آيين نامه اجراي قانون آموزش و پرورش عمومي اجباري و مجاني

آئين‌نامة شمارة يك

وزارت فرهنگ از لحاظ اجراي آموزش و پرورش اجباري كشور را بحوزه‌هائي چند تقسيم ميكند. هر يك از اين حوزه‌ها شامل يك ‌شهرستان درجة اول يا دوم يا سوم و يك يا چند قصبه و عده‌اي دهستان ميباشد.

وزارت فرهنگ بايد بوسيله ادارة كل آمار و ادارات فرهنگ شهرستانها و بازرسان سيار خود و بوسائل ديگر اطلاعات زير را دربارة هر‌يك از حوزه‌هاي مذكور در ماده (1) تحصيل و در جدول مخصوص يادداشت نمايد: 1 - جمعيت هر حوزه با تفكيك مركز شهرستان و قصبات و دهستان‌هاي مربوط و همچنين عده تقريبي كودكاني كه در سنين تحصيلات ابتدايي‌ميباشند. 2 - عدة دبستانهاي لازم براي هر يك از حوزه‌ها با تفكيك شهرستان و قصبات و دهستانها و همچنين عدة مدير و آموزگار و خدمتگزار هر يك از‌دبستانها.

در صورتيكه دهستاني داراي عدة كافي دانش‌آموز براي تشكيل يك دبستان نباشد براي چند دهستان مجاور يك دبستان در نظر گرفته ميشود‌ و در صورتي كه دهستانهاي مزبور بيكديگر نزديك نباشد ممكن است براي چند دهستان يك دبستان سيار در نظر گرفته شود و براي نقاطيكه عدة ‌دانش‌آموزان دبستان كم ميباشد ممكن است يك آموزگار عهده‌دار تدريس چند كلاس شود و يا علاوه بر آموزگاري ادارة امور دبستان نيز به او سپرده ‌شود. مقررات راجع به دبستانهاي سيار و طرز عمل آنها و همچنين شرايط تعداد آموزگاران هر دبستان با رعايت تناسب عدة دانش‌آموزان بر طبق‌آئين‌نامه‌اي خواهد بود كه بتصويب شوراي عالي فرهنگ رسيده باشد.

آموزگاران كشور بايد عموماً فارغ‌التحصيل دانشسراي مقدماتي باشند ولي مادام كه تهيه آموزگار فارغ‌التحصيل دانشسراي مقدماتي به اندازة ‌كافي ميسر نيست هر يك از حوزه‌هاي آموزش و پرورش اجباري بايد بترتيب كمك‌آموزگار نيز بپردازند. اقداماتي كه حوزه‌هاي مزبور خواهند كرد ‌بدين قرار است:

در شهرستانهاي درجة اول كه داراي دانشسراي مقدماتي و دبيرستان كامل ميباشد كلاسهاي كمك‌آموزگاري به تناسب استعداد و احتياج محل ‌تأسيس ميگردد و دانشسراي مقدماتي آن محل لااقل يك ثلث بيشتر از سابق در سال اول دانش‌آموز ميپذيرد.

در شهرستانهاي درجة دوم كه داراي دبستان شش كلاسة كامل و دبيرستان سه ‌ساله يا پنجساله ميباشند كلاسهاي كمك ‌آموزگاري دائر ميگردد ‌و در صورتيكه مقتضي باشد دانشسراي مقدماتي نيز تأسيس ميشود يا بداوطلبان آموزگاري كه دورة سه ‌سالة متوسطه را ديده و داراي استعداد كافي ‌باشند مساعدت ميشود تا خود را بدانشسراي مقدماتي شهرستانهاي درجة اول برسانند.

در شهرستانهاي درجة سوم كه داراي دبستان شش كلاسه ميباشند فقط بتأسيس كلاسهاي كمك‌آموزگاري مبادرت ميشود.

كسانيكه از كلاسهاي كمك‌آموزگاري و از دانشسراي مقدماتي يك شهرستان فارغ‌التحصيل ميشوند كمك‌آموزگاران و آموزگاران حوزة ‌آموزش و پرورش اجباري مربوط بآن شهرستان را تشكيل ميدهند ولي اين مانع نخواهد بود كه در صورت احتياج بعضي از آنها در شهرستانها و‌حوزه‌هاي ديگر بكار گماشته شوند.

