارتقاء جزييات معماري و حذف الحاقات متاخر به منظور اعاده به ساختار اوليه و اصيل بناهاست. همچنين در صورت ضرورت تعريف پروژه هاي مرمت و حفاظت موضوعي، موضعي و جامع اين رده از آثار، اقدام بر اساس دستورالعمل هاي عمومي و مورد تائيد سازمان ميراث فرهنگي، بلامانع است. بازسازي تنها در صورت وجود اسناد متقن ميسر است. اين بازسازي ها نبايد به هيچ عنوان موجب تخريب يا از بين رفتن سنگ قبرهاي موجود در عرصه گورستان گردد.
8)
تخريب و حذف بناهاي بي ارزش و فاقد كاربري به منظور آزادسازي عرصه گورستان و ارتقا كيفيت منظري ضروري است.
9)
احداث بناي جديد در داخل عرصه حفاظت شده گورستان يا توسعه امام زاده ها ممنوع است. گورستان، ثبت ملي نشده و از منظر ارزشمندي، در درجه پايين تري قرار دارد و ضرورت ساخت بنا در آن به اثبات رسيده است، ساخت اين ابنيه در زمين هاي باير و فاقد سنگ قبر با رعايت حريم ارتفاعي و تناسبات حجمي، تناسب مصالح مورد استفاده در نما و... بلااشكال است.
بخش پنجم
: مديريت يكپارچه و اقدامات قانوني
1)
با توجه به وجود نهادهاي گوناگون در امر مديريت عرصه هاي تدفيني و به منظور جلوگيري اقدامات موازي، تأسيس كميته مشترك حفاظت از گورستان هاي تاريخي متشكل از كارشناسان نهادهاي مسئول سازمان ميراث فرهنگي كشور، سازمان اوقاف، شهرداري، بنياد شهيد، اداره كل راه و شهرسازي استان، اساتيد متخصص و پژوهشگران دانشگاه هاي كشور با رويكرد به مديريت يكپارچه اين عرصه ها، ضروري است.
2)
فهرستي جامع از گورستان هاي تاريخي در چهار سطح محلي، استاني، منطقه اي و كشوري مي بايست تهيه شود، اعم از اينكه اين گورستان ها داراي ارزش هستند يا نه. اين فهرست بايد به ترتيب اولويت باشد تا به اين ترتيب منابع محدود موجود براي حفاظت به صورت منصفانه اي توزيع گردد. چنانچه تهيه اين فهرست، مستلزم هزينه و وقت زياد باشد، مي بايست در كوتاه مدت، بررسي همه جانبه گورستان هايي كه بواسطه توسعه شهري و مداخلات غيرمسئولانه در معرض خطر قرار گرفته اند، در اولويت قرار گيرد.
3)
تهيه شناسنامه و پرونده براي گورستان هاي تاريخي كشور، امكان بررسي دقيق و همه جانبه آنها را ميسر مي سازد. بنا به اهداف سازمان ميراث فرهنگي و شرح وظايف قانوني اين نهاد، تهيه شناسنامه جامع عرصه هاي تدفيني تاريخي كشور بر عهده كارشناسان اين سازمان مي باشد. همچنين توصيه مي شود، در گام دوم، گورستان هاي شناسايي شده، مورد آناليز دقيق و فني قرار گرفته و ارزشمندي آنها سنجيده شود.
4)
تعيين محدوده عرصه و مشخص كردن حرايم استحفاظي، منظري و زيست محيطي گورستان ها، به عنوان گامي عملياتي براي حفاظت از اين مكان هاي ميراثي ضروري است. ضوابط اختصاصي هر يك از حرايم مي بايست با توجه به نتايج مطالعات و فعاليت هاي شناسايي گورستان و ارزيابي ارزش ها و با در نظر گرفتن حدود ساخت و ساز و حد ارتفاعي عناصر جديد، امكان باستان شناسي و ... تعريف و تصويب گردد.
5)
هرگونه تغيير كاربري و توسعه شهري در درون عرصه هاي تدفيني تاريخي و ارزشمند، موجب تخريب و ازبين رفتن ارزشهاي مترتب بر مكان ميراثي خواهد شد. از همين رو، شهرداري هاي با عنوان نهاد متولي توسعه شهري، مسئول حفظ يكپارچگي محدوده گورستان هاي تاريخي است.
