آيين نامه داخلي مجلس سنا با رعايت اصلاحات بعدي تا تاريخ 1335/03/27

هيأت رئيسه سني – مراسم تحليف – اقتراع شعب – رسيدگي باعتبارنامه ها – هيأت رئيسه دائمي – استعفاء يا فوت رئيس

در نخستين جلسه كه پس از افتتاح مجلس سنا منعقد ميشود از بين سه نفر از مسن ترين نمايندگان آنكه سابقه نمايندگيش در مجلس سنا بيشتر است و اگر هيچيك از سه نفر مزبور سابقه نمايندگي مجلس سنا را نداشته باشند آنكه سابقه نمايندگيش در مجلس شوراي ملي بيشتر است عهده دار رياست سني مجلس خواهد شد. هرگاه سه نفر مذكور از حيث سابقه نمايندگي مساوي باشند و يا آنكه سابقه نمايندگي هيچيك از مجلسين را نداشته باشند اسم آنان مجلس را اداره خواهد كرد. در همين جلسه چهار نفر از جوانترين نمايندگان بعنوان منشي تعيين خواهند شد.

تشخيص هيأت رئيسة سنّي طبق شرايط فوق با ادارة قوانين مجلس سنا است.

هيأت رئيسة سنّي تا انتخاب هيأت رئيسة دائمي (كه پس از تصويب اعتبارنامة سه­ ربع از اعضاء انتخاب خواهد شد) كليّة وظائف هيأت رئيسة دائمي را بعهده خواهد داشت.

حكم سه مادة فوق در مواردي كه طبق مادة 29 قانون انتخابات مجلس سنا نصف از اعضاء آن تجديد ميشوند جاري خواهد بود.

پس از تشكيل اولين جلسه و جلوس رئيس سنّي مراسم تحليف بطريق ذيل بعمل خواهد آمد: رئيس سنّي سوگندنامة ذيل را كه برورقة مخصوص نوشته شده قرائت ميكند و سايرين جمعاً عين آنرا تكرار مينمايند: «ما امضاءِ كنندگان ذيل خداوند را بشهادت ميطلبيم و بقرآن قسم ياد ميكنيم مادام كه قوانين اساسي مملكت مجري و حقوق مجلس سنا و اعضاءِ آن طبق قانون اساسي محفوظ است تكاليفي را كه بما رجوع شده مهما امكن با كمال راستي و درستي و جد و جهد انجام بدهيم و نسبت باعليحضرت شاهنشاه متبوع عادل و مفخم خودمان صديق و راستگو باشيم و باساس سلطنت و حقوق ملت خيانت ننمائيم و هيچ منظوري نداشته باشيم جز فوائد و مصالح دولت و ملت ايران». مراسم سوگند بايد در حال قيام و خضوع در مقابل قرآن مجيد و توجه مخصوص جريان يابد پس از قرائت قسم­نامه نمايندگان مكلّفند ذيل آنرا امضاء نمايند.

هريك از اعضاء مجلس كه در اين جلسه حاضر نبوده يا بعداً انتخاب يا تعيين شود قبل از حضور در جلسة علني مكلّف است در حضور هيأت رئيسه قسم ياد كرده ذيل سوگندنامه را امضاء نمايد و نتيجة آنرا در اولين جلسة علني رئيس مجلس باطلاع نمايندگان ميرساند عدم انجام سوگند مانع از حضور در جلسات مجلس سنا و شعب و كميسيون­ها و تصويب اعتبارنامه خواهد بود.

پس از اجراءِ مراسم تحليف نمايندگان حاضر در مركز بحكم قرعه متساوياً به پنج شعبه تقسيم ميشوند و پس از تقسيم هر چندنفري كه باقي بمانند يا بعداً برسند مرتباً از شعبة اول يك يك بشعب افزوده ميشوند. مقصود عمده از تشكيل اين شعب رسيدگي باعتبارنامه­ ها و انتخاب كميسيون­هاي مخصوص و فوق­العاده است درصورتي كه مجلس انتخاب آن كميسيون­ها را بوسيلة شعب لازم بداند. رئيس و نايب رئيس و مخبر و منشي هر شعبه مطابق ترتيبي كه در مادة 130 مقرّر است با رأي مخفي انتخاب ميشوند سپس بلافاصله هر شعبه سه نفر با رأي مخفي براي كميسيون تحقيق انتخابات انتخاب ميكند و نتيجه آن در جلسه بعد بعرض مجلس خواهد رسيد.

شعب بدون فوت وقت و طبق صورتي كه از اسامي حوزه­هاي انتخابيه بترتيب حروف تهجي تنظيم شده شروع برسيدگي باعتبارنامه ها و تشخيص صحّت و سقم آنها بر طبق شرائط مندرجه در قانون انتخاب ميكند و گزارش آنرا تقديم مجلس ميدارد. هر شعبه براي تسهيل امر و سرعت عمل ميتواند از ميان اعضاء خود بحكم قرعه يك يا چند شعبة فرعي كه هر يك مركب از سه نفر باشد معين كند ولي رسيدگي نهائي در خود شعبة اصلي بعمل ميآيد و گزارش آن توسط مخبر شعبه بمجلس سنا داده ميشود. در مواردي كه مخبر شعبه يا كميسيون تحقيق با رأي اكثريت موافق نباشد براي آن مورد بخصوص يكي از موافقين بعنوان مخبري انتخاب خواهد شد.

هيچ شعبه يا كميسيون تحقيق نميتواند تقديم گزارش را بمجلس بيش از ده‌روز بتعويق بيندازد در صورتي كه تأخير بحكم ضرورت بعمل آمده باشد رئيس شعبه يا كميسيون تحقيق مكلّف است هيأت رئيسة مجلس سنا را مطلع سازد. هرگاه هيأت رئيسه علت را موجه دانست موضوع را دوباره بهمان شعبه و درغير اين مورد بشعبة ديگر با كميسيون مخصوصي منتخب از شعب ارجاع مينمايد. مدت ده روز مذكور در اين موارد نيز در شعب و كميسيون تحقيق بايد رعايت شود.

هر شعبه بايد در هر جلسه صورت­مجلس خود را بوسيلة منشي تنظيم كرده با قيد اسامي حاضرين و غائبين بوسيلة ادارة قوانين تقديم مقام رياست مجلس نمايد.

گزارش شعبه اعم از قبول يا رد در مجلس قرائت و درصورتي كه نسبت بآن مخالفتي نباشد تصويب شده تلقي ميشود و اگر مخالفتي شد موضوع بكميسيون تحقيق ارجاع ميگردد. اين كميسيون بدلائل و توضيحات نمايندة مخالف و مدافعات طرف رسيدگي كرده رأي ميدهد. رأي كميسيون كه بايد مدلّل و موجّه باشد در مجلس قرائت ميشود و در صورتي كه مبني بر تصويب نمايندگي باشد قطعي خواهد بود. گزارش كميسيون تحقيق كه تهيّه و تقديم آن نبايد بيش از ده روز طول بكشد طبع و 24 ساعت قبل از طرح در مجلس بين نمايندگان توزيع ميگردد. اين گزارش در مجلس قرائت ميشود و فقط در موردي كه رأي كميسيون بر رد اعتبارنامه باشد بتقاضاي صاحب اعتبارنامه موضوع در مجلس سنا مورد رسيدگي واقع ميشود. در اين صورت صاحب اعتبارنامه اعتراضات خود را نسبت برأي كميسيون باطلاع مجلس رسانده مخبر هم اگر توضيحي دارد ميدهد و پس از شنيدن مدافعات صاحب اعتبارنامه مجلس اعتبارنامه را قبول يا رد مينمايد و اخذ راي نسبت باعتبارنامة مورد اعتراض در مجلس بايد باورقه و علني باشد.

