نظامنامه داخلي دارالشوراي ملي ايران

‌در تعيين رئيس و نايبان رئيس و منشيان و تكاليف آنها

پس از افتتاح مجلس در اجلاس اول بايد مطابق ماده 32 و 33 نظامنامه انتخابات تعيين رئيس و دو نايب‌رئيس و چهار منشي از منتخبين باكثريت آراء بشود رئيس باكثريت تام ساير باكثريت نسبي و در موقع انتخاب رئيس و نايبان و منشيان بايد اقلاً سه ربع از اعضاء مجلس حضور داشته ‌باشند.

افتتاح و اختتام اجلاسات با رئيس است و قرار‌گرفتن يا برخواستن رئيس از جاي خود علامت افتتاح و اختتام مجلس است قبل از اجتماع عده‌لازمه از اعضاء براي شروع بمذاكرات رئيس مجلس را افتتاح نميكند همچنين تعيين روز و ساعت اجلاسات مقرره يا فوق‌العاده بعهده رئيس است.

تعيين مستخدمين مجلس از قبيل نويسنده و پيشخدمت و سرايدار و اجزاءِ نظميه و غيره مقرر داشتن تكاليف اين اجزاء بعهده رئيس است.

پس از آن كه مجلسيان در موضوع معيني بقدر كفايت مذاكره كردند رئيس امر بتحصيل آراء مينمايد و نتيحه ‌عمل را بمجلسيان اعلان ‌ميكند.

رئيس هميشه مراقب حفظ نظم در مذاكرات هست و هر وقت خلاف نظم ظاهر شود قوانين نظميه مجلس را بمجلسيان تذكار مينمايد.

هر يك از اجزاء مجلس از قوانين نظميه مجلس منحرف‌شود و بتذكار رئيس متنبه نشود رئيس تقصير او را بمجلسيان اظهار ميكند و حدي ‌كه موافق فصل سيم درباره او مقرر است اجرا مينمايد.

رئيس مجلس داخل گفتگو نميشود و سخني آغاز نميكند مگر در موقعي كه مجلسيان نسبت بيكديگر بي‌احترامي و خشونت ‌كنند يا وقتي‌كه چيزي از او بپرسند در صورت اول بايد مجلسيان را متذكر كند كه ملتفت حفظ قانون باشند در صورت دوم بايد جواب سائل را بيان كند.

هر گاه رييس بخواهد در مباحثه مطلبي دخالت كند بايد جاي خود را بنايب‌رئيس سپرده خود در جاي متكلم قرار‌گرفته و آنچه صلاح داند ‌مذاكره كند.

اگر بواسطه نزاع و مشاجره اعضاء امر مذاكرات معوق شود رئيس ميتواند موقتاً باندازه رفع غائله اجلاس را تعطيل كند.

رئيس ميتواند بهر يك از اعضاءِ مجلس بقدر يك هفته براي رفع حوائج شخصي آن شخص مرخصي بدهد.

رئيس مجلس در هر انجمن تحقيقي كه از اعضاء مجلس تشكيل يافته باشد ميتواند داخل شود و در مذاكرات آن انجمن شركت نمايد.

رسيدگي بصورت مجلس كه منشيان در هر اجلاسي مينويسند بعهده رئيس است همچنين تعيين و تحديد مكتوبات تندنويسان براي‌اشاعه و طبع در روزنامجات.

شخص رئيس تابع مجلس است در عين اينكه سمت رياست دارد.

نماينده مجلس نسبت بخارج منحصر بشخص رئيس است و هر وقت هيئت مجلس بخارج مجلس مثلاً بوزراء دولت مطلبي داشته ‌باشد بتوسط رئيس فقط ابلاغ و تحصيل جواب ميشود همچنين بالعكس.

رئيس مجلس ميتواند بر حسب لزوم شخصاً يا به خواهش ده نفر از اعضاء مجلس يا وزيري اجلاسي محرمانه بدون حضور روزنامه‌نويس و‌تماشاچي يا انجمني محرمانه مركب از عده منتخبي از اعضاء مجلس تشكيل بدهد كه ساير اعضاء مجلس حق حضور در آن نداشته باشند ليكن نتيجه ‌مذاكرات انجمن محرمانه وقتي مجري تواند شد كه در اجلاس محرمانه با حضور عده كافي از اعضاء مطرح مذاكره شده به اكثريت آراء قبول شود و اگر ‌مطلب در مذاكرات انجمن محرمانه قبول نشد در مجلس عنوان نخواهد شد و مسكوت عنه خواهد بود.