از سال 1322 ببعد همه ‌ساله وزارت فرهنگ پيش از تنظيم بودجة كل كشور مخارج اجراي قانون تعليمات اجباري را براي سال بعد برآورد‌كرده و مبلغ آنرا بوزارت دارائي ابلاغ مينمايد.

اعتباراتي كه براي اجراي اين قانون در هر سال لازم است بايد طوري برآورد شود كه اولا ساختمان دبستانها و تأسيس كلاس‌هاي‌ كمك‌آموزگاري و تأسيس يا توسعة دانشسراها و غيره را بقسمي كه در مدت معين رفع حاجت نمايند پيش‌بيني كند و ثانياً حفظ و نگاهداري و ادارة تأسيسات‌ سالهاي پيش را تأمين نمايد.

از اقداماتيكه وزارت فرهنگ طبق مواد 8 و 9 قانون و در حدود اعتبارات خود براي ساختمان دبستانها و تأسيس كلاسهاي كمك‌آموزگاري ‌و تأسيس يا توسعة دانشسراها بعمل ميآورد تمام شهرستانهاي كشور بتناسب عادلانه بهره‌مند خواهند شد و حتي‌الامكان به جاهائي كه فرهنگ‌عقب‌تر است بايد توجه بيشتر مبذول گردد.

توسعة دستگاه تربيت معلم بايد بوجهي صورت گيرد كه در مدتيكه قانون مهلت داده است عده كافي كمك‌آموزگار و آموزگار براي تمام ‌كشور تهيه گردد و همچنين تكميل و تأسيس دبستانها در همة حوزه‌ها در اين مدت بايد باندازه‌اي باشد كه در رأس ده سال بتوان تعليمات را در تمام ‌نقاطي كه هنوز اجباري بودن آن اعلام نگرديده است اعلام نمود.

وزارت فرهنگ پيش از اينكه اجباري بودن تعليمات ابتدائي را در حوزه‌اي اعلام كند بايد در آنجا عده كافي كمك‌آموزگار و آموزگار و‌ساختمان مخصوص دبستان يا خانة مناسب براي آموزشگاه تهيه نموده و ضمناً اهالي را بوسائل مقتضي ارشاد و تشويق و ترغيب كرده زمينه را براي‌اجراي تعليمات اجباري فراهم سازد.

در هر حوزه‌اي كه مقدمات اجباري شدن آموزش و پرورش فراهم گرديده است وزارت فرهنگ موظف است در فروردين ماه مراتب را به‌اطلاع اهالي آن حوزه برساند و آنها را راهنمائي كند باينكه در سال اول تحصيلي بعد اطفال خود را كه داراي سن شش سال تمام هستند در دبستانها ‌نام‌نويسي كنند. ‌در نقاطي كه تهية صورت كودكاني كه بايد بمدرسه بروند ممكن باشد وزارت فرهنگ اسامي كودكان مشمول را در جدولي در ضمن آگهي منتشر‌مينمايد و يكماه پس از افتتاح مدارس كسانيرا كه از ثبت نام اطفال خود كوتاهي كرده‌اند بوسيلة ادارات شهرباني و يا قائم ‌مقام آنها براي اعزام‌ اطفال بدبستان تعقيب ميكند. ‌در نقاطي كه تهية صورت كودكاني كه بايد بمدرسه بروند ميسر نيست خاصه در دهستانها مدير هر دبستان موظف است كه در فروردين ماه هر سال در‌دهستاني كه تعليمات ابتدائي در آن اجباري گرديده با جلب مساعدت مالك و دهدار و معتمدين محل صورت اسامي كودكاني را كه بايد بمدرسه‌بروند تهيه و در هنگام ثبت اسامي آنها را تطبيق و تحت بازرسي قرار دهد - مدير دبستان و مالك دهستان و دهدار موظفند كه اولياء اطفال را در‌راهنمائي و اعزام فرزندان خود بدبستان تشويق نمايند. ‌نمايندگان فرهنگ هر محل در سه‌ ماهة اول هر سال تحصيلي اسامي متخلفين را براي تعقيب نزد دادستان مربوط ميفرستد.

