دستور العمل ساماندهي و تسريع فرايند رسيدگي به انحصار ورثه و تحرير تركه

در اجراي مأموريت نخست سند تحول قضايي و رفع اطاله در فرايند رسيدگي و اصلاح اين فرايندها با هدف ارائه مطلوب تر خدمات به عموم، مركز توسعه حل اختلاف، معاونت حقوقي و امور مجلس، مركز آمار و فناوري اطلاعات و سازمان ثبت اسناد و املاك كشور مكلف اند با استفاده حداكثري از دادرسي الكترونيك، حذف مراحل غيرضرور و اصلاح و تكميل فرايند صدور گواهي انحصار ورثه و تحرير تركه، مطابق اين دستورالعمل اقدام كنند.

تعاريف و اصطلاحات:

استعلام الكترونيك: استعلام به شيوه برخط به نحوي كه دريافت پاسخ استعلام نيازمند دريافت و تحويل كاغذي نباشد؛

ذي نفعان قابل شناسايي: كليه اشخاص حقيقي و حقوقي كه در موضوع انحصار وراثت و ديگر امور راجع به تركه ذي نفع تلقي مي شوند و قابليت شناسايي دارند؛

اموال قابل شناسايي: كليه اموال منقول و غيرمنقول، حقوق و منافع مالي و مطالبات متوفي از اشخاص حقيقي و حقوقي كه در بانك‌ هاي اطلاعاتي به ثبت رسيده است؛

ديون قابل شناسايي: كليه ديون متوفي به اشخاص حقيقي و حقوقي كه در بانك ‌هاي اطلاعاتي به ثبت رسيده است؛

بانك‌ هاي اطلاعاتي: بانك ‌هاي اطلاعاتي موجود نزد سازمان ثبت اسناد و املاك كشور، بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران، وزارت امور اقتصاد و دارايي، وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت تعاون، كار و رفاه اجتماعي، سازمان هدفمندي يارانه ها و يا در دفاتري مانند پيشخوان دولت يا پليس +10 و ديگر نهادهايي كه به موجب بند «ت» ماده (117) قانون پنج ساله برنامه ششم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي موظف به همكاري با قوه قضاييه هستند.

پس از ثبت درخواست صدور گواهي انحصار ورثه، مراتب شروع فرايند نشر آگهي به اطلاع كليه وراث و ديگر ذي نفعان قابل شناسايي مي رسد. هم چنين با صدور اين گواهي و با قرار تحرير تركه، تصوير آن براي همين اشخاص ارسال مي شود.

براي احراز رابطه وراثت، از اطلاعات ثبت شده در سازمان ثبت احوال استفاده مي ‌شود. در صورت نقص اطلاعات يا عدم دسترسي به آن ها و چنان چه اخذ گواهي گواهان براي احراز رابطه وراثتي لازم باشد، تنظيم استشهاديه الكترونيك كافي و معتبر است؛ مگر اين كه مقام قضايي استماع گواهي را لازم تشخيص دهد.

رسيدگي در شوراهاي حل اختلاف تا حد ممكن به صورت الكترونيكي و بدون تشكيل جلسه حضوري به عمل مي آيد؛ مگر در موارد ضرورت كه با تنظيم صورت جلسه و توجيه ضرورت، اقدام خواهد شد.

در مواردي كه ارائه اظهارنامه مالياتي بر ارث الزامي است، نسخه الكترونيكي آن و يا دريافت اظهارنامه از سامانه هاي سازمان امور مالياتي معتبر است.

پس صدور گواهي انحصار ورثه، فهرست اموال و ديون شناسايي شده و دعاوي حقوقي و كيفري مطرح شده له يا عليه متوفي كه داراي بار مالي است، به صورت خودكار به اطلاع وراث قانوني، وصي،‌امين، قيم و در موارد لازم، دادستان مي رسد. همچنين مسؤوليت هاي قانوني مرتبط با ديون متوفي از قبيل موارد مذكور در مواد (248) و (250) قانون امور حسبي مصوب 1319 و ماده (606) قانون مدني به وراث اطلاع رساني مي شود.

فهرست دعاوي حقوقي و كيفري داراي بار مالي ظرف سه ماه از ابلاغ اين دستورالعمل،‌ توسط معاونت حقوقي و امور مجلس به مركز آمار و فناوري اطلاعات ارائه و پس از آن نيز به روزرساني مي شود.

مركز آمار و فناوري اطلاعات مكلف است بستر احراز اصالت اوراق قضايي به صورت الكترونيك را براي كليه اشخاص فراهم كند. همچنين زيرساخت لازم براي استعلام الكترونيكي وصيت نامه رسمي متوفي از سازمان ثبت اسناد و املاك كشور و اعلام فرزندخواندگي در استعلامات الكترونيكي ثبت احوال فراهم خواهد شد.