6)
حفاظت، نگهداري و ارائه موثر گورستان هاي تاريخي، مي بايست به عنوان يكي از وجوه اساسي طرح هاي توسعه پايدار و همچنين برنامه ريزي هاي ملي، منطقه اي و محلي، مدنظر قرار گيرد.
7)
كليه طرح هاي تفصيلي و جامع شهرها و طرح هاي فرادست آنها، مي بايست با تغيير نگرش به عرصه هاي تدفيني تاريخي به عنوان مكان هاي ميراثي شهر، اين عرصه ها را در پهنه هاي حفاظتي فرهنگي و تاريخي قلمداد كرده و ضوابط ويژه اي را براي حفاظت از حريم اين پهنه ها لحاظ كنند.
8)
كليه هاي طرح هاي برنامه ريزي شهري و طرح هاي موضوعي و موضعي كه در مجاورت گورستان هاي تاريخي و ارزشمند تعريف شده اند، بايد دربردارنده مقررات و ضوابط الزام آوري باشند كه با اعمال آنها، حفظ حراست از مناظر تدفيني شهر تضمين گردد. اين امر حتي شامل گورستان هايي است كه هنوز در ليست ميراث ملي كشور قرار نگرفته اند.
9)
سازمان ميراث فرهنگي به عنوان نهاد مسئول نگاهداشت و حفاظت از مكان هاي ميراثي كشور، موظف است، بر مبناي آموزه هاي اين سند پيش نويس و ضمائم آن، سند اجرايي حفاظت از گورستان هاي تاريخي را پس از بررسي و تصويب جهت اجرا به ديگر ارگان هاي مسئول ارجاع دهد.
10)
از آنجا كه مكان هاي ميراثي، نيازمند نگهداري و مراقبت دائمي هستند، توصيه مي شود؛ پلان مديريت حفاظت گورستان با در نظر گرفتن اهداف مشخص، اقدامات كوتاه مدت، ميان مدت و بلندمدت و دستورالعمل هاي پايش و مانيتورينگ دوره اي و دائمي و نيز دستورالعمل هاي مربوط به حفاظت و نگهداري از لنداسكيپ و منظر، يادمان ها و ابنيه، قبور و سنگ مزارها، پوشش گياهي و درختان و ديگر ساختارهاي فرعي موجود در عرصه هاي تدفيني تهيه و پس از تصويب در مجامع نظارتي، در جهت عملياتي شدن ابلاغ گردد.
11)
تضمين تداوم تدفين در گورستان هاي تاريخي، بويژه در گورستان هاي محله اي علاوه بر تقويت بنيان هاي درون محله اي، موجبات تداوم حيات عرصه هاي تدفيني و حضور پررنگ شهروندان در آن شده و از متروكه ماندن، شكل گيري بزهكاري هاي اجتماعي و آسيب هاي پيايند، جلوگيري خواهد كرد. يادآوري اين موضوع ضروري است كه با افزايش استانداردهاي بهداشتي، بخش مهمي از موانع پيش روي تدفين در گورستان هاي درون شهري مرتفع شده است
12)
واگذاري مديريت گورستان هاي محله اي به هيات هاي امنا متشكل از ساكنان هر محله سبب افزايش مشاركت شهروندان در مديريت شهري و افزايش حس تعلق خاطر به محلات قديمي و عناصر تاريخي آن از جمله گورستان ها خواهد شد. همچنين بايد براي ارايه پيشنهادها و كمك در اين كار، خصوصاً به منظور ملاحظه و نظارت بر ميراث فرهنگي و طبيعي، آنان را فراخوانند. امكان حمايت مالي از سوي بخش خصوصي نيز مي تواند مورد بررسي قرار گيرد.
13)
تعريف پروژه هاي فرهنگي و اجتماعي در بافت هاي پرخطر و آسيب زا ـ كه محل استقرار برخي از گورستان هاي تاريخي شهرهاست ـ از وظايف نهادهاي مرتبط با شهرداري هاست. شهرداري موظف است، مجموعه اي از اقدامات لازم را براي كنترل آسيب هاي اجتماعي و ناهنجاري هاي رفتاري را كه موجب لطمه خوردن به ماهيت مكان هاي ميراثي و از آن جمله گورستان هاست، طراحي و عملياتي نمايد.
14)
مقامات دولتي مي بايستي بيش از پيش و تا آنجا كه ممكن است، منابع مالي لازم را براي حراست و حفاظت از گورستان هاي تاريخي ارزشمند به عنوان اسناد تمدن ايراني ـ اسلامي تامين نمايند.