ثبت اسامي كودكاني كه بايد بدبستان بروند در شهريور ماه هر سال بعمل مي‌آيد و در حوزه‌هائي كه اجباري بودن تعليمات اعلام شده ‌است اولياء اطفال كه در موقع مقرر براي ثبت اسامي فرزند خود بدبستان مراجعه ننمايند متخلف محسوب و مشمول مادة ششم قانون آموزش ابتدائي‌ اجباري خواهند بود.

مقصود از عذر موجه مذكور در مادة ششم قانون آموزش ابتدائي اجباري بيماري طفل يا ولي منحصر بفرد اوست در نقاطي كه وزارت ‌فرهنگ پزشك مخصوص دارد گواهي بيماري بوسيلة او و در نقاطيكه پزشك بهداري يا شهرداري وجود دارد بوسيلة يكي از آنها و در نقاطيكه ‌پزشك رسمي نيست بوسيلة يكي از اطباي طرف اعتماد و در نقاطيكه بهيچوجه پزشك نيست بوسيلة گواهي شخصيكه طرف اعتماد فرهنگ‌ محل باشد صورت ميگيرد و همچنين اگر طفلي يا ولي منحصر بفرد طفلي در شهريور ماه در مسافرت باشد عذر او موجه محسوب ميگردد در هر‌صورت پس از رفع نقاهت و يا خاتمه مسافرت بايد بثبت اسم طفل اقدام شود و الا ولي طفل مشمول مقررات مادة ششم قانون آموزش و پرورش‌ اجباري ميگردد.

وزارت فرهنگ ميتواند كساني را كه بمناسبت نقص خلقت و يا عدم استعداد كافي قادر بادامة تحصيلات ابتدائي بر طبق برنامة ‌عمومي نيستند از تحصيل معاف بدارد. اين معافيت با ذكر ادلة كافي و در صورت امكان با گواهي پزشك بر حسب پيشنهاد نماينده فرهنگ هر محل و‌تصويب وزارت فرهنگ خواهد بود.

وزارت فرهنگ بايد براي اطفاليكه نقص خلقت دارند و كودكانيكه هوش و استعدادشان كم است در آيندة نزديك آموزشگاههاي‌ مخصوص تهيه نموده و آنها را طبق برنامة معيني تربيت كند و حرف و صنايع و امور كشاورزي را بآنها بياموزد.

وزارت فرهنگ تا زمانيكه بقدر كافي دبستان دولتي تأسيس نكرده است بايد بوسائل مقتضي موجبات تشويق و توسعة دبستانهاي ‌ملي را فراهم كند و در صورت امكان براي تدريس در اين دبستانها كمك‌ آموزگار و آموزگار اعزام دارد. ‌در تقسيم اعانه ميان اين دبستانها بايد علاوه بر رعايت حسن انتظام و نتيجة رضايت ‌بخش امتحانات نهائي آنها تعداد دانش‌آموزان مجاني هر دبستان نيز‌در نظر گرفته شود و بدبستان‌هائيكه دانش‌آموزان بي‌بضاعت و مجاني آنها بيشتر است بايد اعانة بيشتري داده شود. چگونگي تقسيم اعانه و مقررات‌راجع بآن با رعايت جهات فوق بر طبق آئين‌نامه‌اي خواهد بود كه بتصويب شوراي عالي فرهنگ برسد.

وزارت فرهنگ بايد در تهية برنامه و كتاب‌هاي ابتدائي نكات زير را رعايت كند: ‌الف - غلبة جنبة عملي تعليمات بر جنبة نظري آنها. ب - مرغوبي طبع كتاب‌ها و تناسب مطالب آنها با روحية كودكان و با زندگي و محيط فكري آنها. ج - پرورش اخلاقي و تقويت حس ديانتي كودكان براي اينكه داراي عادات و ملكات حميده شوند. ‌در برنامة سالهاي 5 و 6 بايد توجه خاص نسبت بكشاورزي و آهنگري و نجاري و جزو آن مبذول شود و كودكان بايد علاوه بر ياد گرفتن مقدمات اين ‌حرف و صنايع نسبت بآنها ذوق و علاقه پيدا كنند و نسبت بشرافت كار خاصه كار يدي ايمان حاصل نمايند.