در اول هر دوره اجلاسيه رئيس بودجه مخارج و مصارف آن دوره را تعيين كرده در مجلس قرائت مي‌شود بعد از آن كه در مجلس به اكثريت‌آراء قبول شد يكنفر وكيل خرج [خارج] از اعضاء مجلس منتخب ميشود كه با نظارت انجمني از مجلس مباشر مخارج باشد.

بطور‌كلي تمام تكاليف رئيس در موقع غيبت رئيس بر نايبان رئيس وارد است.

نوشتن صورتمجلس براي هر اجلاس بطبع رساندن مذاكرات در اجلاسات براي تقسيم باعضاي مجلس و رسيدگي به تحريرات ‌تندنويسان و مقابله آنها با صورت‌هائيكه روزنامه‌نويسان بر‌ميدارند بعهده منشيان مجلس است.

هر روز در حين افتتاح هر اجلاس منشي اصول مطالبي را كه روز قبل در مجلس طرح شده براي مجلسيان قرائت مي‌كند كه نتيجه مجلس‌سابق را در نظر داشته باشند.

بعد از اجتماع مجلسيان بايد حضار مجلس را با فهرستي كه در دفتر ثبت است تطبيق كرده عده حاضرين و غائبين را تشخيص بدهند همچنين ‌تعيين عده حاضرين از اعضاء قبل از شروع به مذاكرات يا رأي خواستن بعهده منشيان است.

قرائت كليه مكتوباتي كه در مجلس بايد خوانده شود با منشيان است مگر آن كه مكتوب راجع بيكي از اعضاي مجلس باشد و خودش ‌بخواهد قرائت كند.

وقتي كه منشي مطلبي را در مجلس قرائت ميكند اگر مجلسيان بتجديد قرائت امر‌كردند بايد دفعه ثاني و ثالث بخواند تا وقتي كه از اعاده ‌ذكر آن مستغني شوند.

هر يك از منشيان مادام كه مشغول كار است حق دخالت در مباحثات ندارد مگر اين كه كار خود را بمنشي ديگر واگذار كرده خود داخل در ‌مباحثات شود

در موقع تعيين اكثريت شمردن آراء بعهده منشيان است.

مكتوباتي كه از طرف مجلس نوشته ميشوند اعم از سؤال يا جواب بايد يكي از منشيان مسوده كرده پس از تصويب مجلس و امضاي رئيس ‌بدفتر بفرستند كه آن را پاكنويس كرده بامضاي رئيس برسانند و اصل را با اسناد راجعه بآن ثبت و ضبط نمايند.

يكنفر دفتردار از اعضاء مجلس منتخب ميشود كه متصدي ضبط اسناد و ترتيب دفتر باشد و نوشتجات و ثبت‌هائيكه منشيان باو‌ميدهند بترتيب مخصوص ضبط ‌كند كه در موقع لزوم مراجعة به آنها سهل و آسان باشد.

نوشتجات و دفاتري كه مربوط بمجلس است دفتردار حق ارائه آن را باحدي ندارد مگر باجازة تمام يا اكثر افراد مجلسيان و همچنين‌ اطلاعاتيكه دفتردار يا اجزاء دفترخانه در ضمن خدمت تحصيل كرده‌اند نبايد اشاعه و افشاء نمايند.

ثبت اسامي اعضاي انجمنهاي تحقيق با دستورالعمل كار و تاريخ مأموريت آنها هميشه بايد در دفتر حاضر باشد.

براي تعيين تكاليف دفتر‌دار و اجزاء و مستخدمين دفترخانه دستورالعمل مخصوص نوشته خواهد شد و بتصويب اعضاء مجلس خواهد ‌رسيد.

‌در حدود ساير اعضاء مجلس

اعضاء مجلس بايد در نهايت ادب و احترام با يكديگر رفتار كنند و از حيث رعايت ادب فرقي ميان افراد اهل مجلس ملحوظ نيست.

تواضع كردن و اداي بعضي رسومات كه اسباب تفرقه حواس باشد در مجلس ممنوع است.