به منظور تسهيل در رسيدگي به پرونده هاي موضوع اين دستورالعمل، مركز آمار و فناوري اطلاعات مكلف است:

: امكان استعلامات به صورت الكترونيكي را براي مراجع رسيدگي كننده به امور حصر ورثه و تحرير تركه و همچنين دفاتر قضايي فراهم كند؛

نرم افزارهاي مورد نياز براي انجام خودكار تنظيم متون پيش نويس،‌ محاسبات و تعيين سهم الارث، تنظيم و صدور آگهي،‌ ارزيابي و ديگر اموري كه امكان انجام آن به صورت هوشمند فراهم است را تهيه كند؛

سامانه هاي قضايي بايد به نحوي ايجاد شود يا توسعه يابد كه با ارتباط به بانك هاي اطلاعاتي و سامانه هاي دستگاه هاي اجرايي، اطلاعات مورد نياز جهت رسيدگي به امور موضوع اين دستورالعمل به صورت خودكار،‌ برخط و آني دريافت شود.

امكان سابقه يابي و استخراج اطلاعات هويتي اشخاصي كه اطلاع از مشخصات سجلي آنان براي امور انحصار ورثه و تحرير تركه ضرورت دارد، با همكاري سازمان ثبت احوال كشور و ديگر دستگاه هاي اجرايي فراهم شود.

با هوشمندسازي، خودكاركردن و الكترونيكي كردن فرايندهاي قضايي، احتمال خطاي انساني را در رسيدگي و تصميمات قضايي، به حداقل ممكن كاهش دهد،

با استفاده از قابليت هوش مصنوعي، سامانه هاي مربوط را به نحوي اصلاح كند كه انتشار آگهي هاي قانوني درباره امور راجع به تركه و انحصار ورثه به كليه ذي نفعان قابل شناسايي اطلاع رساني شود.

امكان دسترسي مراجع رسيدگي كننده به قوانين و مقررات مربوط، آراي وحدت رويه، نظريه هاي مشورتي اداره كل حقوقي قوه قضاييه و آراي مشابه را از طريق درگاه ملي فراهم كند.

در اجراي مواد 367 و 368 قانون امور حسبي گواهي انحصار ورثه مربوط به افراد بلاوارث،‌ محجور و غايب به طور خودكار به دادستان مربوط ابلاغ مي شود.

در صورت ثبت دادخواست يا شكواييه عليه متوفي، اطلاعات مربوط به فوت به صورت خودكار به مراجع رسيدگي كننده اطلاع رساني مي شود تا وفق مقررات، تصميم مقتضي اتخاذ كنند. همچنين در هنگام ثبت دادخواست يا شكواييه، آثار قانوني طرح دعوا به طرفيت متوفي به طور خودكار به خواهان يا شاكي اعلام مي شود.

در زمان ثبت درخواست تحرير تركه، گواهي هاي فوت مورث و انحصار ورثه به صورت خودكار از پايگاه هاي داده قوه قضاييه فراخواني شده،‌ به همراه اموال و ديون ارائه شده توسط وراث يا نمايندگان قانوني آن ها، پيوست دادخواست مي شود. همچنين لازم است امكان استعلام برخط صورت اموال و ديون قابل شناسايي متوفي جهت استفاده در روند رسيدگي به درخواست تحرير تركه، براي شوراهاي حل اختلاف ايجاد شود.

در خصوص اشخاص فاقد حساب كاربري در سامانه ابلاغ الكترونيك و يا افراد محجور، بايد به گونه اي اقدام شود كه پس از ثبت نام ثنا، فرايندها و ابلاغ هاي قبلي براي آن ها قابل مشاهده باشد.

مركز توسعه حل اختلاف مكلف است ظرف سه ماه از ابلاغ اين دستورالعمل، متون پيش فرض مربوط به انحصار ورثه و تحرير تركه را مطابق مقررات ايجاد كند و به منظور قرار گرفتن در سامانه هاي مربوط،‌ در اختيار مركز آمار و فناوري اطلاعات قرار دهد.

مركز آمار و فناوري اطلاعات موظف است با همكاري مركز توسعه حل اختلاف،‌ ظرف مدت يك سال از زمان ابلاغ اين دستورالعمل، كليه سامانه هاي لازم براي اجراي آن را ايجاد يا به روزرساني كند و مطابق بند «ت» ماده (117) قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران، نسبت به اتصال بانك هاي داده مرتبط با ذي نفعان و اموال و ديون قابل شناسايي به قوه قضاييه اقدام كند؛‌به طوري كه فرايند صدور گواهي انحصار ورثه و قرار تحرير تركه به طور كامل الكترونيكي شود و در اختيار قضات شوراي حل اختلاف قرار گيرد.

استفاده از ظرفيت خودكاربري و دفاتر خدمات الكترونيك قضايي در فرايند صدور گواهي انحصار ورثه و تحرير تركه مجاز است.

اين دستورالعمل در پانزده ماده و يك تبصره در تاريخ 27 /11 /1400 به تصويب معاون اول قوه قضاييه رسيده و از تاريخ ابلاغ قابل اجرا است.

محمد مصدق معاون اول قوه قضائيه