براي رساندن كتاب مجاني بدانش‌آموزان بي‌بضاعت و همچنين مساعدتهاي ديگري كه بايد نسبت بآنها بشود اقدامات زير بعمل ‌ميآيد:

يك سوم از كتابهاي ابتدائي كه در هر سال بچاپ ميرسد براي تقسيم بين دانش‌آموزان بي‌بضاعت اختصاص داده ميشود كه بوسيلة ‌رؤساي فرهنگ و مديران دبستانها مجاناً ميان آنان تقسيم شود.

در مركز هر شهرستان انجمن خيريه با شركت نمايندة فرهنگ و فرماندار و شهردار و بخشدار و اشخاص خيرخواه تشكيل ميشود و بوسائل ‌مقتضي بتهية كتاب و نوشت‌افزار و لباس دانش‌آموزان بي‌بضاعت حوزة آموزش و پرورش اجباري مربوط بآن شهرستان اقدام بعمل ميآيد. ‌تشكيل انجمنهاي مزبور و سازمان و طرز عمل آنها بموجب آئين‌نامه‌اي خواهد بود كه بتصويب شوراي فرهنگ هر شهرستان رسيده باشد.

مالكين دهستان‌ها براي تأمين لباس و نوشت‌افزار و كتاب دانش‌آموزان بي‌بضاعت دبستانهاي مربوط بيكي از دو طريق ذيل مساعدت‌ خواهند نمود: ‌الف - همه‌ ساله سهمي براي دانش‌ آموزان بي‌بضاعت دهستان در نظر گرفته ميشود و آن را تحويل نمايندة فرهنگ محل مينمايند تا بر طبق ‌مقرراتي كه از طرف وزارت فرهنگ وضع ميشود بمصرف مربوط برسد. ب - مالكين خود مستقيماً لوازم تحصيلي و نوشت‌افزار و لباس تهيه نموده آنها را بر طبق صورتي بنمايندة فرهنگ محل براي توزيع مابين ‌دانش‌آموزان بي‌بضاعت تحويل مينمايند. ‌در هر صورت نمايندگان فرهنگ موظفند همواره دفاتر منظمي ترتيب داده و صورت اعانات را در آن وارد كرده و مصارف مربوط را نيز بطور وضوح در‌آن يادداشت كنند و نيز موظفند صورت اعانات و مصارف را همه ‌ساله براي اطلاع اعانه ‌دهندگان ارسال دارند و در صورت لزوم منتشر سازند.

وزارت فرهنگ در ساختمان دبستانهاي دهات بايد مراعات نمايد كه محل سكونت براي مدير و آموزگاران هر دبستان تهيه شود بديهي‌است وضع اين ساختمان‌هاي فرعي بايد بنحوي باشد كه مزاحمتي براي دبستان فراهم نكند.

بهر يك از كمك‌ آموزگاران و دبيران كه در خارج از محل اقامت خود خدمت مينمايند در صورتيكه از طرف دولت منزل داده نشود ‌كرايه خانه‌اي كه از ربع حقوق پاية يك آنها كمتر و از نصف آن زيادتر نخواهد بود داده ميشود تعيين مأخذ كرايه خانه با رعايت ميزان كرايه خانه و‌سهولت و يا صعوبت معيشت در نقاط مختلف بموجب فهرستي ميباشد كه بتصويب هيئت وزيران خواهد رسيد.

اساسنامه و برنامه كلاسهاي كمك‌ آموزگاري پس از تصويب شوراي عالي فرهنگ بموقع اجرا گذارده ميشود. كمك‌آموزگاران نميتوانند ‌بغير از چهار كلاس اول ابتدائي در كلاسهاي ديگر تدريس نمايند مگر اينكه به اخذ گواهينامة دانشسراي مقدماتي يا ديپلم كامل متوسطه نائل شوند.

وزارت جنگ ميتواند بنا به پيشنهاد وزارت فرهنگ آموزگاران مشمول نظام وظيفه را براي خدمت آموزگاري در دبستانهاي قراء و قصبات و‌حومه شهرها و ليسانسه‌هاي دانش سرايعالي مشمول نظام وظيفه را براي خدمت دبيري دبيرستانهاي شهرستانها باستثناي تهران موقتاً تا پنج سال در‌صورت اشتغال بمشاغل نامبرده در محلهاي مزبور و عدم احتياج ارتش از خدمت زير پرچم معاف نمايد.