هر يك از اعضاء مجلس حق دارد موافق فصل پنجم مطلبي را عنوان كند و در رد و قبول هر امري كه ديگري ابتدا كرده و در تحت مذاكره‌ است رأي خود را اظهار كند.

الكل و شرب و استعمال دخانيات در اتاق مجلس ممنوع است.

بايد هر يك از افراد مجلسيان مواظب باشد كه تضييع حق ديگري را نكند مثلا اگر يكي از اجزاء مشغول نطق است به نجوي كردن يا قيل و قال ‌كردن حواس او را متفرق نكند.

اگر اتفاقاً دو نفر از مجلسيان مقارن يكديگر اجازه نطق خواستند سبقت در استيذان ولو بچند ثانيه حق تقديم ميدهد.

اگر يكي از مجلسيان شكايت شخصي راجع بيكي از اعضاي مجلس داشته باشد بايد بمجلس اظهار‌كند و بعد از اين كه مدعي‌عليه جواب ‌شخص شاكي را گفت هر دو از مجلس خارج شوند تا در غياب آنها اهل‌مجلس در ماده شكايت رسيدگي كرده حكم مسئله را معلوم كند.

هر يك از اعضاء مجلس بر ترك يا خلاف فصلي از نظامنامه داخلي مطلع شود حق دارد برئيس اطلاع داده منع و اصلاح آن را بخواهد.

‌در جنايات و مجازات اعضاء مجلس ‌جنايات اعضاء مجلس به چهار درجه تقسيم مي‌شود

درجه اول از قبيل نجوي‌كردن و سرفه‌كردن بعمد در موقع نطق يكي از اعضاء و مجازات اين درجه ملامت‌كردن و نصيحت‌كردن بر ترك‌ اين افعال است.

درجه دوم مثل مخالفت قوانين نظميه يا اعاده‌نجوي و قيل و قال با وجود ملامت و نصيحت و مجازات اين درجه بيرون رفتن از مجلس است ‌بامر رئيس به قدر يك ساعت.

درجه سوم حاضر نشدن در تكاليف مقرره است مثل اين كه يكي از اعضاء در ده اجلاس متواليه بدون عذر صحيح از حاضر شدن مجلس‌تقاعد كند در اينصورت مجلس باو تكليف خواهد كرد كه از عضويت استعفاء كند اگر بعد از تكرار تكليف استعفا تا سه مرتبه استعفا نكرد از عضويت‌ خلع ميشود و عضو ديگر بجاي او انتخاب ميشود و اين عضو از وكلاي هر طبقه و ايالتي باشد در صورت اقتضاي فرصت بايد همان طبقه و ايالت‌ بدل او را تعيين كنند و قبل از تعيين هيئت مجلس از او وكالت خواهد كرد.

درجه چهارم خيانت كردن به هيئت مجلس از قبيل رشوه‌‌گرفتن يا افشاي سر مجلس يا سعي در تخريب اساس و اخلال در پيشرفت كار مجلس‌ است بغرض و جزاي اين درجه بعد از ثبوت خيانت اخراج از عضويت مجلس و فرستادن بمحكمه عدليه و تعاقب در مجازات خائن است.

‌در طريقه رسيدگي بمطالب

مطلبي كه از طرف دولت بمجلس ميرسد بكلمه (‌اظهار) تعبير ميشود و مطلبي كه از طرف اعضاء مجلس باشد به كلمه (‌عنوان) و آنچه ‌ساير مردم بفرستند بكلمه (‌عريضه).

هر‌گاه عريضه‌اي بمجلس برسد و بيشتر از سه ربع اعضاء مجلس مذاكره آن‌را بيفايده بدانند به رئيس اظهار ميدارند كه مطلب قابل مذاكره ‌نيست.

هر‌گاه مطلبي باشد كه فهم آن موقوف بفهم مطلب ديگر باشد اول مطلب موقوف‌‌عليه را مذاكره كرده بعد بمطلب اول ميپردازند.

اگر مطلب پيچيده و در‌هم و متوقف بر مطالب متعدده ديگر باشد مجلسيان مختارند كه خودشان اطراف و حواشي مسئله را تنقيح كرده در‌مجلس مذاكره نمايند يا انجمن تحقيق مخصوص براي رسيدگي بآن تشكيل كنند.

