شيوه نامه تعيين مصاديق تخريب خاك

هيئت وزيران در جلسه 1404/7/27 به پيشنهاد وزارت جهاد كشاورزي با همكاري سازمان برنامه و بودجه كشور و ساير دستگاه هاي اجرايي ذي ربط و به استناد اصل يكصد و سي و هشتم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران و در اجراي ماده (6) آيين نامه اجرايي قانون حفاظت از خاك موضوع تصويب نامه شماره 198653/ت58331هـ مورخ 1402/10/30 ، شيوه نامه تعيين مصاديق تخريب خاك را به شرح زير تصويب كرد:

در اين شيوه نامه، اصطلاحات زير در معاني مشروح مربوط به كار مي روند و ساير اصطلاحات به كار رفته در اين شيوه نامه، تابع تعاريف مندرج در قانون حفاظت از خاك مصوب 1398 و آيين نامه اجرايي آن موضوع تصويب نامه شماره 198653/ت58331هـ مورخ 1402/10/30 مي باشد:

قانون: قانون حفاظت از خاك مصوب 1398.

وزارت: وزارت جهاد كشاورزي.

كاربري اراضي: نوع استفاده و بهره برداري از اراضي بر اساس مجوزها و طرح هاي مصوب.

تخريب خاك: كاهش توان توليد زيستي يا اقتصادي خاك يا تركيبي از هر دو كه ناشي از فعاليت هاي انساني و شيوه هاي مختلف بهره برداري از خاك مي باشد و به تفكيك كاربري هاي مختلف تعيين مي شود.

آلودگي خاك: آميختن يك يا چند ماده خارجي به خاك يا پخش آن ها بر سطح خاك به ميزاني كه كيفيت فيزيكي، شيميايي يا زيستي آن را به نحوي تغيير دهد كه براي انسان يا ساير موجودات زنده يا گياهان و يا آثار و ابنيه زيان آور باشد. اين تعريف، آلودگي پوشش هاي آبرفتي و سنگي سطح زمين را نيز در بر مي گيرد.

كيفيت خاك: توانايي دائم خاك به عنوان يك سامانه حياتي زنده در داخل زيست بوم و تحت بهره برداري هاي متفاوت به ترتيبي كه علاوه بر حفظ توان توليد زيستي، بتواند كيفيت آب و هوا را بهبود بخشد و همچنين تأمين كننده سلامت انسان، گياه و حيوان باشد.

بازسازي خاك: مجموعه فعاليت هايي كه موجب بهبود و بازگشت شرايط فيزيكي، شيميايي و زيستي خاك هاي آلوده و تخريب شده به وضعيت قبل از آن مي شود.

فرسايش خاك: جدا شدن ذرات خاك از محل خود، جابجايي، انتقال و ترسيب آن توسط عوامل طبيعي و انساني.

فشردگي خاك: كاهش خلل و فرج (منافذ) خاك از طريق تخريب ساختمان خاك كه منجر به افزايش جرم مخصوص ظاهري خاك (وزن در واحد حجم) در لايه سطحي و يا تشكيل سخت لايه در لايه هاي زيرين خاك مي شود.

اندود كردن خاك: پوشاندن دائمي سطح خاك با مواد غير قابل نفوذ در اثر اقداماتي همچون ساخت و ساز، آسفالت يا بتن كردن، ريختن نخاله و مصالح يا مواد شيميايي و مصنوعي.

ماندابي شدن خاك: اشباع شدن خاك و يا جمع شدن آب، زهاب، فاضلاب و پساب در خاك در اثر فعاليت هاي انساني كه سبب كاهش كيفيت خاك مي شود.

شور شدن خاك: تجمع بيش از حد املاح محلول در لايه سطحي خاك به نحوي كه سبب كاهش كيفيت خاك مي شود.

سديمي شدن خاك: افزايش غلظت يون سديم در محلول خاك نسبت به ديگر كاتيون ها به ويژه كلسيم و منيزيم به نحوي كه سبب كاهش كيفيت خاك شود.