آئين‌نامه شمارة 2 اجراي تبصرة 1 و 2 مادة هشتم قانون آموزش و پرورش اجباري مجاني

همه دبستانهاي كشور بايد بتدريج داراي ساختمانهاي اختصاصي شوند كه اصول صحي و فني در آنها رعايت شده باشد. وزارت فرهنگ‌ بايد برنامة ايجاد اين ساختمانها را بوجهي تنظيم كند كه در عرض مدتيكه براي اجراي قانون پيش‌بيني شده است بتواند احتياجات خود را از اين‌ حيث رفع نمايد و در هر حال لازم است از اجاره‌خانه‌هاي نامناسب براي تأسيس دبستان حتي‌الامكان خودداري شود.

ساختمان دبستان در شهرستانها بايد با كمك مالي شهرداريهاي مربوط و در دهستانها با كمك مالي مالكين بعمل آيد بعلاوه وزارت فرهنگ بايد‌ با تشكيل انجمن‌ها و جلب كمك اشخاص نيكوكار در هر محل اعاناتي جمع‌آوري كند و با اعتباري كه همه ‌ساله ضمن بودجه براي ساختمان پيش‌بيني‌ ميشود ساختمان دبستان‌ها را تأمين نمايد.

كمكهائي را كه شهرداري هر محل طبق مادة دوم بايد براي ساختمان دبستانهاي محل بعمل آورد بقرار زير است: ‌الف - واگذاري (‌بدون عوض) اراضي كه در اختيار شهرداري است و وزارت فرهنگ آنها را براي ساختمان دبستان مناسب ميداند. ب - اختصاص قسمتي از درآمد شهرداري براي ساختمان دبستانهاي شهر و در صورت لزوم وضع عوارض مخصوص بنام ساختمان دبستان كه ‌پس از جمع‌آوري به اختيار وزارت فرهنگ قرار داده ميشود. ج - هر گونه مساعدت ديگر از حيث تهية مصالح و لوازم ساختماني و غيره.

كمكهائي را كه مالكين دهستانها در ساختمان دبستانها بايد بعمل آورند بقرار زير است: ‌الف - واگذاري (‌بدون عوض) زمين مناسبي براي ساختمان دبستان. ب - در موقع برداشت محصول هر سال اختصاص مقداري از آن كه بهايش در حساب مخصوص در بانك بنام ساختمان دبستان و در اختيار‌وزارت فرهنگ گذاشته ميشود همينكه سرماية فوق بنصف برآورديكه براي مخارج دبستان آن محل كرده‌اند رسيد وزارت فرهنگ نسبت بساختمان دبستان اقدام خواهد كرد.

در دهستانيكه داراي مالكين متعدد ميباشد كمك مالي هر يك از مالكين بتناسب سهم مالكانة ايشان خواهد بود.

وزارت فرهنگ ميتواند از اراضي موقوفه و همچنين از بناهاي موقوفة مسلوب‌المنفعه براي ساختمان دبستان استفاده نمايد و همچنين ميتواند ‌موقوفات مجهول‌المصرف و متعذرالمصرف را بساختمان دبستان اختصاص دهد. و نيز ميتواند موقوفات ديگري را كه عمران و آبادي آنها خالي از‌اشكال نبوده و درآمد آنها غير كافي است بنام تبديل به احسن در مقابل خريد مصالح ساختماني معاوضه نمايد و اجاره بهاي دبستانهائي را كه باين ‌ترتيب ساخته ميشود در بودجه منظور نمايد تا بمصارفي كه واقف تعيين نموده برسد.

وزارت فرهنگ براي تهية نقشه‌هاي ساختمان دبستانها كه بايد با جمعيت و آب و هوا و موقعيت هر محل تناسب داشته باشد دائرة فني ‌تأسيس مينمايد ساختمان همة دبستانها از روي نقشه‌هائي خواهد بود كه از طرف اين دايره ترسيم ميگردد. ‌كسانيكه بخواهند در محلي بخرج خود دبستاني ساخته و براي كمك باجراي قانون آموزش و پرورش اجباري بوزارت فرهنگ اهدا نمايند ‌ميتوانند با دادن اطلاعات لازم راجع بموقعيت زمين نقشة ساختمان را از وزارت فرهنگ دريافت دارند. وزارت فرهنگ نبست باين اشخاص همه ‌گونه مساعدت مانند اعزام مهندس به محل و تهيه نقشه ساختمان و جزو آن خواهد كرد.