پس از آماده شدن مجلس بكار كسانيكه اعتبارنامه آنها تصويب نشده حق نطق و رأي را در جلسة رسمي ندارند و همچنين در موقع رسيدگي باعتبارنامه خودشان در شعبه يا كميسيون تحقيق نيز حق رأي ندارند ولي هرگاه عضو شعبه يا كميسيون نباشند و بنظر شعبه يا كميسيون و با بتقاضاي خودشان حضور آنها براي توضيح لازم باشد دعوت خواهند شد. و پس از اداي توضيحات در موقع گرفتن رأي از شعبه خارج ميشوند و در موقع طرح گزارش در جلسة علني نيز حق دفاع و توضيح راجع باعتبار نامة خود خواهند داشت.

هيأت رئيسة دائمي در 21 فروردين هرسال براي مدت يكسال انتخاب خواهد شد.

هيأت رئيسه دائمي مركب است از يك رئيس و دو نايب رئيس و شش منشي و سه كارپرداز. انتخاب رئيس فردي و باكثريت تام و انتخاب ساير اعضاءِ هيأت رئيسه جمعي و باكثريت نسبي و جملگي برأي مخفي خواهد بود. درصورتي كه در انتخاب رئيس دفعة اول اكثريت تام حاصل نشود دفعة دوم اكثريت نسبي كافي خواهد بود.

از شش نفر منشي چهار نفر كه داراي رأي بيشتر باشند وظائف منشي گري را انجام ميدهند و در صورت غيبت بعضي از آنان در جلسة علني رئيس بجاي آنان از دونفر ديگر تا آخر آن جصلسه استفاده ميكند.

اگر رئيس مجلس سنا پيش از انقضاء مدت رياست استعفاء داده يا فوت نمود يا يكي از نواب رئيس بترتيب تقدم سن و در صورت غيبت آنان مسنّ­ترين اعضاءِ حاضر مجلس جلسه را منعقد ميسازد و استعفاءنامه را قرائت يا فوت اعلام ميدارد و در مورد فوت احتراماً جلسه را ختم ميكند و در جلسة بعد يكي از نواب رئيس و در صورت غيبت آنان عضو اسنّ جلسه را تشكيل ميدهد و رئيس دائمي جديد انتخاب ميشود. در مورد استعفاء بعد از اعلام قرائت آن در مجلس بلافاصله انتخاب رئيس جديد براي بقية مدت در جلسة بعد بعمل خواهد آمد.

شعبي كه بر طبق مادة 6 تشكيل مييابد هر سال مقارن انتخاب هيأت رئيسه بطور اقتراع تجديد ميشود. رئيس و نائب ­رئيس و مخبر و منشي هر شعبه مطابق ترتيبي كه براي انتخاب هيأت رئيسة مجلس مذكور در مادة 13 مقرر است انتخاب ميشوند.

حد نصاب تشكيل شعب و انتخاب كميسيون­ها گزارش كميسيون­ها و وظائف آنها

مناط اعتبار براي تشكيل هر يك از شعب و كميسيون­ها حضور بيش از نصف از مجموع عدة اعضاءِ حاضر در مركز است و براي حصول اكثريت جهت اتخاذ تصميم رأي بيش از نصف حاضرين در جلسه لازم است و در هر حال عدة حاضر در كميسيون هاي 9 نفري يا بيشتر كمتر از ثلث نباشد و در كميسيون­هاي كمتر از 9 نفر كمتر از سه نفر نباشد.

براي عضويت هريك از كميسيون­ها در موقع انتخابات سالانه نمايندگاني مطابق حداقل مذكور در ماده 18 انتخاب خواهند شد و در عرض سال بعدة اعضاءِ كميسيون­ها در صورت لزوم تا ميزان حداكثر افزوده خواهد شد. كسانيكه بعد از انتخاب اعضاءِ كميسيون­ها بعضويت مجلس تعيين شوند يا بعداً حاضر شوند و در موقع انتخاباتي كه در عرض سال ميشود در هيچ كميسيوني عضويت نداشته باشند در اين انتخابات حق تقدم خواهند داشت.

در هر سال مقارن انتخاب هيأت رئيسه كميسيون­هاي ذيل بارأي مخفي و اكثريت نسبي انتخاب ميشوند كميسيون شمارة 1- مربوط بامور وزارتخانه هاي خارجه – كشور شامل 5 تا 7 عضو. كميسيون شمارة 2- مربوط بامور وزارت جنگ شامل 5 عضو. كميسيون شمارة 3- مربوط بامور وزارت دادگستري و قوانين استخدامي و پيشنهادهاي اصلاحي راجع ­بآئين نامة داخلي مجلس سنا طبق مادة 185 شامل 5 تا 9 عضو. كميسيون شمارة 4- مربوط بامور وزارت دارائي بودجة كل كشور شامل 5 تا 9 عضو. كميسيون شمارة 5- مربوط بامور وزارت خانهاي بازرگاني و صنايع و معادن و كار و سازمان برنامه شامل 18 عضو. كميسيون شمارة 6- مربوط بامور وزارت كشاورزي شامل 5 عضو. كميسيون شمارة 7- مربوط بامور وزارت فرهنگ و بهداري شامل 5 تا 7 عضو. كميسيون شمارة 8- مربوط بامور وزارت پست و تلگراف و تلفن – وزارت راه شامل 5 عضو. كميسيون شمارة 9- مربوط بعرايض و مرخصي ها و محاسبات مجلس سنا شامل 5 عضو.

در مواردي كه مقرّر شود كه يك يا چند كميسيون مجلس سنا با كميسيون­هاي مشابه مجلس شوراي ملّي با هم تشكيل گردد بايد عدة اعضاء كميسيون­ها بميزان عدة كميسيون­هاي مشابه مجلس شوراي­ملّي افزايش يابد و انتخاب كسري اعضاء كميسيون­هاي مزبور از اعضاء مجلس سنا بوسيلة هيأت رئيسه بعمل ميآيد.

كميسيون شمارة 9 آئين نامه مربوط برسيدگي نسبت بعرايض و مرخصي ها و محاسبات مجلس سنا را نوشته و پس از تصويب هيأت رئيسه بموقع اجراء خواهد گذاشت.

نسبت بگزارش هائي كه از كميسيون ها تقديم مجلس ميشود با انقضاء مدت كميسيون و انتخاب كميسيون جديد تغييري در جريان آن داده نخواهد شد مگر اينكه كميسيون جديد عودت آنرا بكميسيون براي تجديد نظر درخواست نمايد.

هيأت رئيسة مجلس اختيار دارند در مواقعي كه مقتضي بدانند عده اعضاء بعضي از كميسيون­ها را زياد كنند ولي انتخاب عدة مزبور در مجلس بعمل خواهد آمد.

هر گاه شكايتي از اعضاء كميسيون عرايض برسد رسيدگي بشكايت مزبور باهيأت رئيسة مجلس است.

انتخاب كميسيون­ها در جلسة علني بعمل آمده و براي نظارت در انتخابات مزبور و استخراج آراء سه نفر از نمايندگان در مجلس باقرعه تعيين و دونفر از منشيان بانتخاب رئيس بآنان ملحق ميشوند كه استخراج آراء با حضور آنان در خارج از مجلس بعمل آيد و نبايد بيش از سه روز بطول انجامد.

هر نماينده ملزم است كه لااقل عضويت يكي از كميسيون­هاي دائمي را كه انتخاب شده قبول نمايد و هيچ يك از نمايندگان حق عضويت بيش از دو كميسيون دائمي را نخواهد داشت و در صورتي كه اتفاقاً براي عضويت بيشتر از دو كميسيون دائمي انتخاب شد هيأت نظارت انتخاب كميسيون­ها نام اورا از كميسيون يا كميسيون­هاي اضافي بانتخاب او حذف نموده و نماينده­اي را كه بعد از او اكثريت دارد بجاي وي معين ميكند.