شور- سديمي شدن خاك: تجمع بيش از حد املاح محلول همراه با افزايش غلظت سديم نسبت به ديگر كاتيون ها به نحوي كه سبب كاهش كيفيت خاك شود.

اسيدي شدن شديد خاك: كاهش واكنش شيميايي (pH) خاك به كمتر از (5)، ناشي از فعاليت هاي انساني به نحوي كه سبب كاهش كيفيت خاك شود.

كاهش مواد آلي خاك: كم شدن اندوخته مواد آلي نسبت به ميزان اوليه آن در خاك.

كاهش حاصل خيزي خاك: كاهش توان خاك در فراهمي عناصر غذايي قابل استفاده گياه و فراهم كردن شرايط مطلوب براي رشد گياه.

جابجايي خاك: به هم خوردگي، برداشت و انتقال خاك ناشي از فعاليت هاي انساني.

انواع مصاديق تخريب خاك به تفكيك كاربري هاي مختلف به شرح جدول زير مي باشد: رديف نوع تخريب معيار (مرجع) كاربري كه تخريب در آن موضوعيت دارد. 1 فرسايش خاك گزارش طرح ملي تدقيق ارقام فرسايش آبي و تعيين مقدار مجاز آن در كشور (شماره ثبت: 50288- سال 1395) و آخرين به روزرساني آن تمامي كاربري ها 2 شور، سديمي يا شور - سديمي شدن خاك درجه شوري و سديمي شدن خاك (طبق ضابطه 255 سازمان برنامه و بودجه كشور و اصلاحات بعدي آن) 3 اندود كردن خاك در هر مساحتي براساس ارزيابي ميداني (عدم نياز به معيار و مرجع) 4 جابه جايي خاك دستورالعمل ماده (25) آيين نامه اجرايي قانون حفاظت خاك (پس از تصويب) 5 آلودگي خاك بر اساس قوانين و مقررات مربوط طبق قانون حفاظت از خاك

در كليه مصاديق تخريب خاك و عوامل محركه كاهش كيفيت و تسهيل در تخريب خاك، صرفاً تخريب ناشي از فعاليت هاي انساني مدنظر است.

نوع كاربري مجاز زمين در داخل محدوده شهرها و روستاها طبق طرح جامع و تفصيلي و هادي مصوب و در خارج از محدوده فوق، با رعايت اسناد و احكام طرح هاي توسعه و عمران و ساير مجوزهاي قانوني و طرح مصوب موضوع قرارداد واگذاري اراضي ملي و دولتي و مجوزهاي صادره موضوع قانون حفظ كاربري اراضي زراعي و باغ ها مصوب 1374 (در اراضي مستثنيات) مي باشد.

اندود كردن خاك در كاربري هاي كشاورزي و منابع طبيعي در هر سطحي غير مجاز و مصداق تخريب خاك است. در كاربري كشاورزي، در موارد ضروري كه منجر به اندود كردن خاك مي شود، تشخيص و اعطاي مجوز مطابق تبصره (1) ماده (1) قانون حفظ كاربري اراضي زراعي و باغ ها مصوب 1374 و در مورد اراضي ملي مطابق طرح مصوب موضوع قرارداد واگذاري خواهد بود. اندود كردن خاك در كاربري هاي مجاز صنعتي، معدني، امور زيربنايي، مسكوني و خدماتي با رعايت تبصره (2) اين ماده، مصداق تخريب خاك موضوع اين شيوه نامه نيست.

جابه جايي خاك به خارج از محدوده كاربري مجاز و بدون رعايت ضوابط و مقررات و اماكن تعيين شده متناسب با نوع كاربري، مصداق تخريب خاك است.