وزارت فرهنگ موظف است نام كساني را كه در ساختمان بناي دبستان كمك مؤثر نموده‌اند و همچنين نام واقفيني را كه از تبديل محل‌موقوفة آنها دبستان تهيه شده است در لوحه‌اي ثبت و در ديوار بناي دبستان نصب كند و يا در صورتيكه تمام خرج ساختمان را داده باشند دبستان را بنام آنها موسوم سازد.

مخارج نگاهداري دبستانهاي ساخته شده بعهدة وزارت فرهنگ است و بايد در حفظ استحكام آنها اهتمام بعمل آيد و همواره صورت‌ آبرومند داشته باشد.

آئين‌نامه شماره 3 ‌اجراي تبصرة 2 مادة دوازدهم قانون آموزش و پرورش اجباري مجاني

هر گاه وزارت فرهنگ بخواهد از ميان استادان و دانشياران و يا دبيران دانشگاه كسي را براي خدمات مندرج در تبصرة 2 ماده دوازدهم‌انتخاب نمايد مراتب را بوسيلة رئيس دانشگاه باطلاع شوراي دانشگاه ميرساند و شوراي دانشگاه پس از جلب نظر رئيس دانشكدة مربوط و‌شخص ذينفع نظر خود را بوزارت فرهنگ اعلام ميدارد.

خدمات استادان و دانشياران كه مشمول اضافه حقوق تبصرة 2 مادة 12 ميگردد عبارت است از رياست آزمايشگاه و كارخانه و رياست‌ دانشسرا يا دبيرستان و بازرس فني و بازرسي داروئي و بيمارستان و رياست ادارات فني وزارت فرهنگ و دانشگاه و معاونت دانشكده.

خدماتي را كه ممكن است به دارندگان پايه‌هاي دبيري و كسانيكه داراي دانشنامة دبيري و رتبه اداري هستند ارجاع نمود بشرح زير‌ميباشد: 1 - تدريس در دبيرستان 2 - نظامت دبيرستان يا دانشسرا يا رياست دبستان و يا كلاسهاي كمك‌آموزگاري 3 - رياست ادارات فني فرهنگ استانها و‌رياست دواير فني وزارت فرهنگ 4 - بازرسي فني 5 - رياست دبيرستان يا دانشسرا 6 - رياست ادارات فني وزارت فرهنگ و بازرسي فرهنگ ‌شهرستانها و رياست فرهنگ استانها. به استثناي مورد اول (‌تدريس در دبيرستان) ساير موارد مشمول اضافه حقوق مندرجه در تبصرة 2 مادة 12‌ميگردد و از تاريخ تصويب قانون آموزش و پرورش اجباري مجاني براي احراز هر يك از مقامات فوق لااقل دو سال خدمت در مقام مادون يا ابراز كمال ‌لياقت شرط حتمي خواهد بود.

سال پنجم و سال دهم اشتغال به آموزگاري و دبيري هر چند بپايان نرسيده باشد سال كامل محسوب و آموزگار يا دبير مشمول مادة 15‌قانون آموزش و پرورش اجباري مجاني خواهد بود.

پرداخت اضافه حقوق مندرج در تبصرة 2 مادة دوازدهم قانون آموزش ابتدائي اجباري در صورتي خواهد بود كه استاد يا دانشيار و يا دبير‌تمام اوقات رسمي خود را صرف انجام خدمت مربوط نمايد و بهيچوجه شغل موظف يا غير موظفي در ادارات يا بنگاههاي ديگر دولتي يا غير دولتي ‌قبول ننمايد - استادان و دانشياران ميتوانند با حفظ مقام استادي و دانشياري ضمن انجام خدمت بتدريس خود نيز ادامه دهند.

اين آئين‌نامه ها طبق اختياراتيكه بموجب ماده 16 قانون آموزش و پرورش اجباري مجاني بكميسيون فرهنگ داده شده در جلسة 14 مرداد 1322 بتصويب كميسيون رسيده است.

رئيس مجلس شوراي ملي - حسن اسفندياري