براي تعيين نامزدهاي كميسيون­هاي دائمي هر سال در موعد مقرّر از هر شعبه دو نفر تعيين ميشوند كه با رعايت تناسب و تمايل نمايندگان عده اي را براي هر يك از كميسيون­ها نامزد و صورتي از اسامي آنانرا تهيّه و پيشنهاد و اسامي اشخاصي را كه در هر شعبه خودشان داوطلب شده ­اند نيز در ذيل آن اضافه كنند. اين صورت طبع و بين نمايندگان توزيع ميگردد. در موقع انتخاب هريك از نمايندگان اسامي را كه موافق نباشد خط ميكشد و بقيه باضافة اشخاصي كه ممكن است اضافه كند منتخبين او محسوب ميشوند. هرگاه كسي از عضويت يكي از دو كميسيوني كه عضو آنها است استعفاءِ كند يا فوت نمايد تا موقعي كه عدة كسري بيش از ثلث اعضاء كميسيون نشده انتخاب جانشين آنان الزامي نخواهد بود.

هريك از كميسيون­ها پس از انتخاب بيدرنگ برياست مسن­ترين عضو خود منعقد ميگردد و يك رئيس و يك نائب رئيس و يك مخبر و دو منشي با رأي مخفي و اكثريت نسبي انتخاب ميكند.

كميسيون در غياب رئيس و نائب رئيس برياست مخبر و هرگاه مخبر هم غائب بود برياست مسنّ ترين اعضاءِ حاضر تشكيل ميشود.

تهيّه صورت­مجلس­هاي كميسيون­ها و ثبت اسامي غائبين و گزارش عمليات ماهانه با منشيان كميسيون است. هريك از كميسيون­ها يك عضو دفتري باختيار خود خواهد داشت كه در امور دفتري با منشي كمك نمايند.

رئيس مجلس مكلّف است نسبت به لوايح و طرح­ها بطريق ذيل رفتار كند: الف – لوايح عادي و يك شوري و همچنين لوايحي را كه يك فوريت آن تصويب شده بلافاصله در مجلس علني بكميسيون صلاحيت‌دار ارجاع نمايد. ب – حكم مذكور در بند الف شامل طرح­ها نيز ميشود مگر نسبت بطرح­هائي كه كمتر از 15 امضاء داشته باشد كه صرفاً براي قابل توجه بودن بكميسيون مربوط ارجاع خواهد شد.

هر طرح يا لايحه­ اي كه بكميسيون ارجاع ميشود بايد گزارش آن منتهي در ظرف يكماه از تاريخ وصول بدفتر كميسيون بمجلس داده شود وگرنه هريك از نمايندگان يا دولت حق دارد از مجلس تقاضا نمايد كه آنرا جزءِ دستور قرار دهد و در صورت تصويب تقاضاي مزبور حق تقدم طبق مادة 45 تعيين خواهد شد ولي در مورد لوايح مفصل هرگاه كميسيون نتوانست رسيدگي بآنرا در اينمدت تمام كند بايد برئيس مجلس گزارش دهد و براي اتمام مطالعات و اتخاذ تصميم تقاضاي تمديد نمايد ولي بهرحال اين تمديد نبايد بيش از يك مرتبه باشد و در هر صورت درخواست تمديد باعث وقفة كار كميسيون نخواهد شد و اگر كميسيون پس از انقضاءِ مهلت باز هم نتيجه نگرفته باشد رئيس مجلس مكلّف است لايحه را در مجلس مطرح سازد.

گزارش كميسيون­ها بمجلس در باب لوايح و طرح­ها بايد طبع و لااقل 48 ساعت قبل از موقع طرح در مجلس توزيع شده باشد.

گزارش جلسات كميسيون­ ها بمقام رياست داده ميشود و بعلاوه كميسيون بايد ماه بماه گزارش مبسوطي از عمليات خود چاپ و بين نمايندگان توزيع نمايد.

در كليّة كميسيون­ها نمايندگاني كه عضويت ندارند ميتوانند حاضر گردند و مذاكرات را استماع نمايند ولي حق دادن رأي ندارند و همچنين در مذاكرات كميسيون نميتوانند شركت كنند مگر آنكه از طرف كميسيون براي اين منظور دعوت شده باشند. هرگاه رئيس كميسيون مصلحت و مقتضي نداند هيچكس غير از اعضاءِ كميسيون حق حضور در كميسيون نخواهد داشت.

تمام اسناد و اوراق مربوط باموري كه بايد در كميسيون­ها مباحثه شود بتوسط رياست مجلس بآن كميسيون ارجاع ميشود. نمايندگان ميتوانند آن اسناد را با اجازة رياست كميسيون ملاحظه كنند ليكن اسناد مزبور بهيچوجه نبايد از كميسيون خارج شود.

پس از آنكه مجلس در باب طرح يا لايحه رأي نهائي داد اسناد و اوراق و صورت جلسات مربوط بآن در مجلس ضبط ميشود.

مجلس بملاحظة اهميت هر طرح يا لايحة قانوني و همچنين در مورد لوايح و طرح­هائي كه ارتباط اساسي آن بكميسيون خاصي روشن نبوده و جنبه هاي مختلفي داشته باشد ميتواند بجاي ارجاع بكميسيون دائمي مربوطه با درخواست رئيس‌مجلس و يا به پيشنهاد پنج نفر از نمايندگان رأي بدهد كه از هر شعبه يا كميسيون دو يا سه نفر براي عضويت كميسيون مخصوصي جهت رسيدگي بآن طرح يا لايحه انتخاب شود و هرگاه طرح يا لوايح جديد مشابهي پيشنهاد شود توسط رئيس بهمان كميسيون ارجاع ميگردد. مجلس چنانچه مقتضي دانست ميتواند اعضاءِ كميسيون مورد نظر را مستقيماً انتخاب نمايد. نسبت بلزوم انتخاب كميسيون بعد از توضيح مختصررئيس يا يكي از امضاءِ كنندگان و نطق مختصر يك مخالف رأي گرفته ميشود.

براي اجراءِ اصل 33 متمّم قانون اساسي مجلس ميتواند در هر مورد كميسيوني طبق مادة فوق انتخاب نمايد.

در صورتي كه لايحه يا طرحي متضمن مطالب مختلف باشد رئيس مجلس آنرا به كميسيون اصلي كه تشخيص ميدهد رجوع مينمايد و آن كميسيون با كميسيون­هائي كه مرجع رسيدگي لايحه يا طرح از طرف رئيس مجلس قرار داده شده‌اند از هركميسيون حداقل اعضاء لازم جهت تشكيل كميسيون طبق مادة 16 متفقاً تشكيل جلسه واحدي داده و بلايحه يا طرح رسيدگي مينمايند ولي گزارش مربوطه را مخبر كميسيون اصلي تقديم مجلس مينمايد.

حفظ نظم و ترتيب جلسات مجلس و كميسيون­ها – جريمة غيبت و تأخير حضور – تشخيص عدة حضار – اخطار نظامنامه اي – خلاصة مذاكرات و تصميمات مجلس – دستور مجلس – حد نصاب براي مذاكره و رأي – ترتيب اجازة نطق – اجازة نطق وزراء و مخبرين – خروج از موضوع و آثار آن – اجازة نطق براي رد تهمت – كفايت مذاكرات – دستور جلسه بعد.

افتتاح و اختتام جلسات و حفظ نظم آن و ترتيب مذاكرات و اجراي آئين­نامه بعهدة رئيس مجلس است.

نمايندگان بايد در روزي كه قبلاً براي تشكيل جلسه معين شده منتهي تا پانزده دقيقه بعد از ساعت معين در تالار جلسه حاضر شوند. غائبين بي‌اجازه معادل حقوق تمام روز جريمه ميشوند و اسامي آنان در جلسة علني بعد جداگانه اعلام ميشود. دير آمدگان هر پانزده دقيقه معادل نيم عشر حقوق روزانه جريمه ميشوند. اگر اشخاصي كه در جلسه حاضر بوده در موقع رأي غائب شوند كه غيبت آنان مؤثر در اخذ رأي باشد معادل نصف حقوق روزانه جريمه ميشوند و نام آنان در جلسة بعد اعلام شده و براي نشر بجرايد يوميه نيز داده خواهد شد.

