نظر مشورتي 7/1401/702 مورخ 1401/08/25 اداره كل حقوقي قوه قضائيه در خصوص نحوه رسيدگي به جرم سب‌النبي موضوع تبصره ماده 263 قانون مجازات اسلامي مصوب 1392 و بررسي رابطه و تفاوت ميان مواد 262 و 263 قانون ياد شده و ماده 513 قانون مجازات اسلامي (تعزيرات) مص

استعلام : با توجه به تبصره ماده 263 قانون مجازات اسلامي مصوب 1392 كه سب النبي (صلي الله عليه و آله) در حالت مستي، غضب، يا نقل قول از ديگري را در صورت صدق اهانت موجب تعزير تا 74 ضربه شلاق مي‌داند، مستدعيست نسبت به ابهامات ذيل پاسخ فرماييد: الف- تشخيص اين‌كه متهم به سب در حالت مستي، غضبي يا نقل قول از ديگري بوده با قاضي دادسرا مي‌باشد يا دادگاه؟ به عبارتي چنانچه قاضي محترم دادسرا يكي از موارد سه‌گانه مذكور را نسبت به سب‌النبي احراز نمايد آيا از حيث صلاحيت مي‌تواند وفق تعزير مقرر در تبصره ماده 263 قانون موصوف اقدام و حسب مورد جرم مذكور توسط داديار رسيدگي و كيفرخواست نيز براي دادگاه كيفري دو صادر شود يا اينكه صرف اتهام سب‌النبي در صلاحيت بازپرس و متعاقبا دادگاه كيفري يك مي‌باشد؟ ب- ماده 513 كتاب تعزيرات قانون مجازات اسلامي، اهانت به پيامبران عظام الهي (عليهم السلام) را موجب مجازات يك تا 5 سال حبس دانسته است؛ حال چنانكه ملحوظ است در مواد 263 و 513 قانون مجازات اسلامي و كتاب تعزيرات آن قانون براي اهانت به پيامبر اسلام (صلي الله عليه و آله) 2 مجازات متفاوت تعيين شده است. آن اداره محترم سابقا طي نظريه شماره 7/92/1988 مورخ 1392/10/14 در حل اين تعارض بيان داشته‌ايد سب اخص از توهين است؛ اما اين پاسخ مشكلي را حل نمي‌كند؛ زيرا به هر حال فردي كه به پيامبر اكرم (ص) در حال غضب، مستي يا به نقل قول، ناسزا (سب) گويد، قطعاً اين ناسزا، توهين موضوع ماده 513 نيز مي‌باشد؛ زيرا چنانكه آن اداره محترم فرموده‌ايد ماده 263 اخص است؛ نتيجتاً ماده 513 اعم است؛ لذا در اين مصداق كه هم سب موضوع تبصره ماده 263 و هم توهين ماده 513 آن را شامل است، كدامين مجازات را براي متهم بايد برگزيد؟ بديهي است صرف اخص بودن سب نسبت به توهين نمي‌تواند باعث شمول تبصره ماده 263 براي رفتار متهم باشد؛ چه اينكه اگر براي توهين به پيامبر (ص) تا 5 سال حبس پيش‌بيني شده است سب به ايشان به طريق اولي بايد مجازات بيشتر داشته باشد نه كمتر و به عبارتي فرض فرماييد فردي در حالت مستي يا غضب يا به نقل قول از ديگري به پيامبر (ص) توهين نمايد (نه سب). اين فرض حسب نظريه سابق آن اداره محترم كه اشاره شد مشمول تبصره ماده 263 نمي‌باشد؛ زيرا سب را اخص از توهين دانسته‌ايد و نتيجتاً مشمول ماده 513 خواهد بود؛ حال چطور مي‌شود فردي را كه در حالت غضب، پيامبر (ص) را سب نموده مستحق صرفا شلاق دانست؛ اما اگر سب نكرد و صرفاً توهين نمود تا 5 سال حبس برايش مقدر كرد؟ نظريه مشورتي اداره كل حقوقي قوه قضاييه : الف- مجازات «ساب‌النبي» طبق ماده 262 قانون مجازات اسلامي 1392، اعدام (حدي) است و رسيدگي به آن طبق بند «الف» ماده 302 قانون آيين دادرسي كيفري مصوب 1392 در صلاحيت دادگاه كيفري يك است و انجام تحقيقات مقدماتي آن با توجه به ماده 92 قانون پيش‌گفته الزاماً به عهده بازپرس است و وجود حالات و شرايط مقرر در ماده 263 قانون مجازات اسلامي مصوب 1392 تأثيري در تغيير صلاحيت دادگاه كيفري يك كه قانوناً مرجع صالح به رسيدگي جرم سبّ نبي است، ندارد؛ لذا دادستان، معاون دادستان و داديار قانوناً مجاز به انجام تحقيقات مقدماتي درباره اين جرم نيستند و چنانچه وجود شرايط و حالات مقرر در ماده 263 قانون مجازات اسلامي مصوب 1392 نزد بازپرس ادعا شود و در مورد شمول تبصره ماده 263 قانون مورد بحث، بازپرس با انعكاس اين امر در نظرنهايي خود بر اساس تبصره ياد‌شده قرار جلب به دادرسي صادر مي‌كند و پرونده به دادگاه كيفري يك ارسال مي‌شود. ب- فصل پنجم قانون مجازات اسلامي مصوب 1392 كه شامل مواد 262 و 263 و تبصره ماده 263 است به «سبّ نبي» است كه با عنايت به ماده 262 اين قانون غير از مفهوم عام «اهانت» موضوع ماده 513 قانون مجازات اسلامي (تعزيرات) 1375 مي‌باشد؛ به عبارت ديگر هر اهانتي «سبّ نبي» نيست؛ بلكه با توجه به ماده 262 اين قانون، فقط «دشنام» يا «قذف» پيامبر اعظم (صلي ا... عليه و اله و سلم) و هر يك از انبياء عظام «سبّ نبي» محسوب مي‌شود و چون مجازات ساب النبي اعدام حدي است؛ لذا مقنن با پيش‌بيني حالاتي از قبيل مستي، غضب يا به نقل از ديگري، به صرف ادعاي مرتكب از قاعده درأ استفاده و اجرا و اعمال مجازات حد را ساقط كرده است؛ يعني به صرف ادعاي متهم به وجود چنين حالاتي در وقوع جرم شبهه ايجاد شده و شمول قاعده درأ مي‌شود و مرتكب مطابق تبصره ماده 263 قانون مجازات اسلامي 1392 به شلاق تعزيري مقرر در اين تبصره محكوم خواهد شد و ماده 513 قانون مجازات اسلامي 1375 در مواردي مورد استناد قرار مي‌گيرد كه مطالب اهانت‌آميز به پيامبر اسلام (ص) يا ساير انبياء عظام الهي از مصاديق «سبّ نبي» نباشد كه در اين‌صورت مطابق اين ماده مجازات تعيين مي‌شود به عبارت ديگر مجازات مقرر در تبصره ماده 263 قانون پيش‌گفته حكم خاصي است كه از مجازات مقرر در ماده 513 قانون مجازات اسلامي (تعزيرات) 1375 كاملاً متفاوت و هر كدام در جاي خود قابل اعمال است.