15)
در مورد افرادي كه به طور عمدي سنگ قبرها، يادمانها و بناها، مجموعه ساختمان ها يا محوطه هايي كه از لحاظ باستان شناسي، تاريخي يا هنري ارزشمند هستند را تخريب مي كنند يا شكل آن را تغيير مي دهند، مي بايستي ضمانت هاي اجرايي و يا مجازات هايي ـ منطبق با حقوق و قوانين هر كشور ـ تعيين كرد. همچنين اشخاصي كه به انحاء ديگر، اعمالي انجام مي دهند كه براي حفاظت، نگهداري از گورستان تاريخي مضّر محسوب مي شوند، بايد تحت مجازات و يا اعمال ضمانت هاي اجرايي ديگر قرار گيرند. ضمانت هاي اجرايي مذكور بايد شامل مقرراتي در مورد مرّمت محوطه ي آسيب ديده، منطبق با استانداردهاي فنّي و علمي و به شكل اوليه ي خود، باشد.
بخش ششم
: اطلاع رساني، ترغيب و آموزش
1)
ايجاد احساس تعهد در نهادهاي حاكميتي، سيستم مديريت شهري، سمن ها، گروه هاي اجتماعي و كليه شهروندان در مواجهه مسئولانه با گورستان ها و كاربست بيشترين اقدامات حفاظتي و كمترين مداخلات تخريبي در اين پهنه هاي با ارزش از مهمترين اقدامات آموزشي است.
2)
گورستان هاي تاريخي، مدفن بسياري از مشاهير ديني ـ مذهبي، فرهنگي و اجتماعي، ادبي، سياسي و ورزشي و روايتگر بخشي از تاريخ سكونت گاه هاي انساني است. برنامه ريزي دقيق به منظور برپايي مراسم هاي بزرگداشت و آيين هاي ملي و مذهبي در اين عرصه ها، اهميت فرهنگي گورستان ها را به عنوان مكان ـ رويدادهاي شهري يادآوري كرده و موجبات افزايش مسئوليت اجتماعي شهروندان در برابر نگاهداشت و حفاظت از گورستان هاي تاريخي فراهم خواهد ساخت.
3)
انجام اقدامات تسهيل گري اجتماعي جهت آشنا ساختن هر چه بيشتر شهروندان و بويژه ساكنان مجاور عرصه هاي تدفيني با ارزش هاي مستتر در اين پهنه، زمينه ساز مشاركت گروه هاي اجتماعي را در امر نگاهداشت و حفاظت گورستان ها شده و امكان دستيابي به اهداف طرح مديريت حفاظت را فراهم خواهد ساخت.
4)
گورستان ها به عنوان موزه هاي روباز شهري، از پتانسيل هاي مختلفي براي گذران اوقات فراغت برخوردارند. تعريف تورهاي گردشگري و بازديدهاي اختصاصي از گورستان هاي تاريخي و پشتيباني از افراد حقيقي و حقوقي كه در اين زمينه فعاليت مي كنند، زمينه ساز آشنايي هر چه بيشتر شهروندان و ساكنان با تاريخ شكل گيري، رويدادهاي تاريخي مرتبط، افراد مدفون در گورستان و آگاهي از ارزش هاي ميراثي آن شده و موجبات مشاركت شهروندان در حفاظت و نگهداشت عرصه هاي تدفيني را فراهم خواهد ساخت.
5)
با عنايت به انگيزش و رشد احترام و علاقه ي عمومي به گورستان هاي تاريخي و عرصه هاي تدفيني و همچنين اطلاع رساني همگاني در مورد مقررات وضع شده براي حفاظت از آنها، مي بايست فعاليت هاي آموزشي خاصي را در مدارس، دانشگاه ها و ديگر فضاهاي آموزشي برقرار كرد. اين آموزش ها مي بايست توسط گروه هاي متخصص يا مربياني كه خود دوره آموزشي جامع را زير نظر متخصصان طي كرده اند، برگزار گردد. آموزش هاي همگاني خارج از فضاهاي آموزشي، بر عهده رسانه هاي عمومي، مطبوعات، جرايد، انجمن ها، سمن هاي غيرانتفاعي و موسسات گردشگري است.