حداقل مدت هر جلسه سه ساعت است مگر اينكه هيچ مطلبي چه براي مذاكره و چه براي رأي موجود نباشد و اگر جلسة علني در وسط كار بعنوان تنفس تعطيل شود مدت تنفس نبايد از نيم ساعت تجاوز كند و رئيس مكلّف است جلسه را ثانياً تشكيل دهد و غائبين مشمول جرائم مقرّر خواهند بود.

بتقاضاي رئيس مجلس يا دولت پنج نفر از نمايندگان جلسة خصوصي تشكيل خواهد شد غيبت در جلسة خصوصي مشمول مادة 36 خواهد بود.

نمايندگان بايد در جلسات كميسيون‌ها و شعب و هيأت رئيسه در ساعتي كه قبلاً تعيين ميشود و باطلاع آنها ميرسد حاضر شوند. در صورت عدم حضور بدون اجازه هرگاه غيبت آنها مانع تشكيل جلسه نباشد براي هر ساعت يك‌ششم حقوق روز آنها كسر خواهد شد و در اين مورد مجموع جرائم يك روز بيش از مقرّري يك روز نخواهد بود ولي نسبت بغائبين كميسيون‌ها كه غيبت آنها موجب عدم تشكيل يا تعطيل جلسه باشد جريمة فوق معادل حقوق يكروز خواهد بود.

وجوه حاصل از جرائم جهت خريد كتاب براي كتابخانة مجلس سنا و همچنين مخارج ديگر مربوط بكتابخانه تخصيص داده خواهد شد. رئيس حق دارد در هر سال براي مساعدت بامور خيريه در مواقع ضروري مبلغي از محل جرائم را كه بيش از نيم عشر مجموع جرائم همان سال نباشد در اختيار خود داشته باشد.

تشخيص عدة حضار بعهدة منشيان و اعلام آن با رئيس مجلس است.

هر يك از نمايندگان در صورتي كه تخلفي در اجراي آئين‌نامة مجلس مشاهده نمايد حق دارد مورد تخلف را با استناد بمادة مربوطه در همان جلسه بودجه اختصار و بدون خروج از موضوع اظهار كند و درصورتي كه از موضوع خارج شود مورد اخطار واقع ميشود.

صورت كامل مذاكرات هر جلسه با مصوّبات و اسامي غائبين و ديرآمدگان آن جلسه بلافاصله طبع و لااقل يك ساعت قبل از انعقاد جلسة بعد بين نمايندگان توزيع ميشود و در اول جلسة بعد از آن هرگاه نمايندگان نسبت بآن اصلاحي داشته باشند تذكر ميدهند و بعد از آن صورت مذاكرات بتصويب ميرسد و اگر نماينده‌اي بعنوان اعتراض بصورت مجلس مطالبي اظهار دارد كه مربوط بموضوع نباشد نطق او قطع و در صورت تمرّد مورد اخطار رئيس واقع ميگردد.

هر گاه يكي از جرائد و مجلات اظهارات يكي از نمايندگان را در جلسة علني مخالف حقيقت نقل كند يا بطور فاحشي در آن تحريفي وارد سازد مخبر آن جريده يا مجله از يك تا سه ماه از حضور در جلسات محروم خواهد شد.

در ابتداي هر جلسه قبل از ورود در دستور رئيس مجلس مطالب مهمي را كه آگاهي مجلس از آنها ضروري باشد باطلاع نمايندگان ميرساند ولي اين مطالب مورد بحث واقع نخواهد شد مگر با اجازه و رأي مجلس.

دستور مجلس بطور مرتب و با تعيين تقدم و تأخر قبلاً براي هر دو هفته از طرف هيأتي مركب از رئيس و نواب رئيس و رؤساي كميسيون­هائي كه گزارش لوايح ارجاع شده را بمجلس داده باشند با حضور يكي از وزيران بتعيين نخست‌وزير تهيّه و بيست و چهار ساعت قبل از انعقاد اولين جلسه طبع و بين نمايندگان توزيع و بر لوحة دستور نيز نصب ميشود. اين دستور قابل تغيير نيست و فقط با پيشنهاد ده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس طرح موضوعي ممكن است در دستور پانزده روزه مقدم يا مؤخر واقع شود. در مواردي كه از طرف دولت يا ده نفر از نمايندگان كتباً تقاضا شود كه مطالبي بحكم ضرورت فوراً طرح شود در اين صورت با تصويب مجلس جلسه فوق‌العاده براي موضوع فوري تعيين خواهد شد.

مجلس سنا ميتواند با هر عده كه موقع افتتاح جلسه حضور دارند شروع بمذاكره نمايد ولي گرفتن رأي وقتي ممكن خواهد بود كه بيش از نصف اعضاءحاضر در مركز حضور داشته باشند. تصميمات باكثريت آراءِ اعضاءِ حاضر در جلسه گرفته خواهد شد.

‌در تالار جلسة علني لوحه‌اي كه عدة اعضاءِ حاضر در مركز و همچنين عدة اعضاءِ حاضر در جلسه را تعيين نمايد نصب خواهد گرديد.

هر يك از نمايندگان براي نطق بايد قبلاً از رئيس مجلس تحصيل اجازه كند و بنوبت خود در كرسي خطابه مطالب خود را اظهار نمايد. مطالب مختصر را ممكن است نمايندگان در محل خود ايراد نمايد مگر اينكه رئيس اجازة نطق در غير از كرسي خطابه را ندهد.

هريك از نمايندگان كه مطلب مهمي داشته باشد و بخواهد باستحضار مجلس برساند قبل از شروع بدستور و يا آخر جلسه با اجازة رئيس و رعايت نوبت ميتواند بعنوان نطق قبل از دستور يا بعد از دستور مطالب خود را اظهار نمايد و مجموع اين قبيل نطق‌ها در يك جلسه به طور كلي نبايد از يك ساعت تجاوز كند و بهرحال در هر جلسه بيش از چهار نفر نميتوانند صحبت نمايند و هر كدام از دارندگان اجازة نطق ميتواند حق خود را بناطق ديگر واگذار نمايد.

هرگاه رئيس مطالبي داشته باشد كه مربوط بوظيفة رياست و امور مجلس نباشد اداره كردن مجلس را بعهدة يكي از نواب رئيس گذارده و در كرسي نطق مطالب خود را اظهار خواهد كرد.

موضوع‌هائي كه طبق دستور در مجلس مطرح ميشود بايد يكساعت قبل از موقع انعقاد جلسه در ورقة مخصوصي كه خارج از جلسه نصب ميشود ثبت شود. مخالف و موافق يا كساني كه توضيحي بخواهند يا تذكري بدهند در آن ورقه در ستون مخصوص شخصاً ثبت اسم مينمانيد و همچنين براي نطق‌هاي قبل از دستور بهمين نحو عمل خواهد شد. در جلسه حق تقدم با كساني است كه در ورقة مزبور بترتيب ثبت اسم كرده باشند كه بترتيب مخالف و موافق يا كساني كه توضيح خواسته‌اند صحبت كنند و بعد از آنان كساني كه در جلسه اجازه خواسته‌اند بهمان ترتيب صحبت خواهند كرد اسامي نمايندگان را كه در جلسه اجازه ميخواهند منشيان ثبت ميكنند و برئيس ميدهند.

در صورتي كه در مقابل مخالفين موافقي نباشد مخالفين ميتوانند متوالياً صحبت كنند و بالعَكس اگر در موضوعي مخالفي نبود موافقين ميتوانند متوالياً صحبت كنند و اگر در ضمن بحث كسي خواست بر خلاف عقيدة ناطق سابق صحبت كند و اجازه خواست بلافاصله بعد از ناطق مزبور باو اجازه داده خواهد شد كه اظهارات خود را بيان كند.