‌در طريقه تقديم به مجلس

اگر كسي از مجلسيان چيزي راجع بنفع و مصلحت عموم بنظرش رسيد بعد از‌آن‌كه در لايحه نوشته و خواست بمجلسيان عرضه دارد‌بايد از رئيس اجازه بخواهد بعد از تحصيل اجازه ميتواند شخصاً بمحلي كه براي نطق و تكلم معين شده برود و لايحه مرقومه را قرائت نمايد يا لايحه ‌را بدهد كه يكي‌از منشيان بخواند اگر پانزده نفر از اعضاء مجلس با عنوان او همراه شدند يعني مشاوره آن عنوان را تصويب كردند مطلب او در مجلس‌قبول مي‌شود و در تحت مشاوره در‌ميآيد.

بعد از قبول مطلبي مجلس مختار است در همان ساعت در آن ماده مذاكره كند يا محول بوقت ديگر بگذارد.

ساير مردم نيز ميتوانند در صلاح‌بيني يا شكايات مطالب خود را مكتوباً با امضاء و نشانه منزل بمجلس بفرستند كه در انجمن عرايض‌رسيدگي شده آن‌چه تكليف مجلس است رفتار شود.

‌در طريقه تشكيل انجمن‌هاي تحقيق و سپردن مطالب به آن‌ها

مقصود از انجمن تحقيق هيئتي است كه اعضاء مجلس براي رسيدگي مطلب بخصوص از ميان خود انتخاب ميكنند و آن بر‌حسب ضرورت و ‌لزوم موقتي يا دائمي خواهد‌بود.

در موقع تشكيل انجمن اول بايد تعيين‌كنند كه براي انجام كاري كه موضوع تحقيق است چند نفر اجزاء لازم است و بعد از تعيين عده اجزاء‌شروع بانتخاب كنند و طريقه انتخاب آن‌است كه رئيس اسامي اشخاصي را كه براي عضويت انجمن صلاحيت دارند معين كرده بمجلسيان اظهار‌‌ميكند اگر قبول كردند همان اشخاص اعضاي انجمن خواهند‌بود و الا هر كدام مقبول مجلسيان نباشد به حكم اكثريت تبديل‌ميشود.

هر‌يك‌از انجمنهاي تحقيق يك نفر رئيس و يك نفر منشي و يك راپرت دهنده مابين اعضاء خود انتخاب خواهند‌كرد.

تكليف اعضاي اين انجمن آن‌است مطلبي كه بآنها رجوع شود اول بطور صحت تنقيح كرده بعد بدقت تمام مذاكره كنند بعد از فهم مطلب‌ نتيجه تحقيقات را راپرت كرده در موقعي كه مجلس معين‌ميكند بمجلس عرضه دارند.

اگر انجمن تحقيق براي مداقه در امري است كه يكي از اعضاء عنوان كرده باشد در‌اينصورت بايد آن عضو يكي از اعضاي انجمن باشد و اگر ‌انجمن راجع به مطلبي است كه از طرف وزيري اظهار شده آن وزير ميتواند در آن انجمن حضور داشته باشد و در مذاكرات شركت نمايد.

بعد از انتخاب اعضاء انجمن بايد منشي اسامي آن‌ها را ثبت كند و صورت اسامي اعضاء را با دستورالعمل و ترتيبي كه مجلسيان براي انجمن‌مقرر كرده‌اند نوشته بعد از امضاي رئيس برئيس انجمن تحقيق بدهد.

تكليف انتظامات داخلي اعضاي انجمن تحقيق در حكم انتظامات مجلس شوراي ملي است.

اگر اعضاء انجمن تحقيق از دستورالعمل مجلس منحرف شوند و بر‌خلاف مأموريت مقرره رفتار كنند اعمال آنها از درجه اعتبار ساقط است.

اعضاي انجمن تحقيق درباره حدود و تنبيهات و شكايات بايد بمجلس شوراي ملي رجوع كنند.

راپرت‌دهنده انجمن بعد از ختم عمل نتيجه تحقيقات و خلاصه رأي انجمن را بمجلسيان اظهار ميكند يا تفصيلا راپرتي را كه حاضر كرده‌است قرائت ميكند و نوشتجات راجع بمطلب را با راپرت انجمن برئيس مجلس تسليم ميكند تا باز تفصيلا در موقع بسمع مجلسيان برسد و‌معلوم شود رأي انجمن در مجلس نيز قبول شده يا نه در صورت عدم قبول خود مجلس در‌آن خصوص استيناف ميكند يا انجمن ديگر انتخاب‌مينمايد.