6)
بدون آنكه ارزش هاي مهّم اقتصادي و اجتماعي گورستان هاي تاريخي ناديده گرفته شود، بايد اقداماتي براي حمايت، رشد و تحكيم ارزش هاي فراوان فرهنگي و آموزشي اين ميراث كه محركه هاي بنيادين حفظ، نگهداري و ارايه آن محسوب مي گردد، انجام شود.
7)
تشكيل گروه هاي داوطلبانه و موسسات غيرانتفاعي براي حفظ و نگهداري گورستان هاي تاريخي و نيز اهداء جوايز مالي و افتخاري، مي بايستي تشويق شود تا به اين ترتيب بر انجام كارهاي شايسته در تمام جنبه هاي حراستي، صحّه گذارده شود.
8)
مقامات مسئول مي بايستي از مطالعه و بررسي نظام مند و نيز تحقيق در مورد جنبه هاي شهرسازي گورستان هاي تاريخي و محيط اطراف آنها، ارتباط هاي داخلي مابين حراست و طراحي در تمام سطوح: روش هاي اجرايي حفظ و نگهداري محدوده هاي تاريخي، تغيير و تبديل مواد، به كارگيري تكنيك هاي مدرن در حفظ و نگهداري و تكنيك هاي دستي كه به كارگيري آنها در اين مورد ناگزير است، حمايت كنند. دوره هاي آموزشي مختص مسائل فوق كه شامل دوره هاي آموزش عملي نيز مي شود، بايد ايجاد شوند و توسعه يابند. علاوه بر اين، بسيار اساسي است كه كارگران و صنعتگران ماهر دوره هاي آموزشي لازم، در زمينه ي حراست، نگاهداشت، تعميرات جزيي و حفاظت از گورستان هاي تاريخي و آثار موجود در آنها، متخصص شوند.
9)
نتايج مطالعات شامل فعاليت هاي شناسايي، ارزيابي خطرپذيري، آسيب شناسي ها و گزارش هاي حاصل از اقدامات اجرايي، مي بايست بصورت گزارش هاي علمي و فني منتشر و در دسترس گروه هاي متخصص، اساتيد و پژوهشگران قرار گيرد.
بخش هفتم
: همكاري هاي بين المللي
1)
با توجه به تجارب موفق بين المللي در زمينه حفاظت، نگهداري و ارائه مناسب عرصه هاي تدفيني تاريخي، ضروري است تا در جهت كاربست اين تجارب در نمونه هاي مطالعاتي، همكاري هاي دو و چندجانبه در زمينه حفظ و حراست از گورستان ها صورت گيرد. اين همكاري ها شامل سازمان هاي بين المللي، دانشگاه ها و موسسات آموزشي عالي، سازمان هاي ميراث تاريخي كشورهاي پيشرو و ديگر سازمان هاي دولتي و غيردولتي است. اينگونه همكاري هاي دوجانبه يا چندجانبه بايد با هماهنگي دقيقي انجام شود و به شكل اقداماتي مانند آنچه در پي مي آيد، باشد:
آ)
تبادل اطلاعات و انتشارات علمي و فنّي؛
ب)
سازمان دهي سمينارها و گروه هاي كاري راجع به موضوعات خاص؛
ج)
تامين كمك هزينه ي مطالعه و مسافرت و تدارك كادر علمي، فني و اداري و تجهيزات مورد نياز؛
د)
فراهم آوردن تسهيلات لازم براي آموزش هاي علمي و فني در خارج از كشور، به صورتي كه متخصصان جوان بتوانند در پروژه هاي ساماندهي، حفاظت، تعمير و نگهداري، حفاريهاي باستان شناسي و حفظ و نگهداري گورستانهاي تاريخي، شركت كنند.
ه)
مشاركت گروهي از كشورهاي پيش رو در زمينه حفاظت از گورستان هاي تاريخي در پروژه هاي كلان حفظ و نگهداري، حفّاري، مرمت و احياء، به صورتي كه تجربه ي بدست آمده از اين كار، در دسترس همگاني قرار گيرد.
2)
همچنين توصيه مي شود كه نهادهاي ذي ربط در اين مورد با آژانس هاي بين المللي تخصصي مانند مركز مطالعات حفظ و نگهداري و مرمت دارايي هاي فرهنگي، در رُم، شوراي بين المللي بناها و محوطه ها (ايكوموس) و شوراي بين المللي موزه ها (ايكوم) همكاري كنند.