دربارة وزراء و معاونين و مخبرين كميسيون‌ها و شعب ثبت اسامي لازم نيست و هر وقت اجازة نطق بخواهند داده خواهد شد.

ناطق نبايد از موضوع مباحثه خارج شود و در صورتي كه از موضوع خارج شود رئيس او را متذكر ميسازد و اگر بخواهد توضيحاتي بدهد كه از موضوع خارج نشده است و يا آنكه خروج او از موضوع دلائلي داشته است اجازه داده نخواهد شد.

هرگاه رئيس در ضمن يك نطق دو نوبت بناطق اخطار انحراف از موضوع را نمايد و باز ناطق ادامه دهد در دفعة سوم رئيس ناطق را از تكلم در آن موضوع در تمام جلسه منع مينمايد.

قطع كلام و استعمال الفاظ زشت و توهين و هرگونه حركات و تظاهراتي كه موجب بي نظمي مجلس باشد ممنوع است و مرتكب مشمول يكي از مجازات‌هاي مندرج در مواد 65 الي 72 خواهد گرديد.

حداكثر مدت نطق يك ناطق در جلسة علني بقرار ذيل خواهد بود. الف- موارد عادي: 1- براي استيضاح سه ساعت. 2- براي اظهارات مخالف و موافق نمايندگان در موقع تقاضاي رأي اعتماد از طرف دولت كه بلافاصله بعد از تشكيل كابينه بعمل خواهد آمد يكساعت. 3- براي اظهارات مخالف و موافق نسبت بلوايح و طرح‌ها و توجيه طرح قانوني يا توضيحات مخبري كه از لايحه دفاع مينمايد نيم ساعت. 4- براي دفاع از توهين يا تحريف نطق و توجيه پيشنهاد كفايت مذاكرات و يا مخالفت با آن و پيشنهاد فوريت يا عدم فوريت يا سؤال في‌المجلس طبق جملة آخر ماده 135 و توضيح در باب پيشنهاد اصلاحي پانزده دقيقه. 5- براي اظهارات متمّم سؤال پس از جواب وزير بسؤال ده دقيقه. ب – در موارد استثنائي ممكن است مدت نطق براي هريك از فقرات مذكور در اين ماده به پيشنهاد يكي از نمايندگان با رأي مجلس اضافه شود ولي اخذ رأي بدون مذاكره بعمل ميآيد. ج – براي مذاكره در باب لايحة بودجة سالانة كشور و عهدنامه ها و مقاوله‌نامه ها و امتيازات مدت نطق غير محدود خواهد بود.

اگر در ضمن مذاكرات صريحاً يا تلويحاً نسبت سوئي بيكي از نمايندگان داده شود يا عقيده و اظهار او را بر خلاف واقع جلوه دهند و نمايندة مزبور براي ردّ آن نسبت يا رفع اشتباه اجازة نطق بخواهد بدون رعايت نوبت اجازه داده ميشود.

بعد از آنكه در موضوعي رئيس مذاكرات را كافي بداند ميتواند با عدم مخالفت مجلس مذاكرات را ختم نمايد و هر يك از نمايندگان نيز ميتواند كفايت مذاكرات را پيشنهاد نمايد در اين صورت پيشنهاد دهنده باختصار دلائل خود را اظهار و اگر مخالفي باشد فقط يكنفر باختصار علل مخالفت خود را بيان ميكند و رأي گرفته ميشود. درصورتي كه نسبت به مطلبي پيشنهاد كفايت مذاكرات تصويب نشد و بعداً دوباره پيشنهاد كفايت مذاكرات داده شد در باب آن بدون توضيح و مباحثه رأي گرفته ميشود.

پس از رأي بكفايت مذاكرات ديگر در آن موضوع بكسي اجازة نطق داده نميشود.

رئيس قبل از اينكه جلسه را ختم كند روز و ساعت تشكيل جلسة آينده و دستور آنرا طبق مادة 45 اعلام و بعد باطلاع وزارتخانة مربوطه ميرساند.

انتظام مجلس و مؤاخذه از نمايندگان

درصورتي كه در مجلس همهمه و غوغائي برپا شود بقسمي كه رئيس نتواند از آن جلوگيري نمايد از جاي خود قيام مينمايد. هرگاه برخواستن رئيس موجب اسكات نشود اعلام ميكند كه جلسه را تعطيل خواهد كرد و با وجود اين اگر سكوت و نظم حاصل نشود جلسه را يكربع ساعت تعطيل ميكند و نمايندگان از اطاق جلسه خارج ميشوند و پس از انقضاء يكربع مجدداً جلسه تشكيل ميشود. هرگاه اغتشاش و غوغا عود كند رئيس جلسه را ختم و آنرا بروز ديگر موكول ميكند.

مؤاخذاتي كه از لحاظ حفظ نظم نسبت بنمايندگان ميتوان مجري داشت از اين قرار است. 1- تذكر 2- اخطار 3- توبيخ

رئيس نسبت بنمايندگاني كه از موضوع مذاكره و از حدود نظم خارج ميشوند و يا بدون اجازه صحبت ميكنند و همچنين نسبت بنمايندگاني كه بواسطة عدم رعايت مادة 55 يا باقسام ديگر باعث بي‌نظمي ميشوند تذكر ميدهد.

درصورتي كه يكي از نمايندگان براي دفعه سوّم در يك جلسه مستحق تذكر شود و همچنين نماينده‌اي كه در مجلس باعث همهمه و غوغا شود ياديگران را باين عمليات و يا خروج از جلسه تحريك كند رئيس باو اخطار ميكند و عشر حقوق يكماهه از او كسر ميشود.

توبيخ بر سه قسم است: توبيخ عادي – توبيخ مؤكد – توبيخ با منع حضور.

توبيخ عادي در موارد ذيل اجراء ميشود: 1- درصورتي كه نماينده‌اي پس از اخطار در همان جلسه مجدداً از حدود نظم خارج شود. 2- در صورتي كه نماينده‌اي در ظرف مدت يك ماه سه مرتبه مورد اخطار واقع شده باشد. 3- در صورتي كه نماينده‌اي يكنفر از نمايندگان را تهديد يا نسبت باو اهانت نمايد.

توبيخ مؤكد در موردي بعمل خواهد آمد كه نماينده‌اي پس از توبيخ عادي در همان جلسه مجدداً از دائرة نظم خارج شود.

توبيخ با منع حضور موقت در موارد ذيل مقرّر ميشود: 1- اگر نماينده اي در مدت ششماه براي مرتبة دوم مورد توبيخ مؤكد واقع شده باشد. 2- اگر نماينده اي در مجلس علني مردم را باعمال قوه قهريه و زدو خورد و يا نزاع داخلي و يا بضديت با قوانين اساسي و تخلف از آن دعوت و ترغيب نمايد. 3- اگر نماينده‌اي نسبت بمجلس يا عده‌اي از نمايندگان يا رئيس مجلس توهين كند.

در مورد توبيخ با منع حضور دربارة نماينده بايد رئيس از مجلس رأي بخواهد و در صورت تصويب نمايندة مزبور در آن جلسه و جلسة بعد حق ورود باطاق جلسة علني و همچنين جلسات شعب و كميسيون‌ها و شركت در امور مجلس را ندارد. همين كه مجازات تصويب شد رئيس مجلس نمايندة مزبور را دعوت بخروج از جلسه ميكند هرگاه اطاعت ننمايد رئيس جلسه را ختم ميكند و تشكيل جلسة ثاني در همان روز نيز ممكن است.

درصورت عدم اطاعت نماينده براي خروجاز جلسه و همچنين در صورتي كه بتوبيخ با منع حضور دربارة نماينده رأي داده شد و در ظرف ششماه همان مؤاخذه با تصويب مجلس مجدداً درباره او بعمل آمده باشد مجازات مقرّر مضاعف خواهد گرديد.