‌در انجمن تحقيق عرايض

چون عده عرايض بمجلس از‌طرف مردم غالباً زياد خواهد بود لهذا براي رسيدگي به عرايض يك انجمن تحقيق عرايض برقرار مي‌شود اين ‌انجمن عرايضي را كه لياقت مذاكره در مجلس داشته باشند عيناً بمجلس اظهار ميدارد و از ساير عرايض هفته‌اي يك مرتبه فهرستي ترتيب داده با ‌اشاره بخلاصه آنها بعرض مجلس خواهد رسانيد

‌در تصحيح و تجزيه مطالبي كه بمجلس داده مي‌شود

اگر اصل مطلبي كه بمجلس وارد ميشود ناطق بر بعضي جزئيات نباشد اعضاء مجلس ميتوانند جزئيات مطلب را معين كرده تحت مشاوره ‌درآورند.

مطلبي كه به مجلس داده مي‌شود تكليف اعضاء مجلس يا تكليف اعضاء انجمنهاي تحقيق اين است كه اگر در عبارات و طريقه اداي آن يا در‌شرح جزئيات عيب و نقصي باشد تصحيح كرده بعبارات واضح و روشن تعبير‌كنند بعد از تصحيح اگر جزئيات و فروع زياد داشته باشد بايد آنرا باجزايي كه مطلب از آنها تركيب شده تجزيه كرده در هر يك عليحده گفتگو كنند مثل اين كه شخصي مطالبي داده است كه فلان ماليات بايد از فلان محل‌گرفته شود و بفلان مصرف برسد يك جزء مطلب گرفتن ماليات است از اين محل و جزء ديگر مصرفي است كه معين شده پس بايد مطلب را باين دو‌جزء تجزيه كرده در هر يك عليحده مذاكرات كنند و رأي مجلس يا انجمن را در هر كدام تعيين نمايند.

يكي از شرايط تصحيح مطالب اين است بعد از فراغت از تصحيح سه مرتبه در مجلس خوانده شود اول بعباراتي كه صاحب مطلب داده‌است بدون كم و زياد دويم با ضميمه آنچه كم و زياد كرده‌اند سوم بعد از تصحيح تام و علت سه دوره قرائت اين‌است كه معلوم شود تفاوت مطلب‌تصحيح شده و كم و زايد آن با اصل مطلب چيست.

‌در ترتيب مذاكره مطالب

هنگامي كه مطلب در تحت مذاكره است ديگري نبايد مطلب مجددي در آن داخل كند تا مذاكره آن مطلب تمام بشود مگر آنكه مطلب ثاني‌مقدمه مطلب اول باشد و مجلسيان بآن محتاج باشند.

مطالبي كه بمجلس ميرسد هر كدام مهمتر است مذاكره و انجام آن بايد مقدم باشد.

وقتيكه مطلب بمجلس رسيد و رئيس مذاكره آن را بروزي معين توقيت كرد بايد اين مطلب در فهرست آنروز ثبت شود تا در آن روز و در ‌ساعتي كه معين كرده‌اند در آن مذاكره شود اتفاقاً اگر مجلسيان در آن ساعت بمطلب ديگر مشغول شدند هر كس از اعضاء مجلس ملتفت شد حق دارد ‌اظهار كند كه موقع مذاكره فلان مطلب رسيده است و بايد آنرا مقدم داشت.

اگر مطلب مهمي پيش آيد كه انعقاد مجلس براي مذاكره آن لازم باشد و تا موعد انعقاد مجلس معمول فاصله باشد بايد رئيس اعلان كند كه در ‌فلان وقت و فلان ساعت انعقاد مجلس فوق‌العاده براي فلان مطلب لازم است و مجلسيان بايد در همان روز و ساعت معين حاضر شوند بعد از حضور‌و مذاكره اگر باز بانعقاد مجلس ديگر احتياج افتاد هر يك از مجلسيان مي‌توانند ضرورت مجلس فوق‌العاده ديگر را اظهار كنند و رئيس وقت و ساعت‌آنرا معين نمايد تا وقتي كه مذاكره آن مطلب ختم و اعاده مجلس فوق‌العاده ضرور نباشد.