وقوع هر يك از رويدادهاي موضوع جدول زير براي كاربري هاي ذكر شده، عوامل محركه كاهش كيفيت و تسهيل در تخريب خاك محسوب مي شوند و وزارت موظف است با همكاري كليه دستگاه هاي اجرايي موضوع ماده (5) قانون مديريت خدمات كشوري مصوب 1386 با استفاده از ظرفيت هاي آموزشي، ترويجي و فرهنگ سازي مديريت بهينه خاك و نيز با بهره گيري از ابزارهاي تشويقي در اختيار، وقوع اين موارد را كاهش دهد: رديف رويدادهاي محدود كننده كاربري كه در آن موضوعيت دارد 1 فرسايش ناشي از شخم كاربري هاي كشاورزي 2 فشردگي خاك كاربري هاي كشاورزي و منابع طبيعي 3 ماندابي شدن خاك كاربري هاي كشاورزي (به غير از اراضي شاليزاري) و منابع طبيعي 4 اسيدي شدن شديد خاك كاربري هاي كشاورزي و منابع طبيعي به جز باغات چاي 5 كاهش مواد آلي خاك كاربري هاي كشاورزي و منابع طبيعي 6 كاهش حاصل خيزي خاك كاربري هاي كشاورزي و منابع طبيعي

مرجع تشخيص كليه مصاديق تخريب خاك موضوع اين شيوه نامه به غير از آلودگي خاك، وزارت است.

مطابق بند (4) ماده (15) آيين نامه اجرايي قانون حفاظت از خاك موضوع تصويب نامه شماره 198653/ت58331هـ مورخ 1402/10/30 ، وزارت ظرف (2) سال، ضمن تعيين حد قابل تحمل فرسايش خاك در مناطق و كاربري هاي مختلف اراضي و در نواحي مختلف اقليمي و رويشگاهي كشور، حد فرسايش قابل تحمل را به روزرساني و دستورالعمل اجرايي مربوط را تدوين مي نمايد.

توليد رسوب و بروز خسارت ناشي از فرسايش خاك در خارج از محدوده كاربري مجاز كه بدون رعايت اقدامات حفاظت خاك در آن محدوده (از جمله عدم ايجاد بند يا پشته در خروجي يا عدم استفاده از بادشكن) به ويژه در مرحله آماده سازي زمين براي اجراي طرح مصوب ايجاد مي شود، مصداق تخريب خاك است.

طرح هاي عمراني مصوب وزارت كه در راستاي افزايش بهره وري آب و خاك و كشاورزي اجرا مي شوند، مشمول مصاديق تخريب خاك موضوع اين شيوه نامه نيستند.

تشخيص وقوع تخريب خاك، ميزان، شدت و اندازه تخريب آن براي هر يك از انواع مصاديق تخريب خاك مندرج در جدول موضوع ماده (2) اين شيوه نامه، با بررسي شواهد و مستندات از طريق ارزيابي ميداني، تعيين وسعت تخريب (كه بر اساس مساحت يا حجمي از خاك كه تخريب مستقيماً در آن اتفاق افتاده است)، تعيين شكل وقوع (تدريجي يا ناگهاني) و عنداللزوم با نمونه برداري در محدوده موردنظر و اندازه گيري ويژگي هاي شاخص، مقايسه ويژگي هاي مذكور با اطلاعات شاخص در موقعيت هدف پيش از تخريب (در صورت وجود داده)، يا با حد مجاز آن در منطقه موردنظر، توسط گروه ارزيابي به تشخيص وزارت انجام مي شود.

در صورت وقوع بيش از يك نوع تخريب در هر محدوده، انواع مصاديق تخريب خاك به صورت مجزا در كاربرگ جداگانه، ارزيابي و مجموع خسارت ها تعيين خواهد شد.

در صورتي كه داده و يا اطلاعات شاخص پيش از تخريب در موقعيت هدف وجود نداشته باشد، ويژگي يا شاخص ها تا نزديك ترين خاك منطقه كه داراي تيپ خاك (واحد خاك) يكسان بوده اما در آن تخريب اتفاق نيفتاده باشد، اندازه گيري و مقايسه مي شوند.

سازمان حفاظت محيط زيست مسئوليت تشخيص و اقدامات قانوني در زمينه آلودگي خاك مطابق با قانون حفاظت از خاك مصوب 1398 و با رعايت ساير قوانين و مقررات مربوط را بر عهده دارد.

محمدرضا عارف معاون اول رئيس جمهور