درصورتي كه نماينده قبل از انقضاء مدت منع حضور داخل در جلسة علني بشود رئيس حضور او را در مجلس اعلام و جلسه را تعطيل ميكند و كارپردازان بامر رئيس دستور ميدهند نمايندة مزبور را از محوطه مجلس خارج و از ورود او ممانعت بعمل آورند.

توبيخ با منع حضور در جلسات بايد بتقاضاي رئيس مجلس باشد و اخذ رأي مجلس در اين موارد در همان جلسه و بدون هيچ نوع مذاكره و توضيح از طرف ساير نمايندگان خواهد بود. مفاد اين رأي درصورت مشروح مجلس درج و بادارة روزنامه رسمي فرستاده خواهد شد.

نماينده‌اي كه دربارة او توبيخ با منع حضور تقاضا شده است حق دارد قبل از رأي مجلس براي دفاع خود باختصار اظهاراتي بنمايد يا بتوسط يكنفر از نمايندگان آن اظهارات را بمجلس عرضه بدارد ولي در موقع اخذ رأي بايد از جلسه خارج شود.

توبيخ عادي موجب كسر ثلث و توبيخ مؤكد نصف و توبيخ با منع حضور مستلزم كسر دو ثلث مقرّري يكماه نماينده است.

لوايحي و طرح­هاي قانوني – ترتيب شور در لوايح و طرح­هاي قانوني و تصميمات قانوني – پيشنهادهاي اصلاحي از طرف نمايندگان ضمن شور اول – ترتيب شور عهود و مقاولات با دول خارجه – ترتيب استخدام اتباع خارجه – ترتيب اخذ رأي نسبت بلوايح و طرح­ها – پيشنهاد حذف و تجزيه – لوايح يك شوري

لايحة قانوني پيشنهادي است كه از طرف دولت تقديم ميشود و طرح قانوني پيشنهاديست كه از طرف نمايندگان براي تصويب تقديم ميشود.

علاوه بر لوايح و طرح‌هاي قانوني كه مجلس سنا تصويب ميكند و پس از طي مراحل ديگر صورت قانوني پيدا ميكند مجلس سنا ميتواند تصميمات قانوني نيز اتخاذ كند.

لوايحي كه در مجلس سنا مطرح ميشود بايد داراي موادي مناسب با اصل موضوع باشد و دلائل لزوم آن در مقدمة لايحه بطور وضوح درج و عنوان قانون نيز در آن معين شده باشد. هر گاه لاحيه داراي چند ماده يا مادة واحده مشتمل بر اجزائي باشد بايد ارتباط و تناسب كامل با اصل موضوع محفوظ و عنوان لايحة قانوني داشته باشد و در غير اين‌صورت بايد براي هر موضوعي لايحة جداگانه تنظيم و با ذكر دلائلي تقديم مجلس سنا شود.

لوايح قانوني بايد در جلسة علني بتوسط يكي از وزراء يا معاونين پارلماني آنان تقديم گردد و همچنين در موقع مطرح بودن آن يكي از وزراء يا معاونين براي دفاع از آن حاضر باشند.

لوايح قانوني مذكور پس از تقديم بوسيلة رئيس مجلس بكميسيون‌هاي مربوطه ارجاع و بلافاصله چاپ ميشود.

وزراءِ يا معاونين پارلماني آنان ميتوانند براي اداي توضيحات در كميسيون‌هاي مجلس حاضر شوند. كميسيون‌ها نيز ميتوانند وزراء يا معاونين يا اشخاص ديگري را كه مقتضي بدانند براي دادن توضيحات يا اظهارنظر نسبت بمطالبي كه در كميسيون مطرح است دعوت كنند.

اگر لايحه‌اي مورد تصويب مجلس سنا واقع نشد تا شش ماه ديگر آنرا نميتوان پيشنهاد نمود.

طرح‌هاي قانوني اگر لااقل بامضاء پانزده نفر از نمايندگان باشد نسبت بشور و تصويب آن مثل لوايح قانوني رفتار خواهد شد ولي طرح­هائي كه بامضاءِ كمتر از 15 نفر تقديم شده‌باشد قبلاً براي قابل توجه بودن آن بايد بكميسيون مربوطه ارجاع شود و گزارش كميسيون در اين قسمت در جلسة علني مطرح خواهد شد.

نمايندگان و دولت نميتوانند مطالب مختلفي را ضمن مادة واحده بعنوان طرح يا لايحه پيشنهاد نمايند. بطور كلي هر مطلبي كه بعنوان طرح يا لايحه پيشنهاد ميشود بايد مواد و تبصره‌هاي آن مربوط بآن طرح يا لايحه باشد.

پيشنهادكنندگان طرح قانوني حق دارند در كميسيون مربوطه كه طرح آنها مطرح است حاضر شده توضيحات بدهند.

پيشنهادكنندگان طرح قانوني پس از اينكه طرح در مجلس اعلام شد حق استرداد امضاي خود را ندارند و غيبت امضاء كنندگان مانع اعلام طرح در مجلس و شور دربارة آن نخواهد بود.

در مواردي كه طرح قانوني مربوط بامور داخلي مجلس سنا نباشد بايد بوزير مسئول اطلاع داده شود كه خود يا معاون او در كميسيون و جلسة علني حاضر شود تا مذاكرات در حضور او بعمل آيد و اظهار عقيده نمايد. در صورت عدم حضور وزير يا معاون او از طرف مقام رياست باو اخطار ميشود كه حتماً در جلسة بعد حاضر شود.

اگر طرحي مورد تصويب مجلس سنا واقع نشد تا 6ماه ديگر نميتوان آنرا پيشنهاد نمود.

لايحة بودجة كل كشور و دوازدهم بودجه و لوايح مربوط بتقاضاي اعتبارات براي مخارج مخصوص يك شوري است و غير آنها دوشوري خواهد بود مگر اينكه فوريت آنها تقاضا و تصويب شده باشد. لوايح دوشوري را نميتوان تصويب نمود مگر اينكه دومرتبه و اقلاً بفاصلة 5 روز دربارة آنها در مجلس شور شده باشد باستثناي لوايح مالي كه حداقل فاصلة بين دو شور آنها سه روز خواهد بود.

موقعي كه گزارش كميسيون‌هاي مربوطه راجع بلايحه يا طرح عادي (جز در مورد عهود و مقاوله‌نامه‌ها كه طبق مواد 95 تا 98 ترتيبات خاصي براي آن مقرّر است) براي شور اول در جلسة علني مجلس مطرح گردد بايد قبلاً در كليات آن از لحاظ ردّ و قبول و منافع و مضار آن (بدون ورود در مواد) مذاكره شود. پس از ختم شور در كليات يعني تصويب كفايت مذاكرات در آن باب رئيس نسبت بورود در شور مواد يا مادة واحده از مجلس اخذ رأي ميكند و درصورتي كه رأي داده نشده رئيس ردّ لايحه را اعلام مينمايد و هر گاه رأي موافق داده شد شروع بمذاكره در مواد يا مادة واحده ميشود و در ضمن شور پيشنهادهاي واصله نسبت بهريك از مواد يا مادة واحده و همچنين مواد الحاقيه كه هر دو بايد كاملاً مربوط بموضوع مواد لايحه باشد جداگانه قرائت و بدون بحث بكميسيون ارجاع و براي ورود بشور ثاني رأي گرفته ميشود و بلافاصله پيشنهادها طبع و توزيع ميگردد.

نمايندگان حق دارند نسبت بهريك از مواد اصلاحاتي پيشنهاد نمايند مشروط بر اينكه آن پيشنهاد كاملاً مربوط بموضوع باشد. كليّة اصلاحاتي كه از طرف يك يا چند نفر از نمايندگان پيشنهاد ميشود بايد كتبي باشد و ماده‌اي را كه پيشنهاد اصلاحي مربوط بآنست تصريح نمايد. به پيشنهادهاي اصلاحي كه بتشخيص رئيس مجلس خارج از موضوع لايحه باشد ترتيب اثر داده نميشود و بقرائت آن اكتفا ميگردد.