مطالب دولتي و مطالب اساسي بايد سه مرتبه در مجلس قرائت و مطرح مذاكرات شود.

ترتيب قرائت سه‌گانه اين‌است كه پس از قرائت اول در اصول مسئله مذاكره‌كننده و معلوم شود كه رجوع بانجمن تحقيق لازم است يا نيست ‌از قرائت اول تا قرائت ثاني بايد اقلاً دو روز فاصله باشد و اگر مطلب راجع بانجمن تحقيق شود بايد از روزيكه مجلس انجمن تحقيق باعضاء تقسيم‌ميشود تا روز قرائت ثاني سه روز بگذرد.

پس از قرائت ثاني اصلاحاتي كه بنظر اعضاء مجلس ميرسد بايد بترتيب مقرر اظهار نمايند و بدلايل لازمه استدلال كنند پس از انجام‌ مذاكرات نتيجه آنها را كه يكي از منشيان نوشته است بانضمام صورت اصل مطلب در نوبت ثالث قرائت نموده آراء اهل‌مجلس معين شود يقين است اگر در قرائت ثاني مجلس مطلب را رد كند قرائت ثالث واقع نخواهد شد.

پس از انجام مذاكرات در قرائت ثاني و تقسيم صورت مجلس باعضاء تا قرائت ثالث بايد اقلاً دو روز فاصله باشد بعد از قرائت ثالث ‌اصلاحي كه يك يا چند نفر اظهار نمايند مطرح مذاكره نمي‌ود مگر آن كه پانزده نفر متفقاً آن اصلاح را بخواهند و نتيجه قرائت ثالث رد يا قبول خواهد‌بود.

مطالبيكه در يك دوره اجلاسيه قرائت نشده باشد تا پس از قرائت ناتمام مانده باشد در دوره ديگر مطرح مذاكره نميشود مگر اين كه مجدداً ‌اظهار شود.

براي تحصيل آراء بايد مطالبيكه مطرح مذاكرات بوده قبل از رأي خواستن جهت تذكار حاضرين در اطلاق خوانده شود.

‌بعضي قوانين در مباحثه و مذاكره مطالب

در صورتيكه دو ثلث از اعضاء مجلس حضور داشته باشند شروع بمذاكرات و در صورتيكه سه ربع حاضر باشند اقدام بتحصيل آراء‌ميشود اگر عده حاضرين از سه ربع كمتر باشد تحصيل آراء نميشود.

حق نطق با كسي است كه پس از عنوان مطلبي اول خواهش نطق كند و بعد بترتيب اظهار.

هر يك از مجلسيان كه مستعد براي نطق هستند در اول امر بيش از يكمرتبه حق نطق ندارند ولي بعد از آن‌كه ساير اعضاء مجلس هر كدام‌يكمرتبه نطق كردند يا از سكوت آنها معلوم شد كه نطق در آن موضوع معين ندارند و مطلب هم مجمل ماند آنوقت ناطق اول ميتواند با اجازه رئيس‌ثانياً نطق كند تا وقتيكه مطلب تعيين و تشريح شود.

اگر يكي از مجلسيان كه نوبت نطق او است نطق كرد ولي مجلسيان نطق او را ملتفت نشدند ميتواند از رئيس اجازه بخواهد كه نطق خود را‌تجديد نمايد.

در موقعي كه مباحثه مطلبي در مجلس طول كشيد و رأي مجلسيان معلوم نشد هر يك از آنها ميتوانند برخاسته و اظهار دارند كه مذاكره اين‌ مطلب طول كشيده بايد رئيس اكثريت آراء را معين كند در اين موقع اگر پانزده نفر از مجلسيان شخص متكلم را تقويت كردند رئيس بايد فوراً به مجلس‌اعلان بدهد و در صدد كسب اكثريت بر آيد.

‌در طريقه به دست آوردن اكثريت آراء

براي تعيين اكثريت آراء پس از اعلان رئيس بهر يك از اعضاء دو قطعه مقوا داده ميشود كه يكي از آنها سفيد و ديگري كبود خواهد بود و ‌اسم گيرنده روي آنها چاپ است مقواي سفيد نشانه قبول و كبود نشانه رد مطلب است هر يك از اعضاء بايد رأي خودش را بانداختن يكي از دو قطعه‌مقوا در ظرفي كه نزد او ميبرند ظاهر سازد پس از تحصيل آراء تمام اعضاء آن ظرف را در حضور حاضرين خالي ميكنند و يكي از منشيان مقواهاي‌سفيد را جدا و مقواهاي كبود را جدا بصورت بلند شماره مينمايد و رئيس مجلس حاصل شماره را اعلام ميكند.