اصلاحاتي كه در ضمن شور اول و يا بين شور اول و دوم پيشنهاد ميشود بايد بوسيلة رئيس مجلس بكميسيون مربوطه ارجاع و پس از طبع لااقل 24 ساعت قبل از شروع شور دوم در مجلس توزيع شده باشد.

كليّة پيشنهاددهندگان در ضمن شور اول و يا در فاصلة بين شور اول و دوم ميتوانند در كميسيون مربوطه حاضر شوند و توضيحات لازمه را دربارة پيشنهاد خود بدهند. كميسيون نيز ميتواند درصورت لزوم پيشنهاددهندگان را براي حضور در جلسات خود دعوت كند و لااقل 24 ساعت قبل از طرح در كميسيون بآنان اطلاع دهد و درصورت عدم حضور پيشنهاد دهنده پس از دعوت كميسيون حق حضور او ساقط ميشود.

در شور ثاني لوايح و طرح‌هاي قانوني در صورتي كه اصلاحات و پيشنهادهائي در اثناي شور اول يا فاصلة بين دو شور رسيده و بكميسيون ارجاع شده باشد گزارش كميسيون‌هاي مربوطه نسبت بآنها مطرح و در ضمن شور ثاني پيشنهاد تازه نميشود داد ولي پيشنهادهائي كه در شور اول يا بين دو شور بعمل آمده و مورد توجه و تصويب كميسيون واقع نشده ممكن است از طرف پيشنهاددهنده در مجلس تجديد شود و در اين صورت پيشنهاد دهنده يا يكي از پيشنهاد دهندگان (در مورد پيشنهاد جمعي) بطور اختصار تا پنج دقيقه ميتواند نسبت به پيشنهاد خود توضيح بدهد و علاوه بر مخبر و يكي از اعضاي كميسيون مربوطه و وزير يا معاون او يكي از نمايندگان ديگر نيز حق جواب دارد و اعم از اينكه مخبر يا دولت آن پيشنهاد را قبول كرده يا نكرده باشد نسبت بآن اخذ رأي بعمل ميآيد و در صورت تصويب ضميمة لايحه يا طرح ميشود.

پس از خاتمة شور دوم در مواد هر يك از نمايندگان بعنوان بحث در كليات ميتواند دلائلي را كه بطور كلي در رد و قبول لايحه يا طرح دارد اظهار نمايد و پس از آن بلايحه يا طرح مورد شور رأي نهائي گرفته ميشود لكن مجلس ميتواند قبل از اين رأي نهائي بمجموع لايحه يا طرح مذكور براي ترتيب و رعايت تناسب فصول و مواد آنرا بكميسيون رجوع نمايد و در آن صورت پس از وصول گزارش كميسيون رأي قطعي نسبت بآن لايحه يا طرح اخذ ميشود و در هر دو مورد در صورت تصويب رئيس آنرا اعلام و بمقامات مربوطه ابلاغ مينمايد.

هرگاه دولت لايحة قانوني بمجلس تقديم و تصويب عهدنامه يا مقاوله نامه‌ايرا كه با يكي از دول خارجه بسته شده يا ميشود تقاضا نمايد مواد عهدنامه يا مقاوله نامة مزبور بايد بلايحه‌اي كه عبارت از مادة واحده است ضميمه باشد.

متن كامل عهدنامه يا مقاوله نامة مذكور در ماده فوق با كليّة ملحقات و ضمائم آنها قبل از شور در مجلس طبع و توزيع ميشود و در ضمن شور اول نسبت بكليات بحث ميشود ولي در باب مواد آن راي گرفته نميشود.

در صورتي كه راجع ببعضي از شرايط و مواد اعتراضات يا پيشنهادهائي رسيده باشد اعتراضات و پيشنهادهاي مزبور بايد در مجلس قرائت و بدون مذاكره بكميسيون ارجاع گردد. اين پيشنهادها و اعتراضات بايد جداگانه طبع و بيست و چهار ساعت قبل از شور ثاني توزيع شود.

پس آنكه كميسيون گزارش خود را راجع باعتراضات بمجلس داد آن گزارش پس از طبع و توزيع در مجلس مطرح ميشود و درصورتي كه يك يا چند فقره از اعتراضات مورد تصديق مجلس واقع شود مجلس باينطريق رأي ميدهد: مجلس سنا بدولت تكليف ميكند كه در باب مسائل معترضٌ عليها مجدداً با دولت متعاهد داخل مذاكره شود. در شور ثاني پيشنهاددهنده يا معترض ميتواند پيشنهادها يا اعتراضاتي را كه در شور اول عنوان كرده و در كميسيون مورد توجه واقع نشده تجديد نموده و توضيحات لازمه بدهد و در صورت قبول اعتراض يا پيشنهاد بازبطريق فوق عمل ميشود و تاختام اين مذاكرات با دولت متعاهد لايحه در دستور مجلس ميماند.

كلية قراردادهائيكه (كنترات) جهت استخدام اتباع خارجي از طرف دولت تقديم ميشود به كميسيون وزارتخانه‌اي كه تبعه خارجه براي آن استخدام ميشود ارجاع ميگردد كه ضمناً نظر كميسيون شمارة چهار را نسبت به اعتبار مالي آن و نظر كميسيون شمارة يك را از لحاظ مليت اخذ نموده و گزارش دهد و لدي‌الاقتضا هر سه كميسيون طبق مادة 16 متفقاً تشكيل جلسه داده به قرارداد (كنترات) رسيدگي مينمايند و گزارش را مخبر كميسيون اصلي به مجلس سنا تقديم خواهد داشت.

بطور كلي در تمام طرح‌ها و لوايح قانوني پس از خاتمة شور در كليات نخست بايد ماده بماده و بعد بكليّة طرح‌ يا لايحه رأي گرفته شود مگر در موارد مذكور در مادة 95.

به پيشنهاد حذف ماده‌اي مستقلاً نميتوان رأي گرفت و پيشنهاد حذف قسمتي از ماده بصورت تجزيه بايستي پيشنهاد شود.

نسبت بلايحة بودجه و لوايح مربوط بمخارج مملكتي فقط يك شور كافي است و كليّة اصلاحاتي كه در اين موارد پيشنهاد ميشود بطور اختصار و در حدود پيشنهاد مورد مذاكره واقع خواهد گرديد و در صورت قبول مجلس ضميمة ماده يا لايحه خواهد شد.

نمايندگان نميتوانند بهيچ عنوان چه مستقلاً و چه در ضمن لوايح و طرح‌ها پيشنهاد خرج يا پيشنهادي كه بالواسطه مستلزم خرج باشد بنمايند.

در موقع شور در اطراف لايحة بودجه مجلس بلاانقطاع هر روز هفته غير از جمعه و دو شنبه و ايام تعطيلات رسمي متوالياً حداقل روزي پنج ساعت منعقد ميگردد و تا زمانيكه شور اين لايحه تمام نشده از دستور خارج نميشود و هيچ لايحه يا طرح ديگري يا استيضاح نميتواند در آن اثنا مطرح شود مگر لايحة دوازدهم بودجه در صورت ضرورت. هيچگونه پيشنهاد يا تبصرة يا ماده الحاقيه چه در حين تقديم از طرف دولت و چه در موقع مذاكرات از طرف نمايندگان راجع بدوازدهم بودجه مجاز نخواهد بود.

اگر مطالب خيلي فوري و فوتي اعم از لوايح و طرح‌هاي دوفوري و غير آنها پيش آيد كه تأخير آن موجب زيان جبران ناپذيري باشد در اين صورت در آخر جلسه موضوع مطرح و در صورت تصويب فوري بودن آن از طرف مجلس موقعي براي انعقاد يك جلسة فوق‌العاده جهت شور در آن مطالب معين ميشود.