رئيس و منشيان بايد رأي خود را بعد از آراء سايرين و قبل از شماره آراء بترتيب فوق اظهار نمايند.

هر گاه در موقع بدست آوردن اكثريت آراء يك يا چند نفر كه عده آنها بيش از ربع عده اعضاي مجلس نباشد حاضر نبودند حق ندارند رأي ‌مجلس را قبول نكنند.

‌در توضيح خواستن از ادارات

سئوالات مكتوبي كه از‌طرف مجلس از وزراء ميشود بايد در ماده معين باشد و پانزده نفر از اعضاء مجلس آن‌را امضاء نموده برئيس بدهند‌كه سواد آن‌را بمهر مجلس بمقام صدارت تبليغ نموده اصل را بدفتر‌خانه مجلس بسپارد در موقعي كه رئيس اين سئوالات را بمقام صدارت يا ‌وزراء تبليغ مي‌كند بايد روزي را تعيين كند كه صدراعظم يا وزيري كه مطلب راجع باو‌است يا معاون آنها براي جواب دادن در مجلس حاضر شود.

روز موعود اول كسيكه توضيح خواسته و منشاء سئوال بوده مطلب را اظهار و موجه ميدارد تا وزير يا معاونيكه حاضر است جواب بگويد.

‌در انشاء عرايض به حضور مبارك

براي انشاء عرايض بحضور مبارك همايوني انجمني مركب از دوازده نفر از اعضاء مجلس تشكيل مي‌شود كه هر دو نفر از آنها از طبقه‌اي‌ باشند اين انجمن برياست رئيس مجلس عريضه را نوشته پس از قرائت در مجلس بتوسط هيئتي كه مركب است از رئيس مجلس و شش نفر ديگر كه ‌طبقات ششگانه انتخاب كنند بعرض ميرسد.

‌در رسيدگي به شكايات راجعه به انتخابات

چنان كه در نظامنامه انتخابات مقرر است شكايات در انتخابات را بايد بالاخره راجع بمجلس شوراي ملي نمايند و براي رسيدگي باين‌شكايات بايد انجمن تحقيقي تشكيل شود كه بمواد شكايات رسيدگي نمايد.

شكايات راجعه بانتخابات را در هر محلي بايد در ظرف ده روز پس از انجام انتخابات بپستخانهآن محل داده باشند و الا طرف ملاحظه ‌نخواهد بود.

انجمن تحقيقات شكاياتي را كه بموقع بمجلس ارسال شده باشد رسيدگي مينمايد و صورتمجلس انجمن را بمجلس عرضه مي‌دارد و ‌اگر منتخبي بر‌خلاف نظامنامه انتخاب شده باشد بايد آن انتخاب اعاده شود ولي تا روزي كه در اين خصوص حكم مجلس صادر نشده آن منتخب از‌اعضاي مجلس محسوب است و حق رأي دادن دارد.

‌در تكاليف تماشاچي

عموم مردم ميتوانند با داشتن بليط براي استماع مذاكرات در اجلاسات علني داخل مجلس شوراي ملي بشوند و در جائيكه براي تماشاچي‌مقرر است بنشينند.

تماشاچيان بهيچ‌وجه حق شركت در مذاكرات مجلس ندارند و بايد در كمال آرامي نشسته فقط مستمع باشند.

تماشاچيان بايد در ورود بمجلس خود را مكلف به اطاعت قوانين نظميه مجلس دانسته در صورت تخلف از آنها از هر‌گونه اقدامات سخت‌نرنجند.

خاتمه

هر يك از اين قوانين و نظامات كه بحكم تجربه و اقتضاي وقت جالب نسخ و تغيير باشد اعضاء مجلس بحكم اكثريت ميتوانند آنرا بقانون ديگر كه مناسب با حال مجلس باشد تبديل كنند و همچنين فصول جديدي كه طرف احتياج بشوند بر اين نظامنامه اضافه خواهد شد.