موارد فوري

نسبت بلوايح و طرح‌هائي كه يك فوريت آن تصويب شده فقط يك شور در كميسيون و مجلس بعمل ميآيد. لوايح و طرح‌هائي كه دو فوريت آن تصويب شده و لوايح مربوط به بودجه و تقاضاي اعتبارات براي مخارج مخصوص كه يك فوريت آن تصويب شده باشد بلافاصله بطبع و توزيع آن اقدام و پس از گذشتن بيست و چهار ساعت از موقع توزيع در مجلس مطرح تواند شد.

فوريت لوايح يا طرح‌ها بايد مستند بدلائل قطعي براي لزوم سرعت تصويب باشد و دو فوري بودن لوايح و طرح‌ها موقعي مطرح ميشود كه تصويب آن از لحاظ امكان خسارت و فوت فرصت در صورت تأخير و جهات مشابه مستلزم سرعت فوق‌العاده باشد. اگر لوايح يا طرح‌هاي مزبور به تشخيص رئيس فاقد شرايط مذكور باشد طرح نخواهد شد.

در موقع شور نسبت بلوايح و طرح‌هائي كه دوفوريت آن تصويب شده باشد بدواً در كليات آن مباحثه شده پس از ختم مذاكرات راجع بورود در شور مادة واحده (درصورتي كه لايحه مشتمل بر مادة واحده باشد) يا مواد رأي گرفته ميشود و در صورت تصويب راجع بمادة واحده يا هر يك از مواد جداگانه مذاكره و اخذ رأي ميشود و پس از شور آخر در كليات رأي قطعي نسبت بكليّة آن لايحه يا طرح گرفته خواهد شد. در اينگونه لوايح و طرح‌هاي دو فوري هر اصلاح يا مادة الحاقي كه ضمن مباحثات پيشنهاد ميگردد بايد دلائل آن بطور اختصار از طرف پيشنهاد دهنده بيان شود و اگر مخالفي باشد مخالف نيز نظر خود را باختصار اظهار كند و پس از اظهار نظر وزير يا قائم مقام او نسبت بآن اصلاح يا مادة الحاقيه اخذ رأي بعمل ميآيد و در صورت تصويب ضميمة لايحه يا طرح ميگردد.

كليّة مذاكرات و مباحثات مربوط به لوايح و طرح‌هاي دوفوري مذكور در فوق در خود مجلس بعمل خواهد آمد بدون اينكه ارجاع به كميسيون شود.

جريان كار لوايح و طرح‌هاي يك شوري در صورتي كه تقاضاي فوريت در مورد آنها بعمل آمده باشد مثل لوايح و طرح‌هاي دوفوري است.

در موارد لوايح يا طرح‌هائي كه يك فوريت آن تصويب شده باشد موضوع بكميسيون مربوطه ارجاع ميشود. پس از وصول گزارش كميسيون يك نوبت در بارة آن شور بعمل ميآيد بدين ترتيب كه بدواً در كليات و پس از آن در باب مادة واحده يا مواد فرداً فرد مذاكره و اخذ رأي بعمل ميآيد و پس از آن باز يكبار ديگر در كليات بحث شده و بكليّة لايحه رأي گرفته ميشود. هرگاه ورود در شور مواد تصويب نشد آن طرح يا لايحه رد شده محسوب خواهد گرديد.

در لوايح و طرح‌هاي يك فوري بجز دوازدهم بودجه هر اصلاحي يا مادة الحاقيه ايكه در ضمن مباحثات پيشنهاد گردد بايد دلائل آن بطور اختصار از طرف پيشنهاد دهنده بيان شود و اگر مخالفي باشد مخالف نيز نظر خود را باختصار اظهار كند و پس از اظهار نظر مخبر كميسيون يا وزير و يا قائم­مقام او نسبت بآن اصلاح يا مادة الحاقيه اخذ رأي بعمل ميآيد و درصورت تصويب ضميمة لايحه ميگردد.

در صورتي كه مجلس فوريت لايحه يا طرحي را تصويب نكند يا پس از تصويب در اثر تقاضاي دولت يا يكي از نمايندگان قبل از شور در موارد سلب فوريت آنرا رأي دهد مذاكره در آن بطور عادي صورت خواهد گرفت.

درباب بعضي ترتيبات راجع بمذاكرات – موارد اخطار قانوني – مسكوت ماندن موقت يا دائم طرح‌ها و لوايح – خروج از دستور – تجزية فقرات مختلف

اخطار راجع بمنافي بودن لوايح و طرح‌ها با قوانين اساسي كشور يا تناقض آن با قوانين موضوعه يا اخطار راجع به نظامنامة داخلي مجلس مقدم باظهارات ديگر است.

هريك از نمايندگان حق دارد در موقع شور در كليات از مجلس كتباً تقاضا نمايد كه طرح يا لايحة قانوني كه در مجلس مطرح است موقتاً يا دائماً مسكوت بماند. در اين قبيل موارد در خصوص ردّ يا قبول اين تقاضا قبل از آنكه در موضوع اصلي بحث شود پس از توضيح مختصر پيشنهاد كننده و پاسخ آن از طرف يك مخالف كه بايد با رعايت اختصار كامل بعمل آيد و محدود به بحث در موضوع مسكوت ماندن باشد رأي گرفته ميشود.

هر يك از نمايندگان حق دارند پيشنهاد كنند كه طرح يا لايحه‌اي كه در مجلس مطرح است از دستور خارج شود (پس از توضيح مختصر پيشنهادكننده و جواب آن از طرف يك مخالف كه باز بايد با رعايت اختصار كامل بعمل آيد ) در صورت تصويب پيشنهاد مزبور طرح يا لايحة فوق‌الذكر جزءِ دستور دو هفتة بعد قرار خواهد گرفت در اين صورت كميسيون مذكور در مادة 45 پيشنهاد دهنده را دعوت كرده و پس از استماع بيانات او تصميم مقتضي خواهد گرفت و در موقعي كه موضوع مجدداً طرح ميشود كسانيكه سابقاً اجازه خواسته‌اند اجازة آنها محفوظ خواهد بود.

در مسائل و موادي كه مشتمل بر فقرات مختلف است هرگاه تجزية آن از طرف يك نماينده خواسته شود بايد آن ماده يا مطلب تقسيم و جزءِ بجزءِ بدون توضيح و بحث با قيام و قعود رأي گرفته شود و در پايان مجدداً در باب فقراتي كه قبول شده است اخذ رأي موافق مادة 117 بعمل آيد.

نتيجة رأي مجلس را رئيس با صداي بلند اعلام ميكند از اين قرار كه مجلس فلان مطلب را قبول يا رد كرد.

طريقة اخذ رأي – در مواردي كه اخذ رأي باقيام و قود حتمي است – اخذ رأي مخفي و ترتيب آن – رأي مخفي در انتخاب اشخاص – عدم حضور در موقع رأي – اكثريت تام و نسبي – امتناع

رأي دادن در مجلس بر سه قسم است: 1- با قيام و قعود. 2- رأي علني با ورقه (با نام نماينده ). 3- رأي مخفي با مهره يا ورقه (بي‌نام نماينده).

بطور كلي در تمام مسائل با قيام و قعود رأي گرفته ميشود مگر در موارد مذكور در مادة 118 و مادة 121 نسبت بمسائل ذيل رأي باورقه ممنوع است و اخذ رأي باقيام و قعود حتمي است: 1- در صورتي كه در تفسير و توضيح يكي از مواد اين آئين‌نامه اختلافي حاصل و منجر باخذ رأي شود. 2- در مورد مطالبي كه در مجلس عنوان و براي بحث در آن تقاضاي رأي شود. 3- در موارد كفايت مذاكرات. 4- در موارد رأي بقسمت‌هائي كه تجزيه شده. 5- در مورد تقاضاي خروج از دستور لايحه ياطرح. 6- در مورد حق تقدم مگر مواقعي كه تقدم آن در آئين‌نامه مصّرح است. 7- در مورد توبيخ با منع حضور.

در موارد ذيل اخذ راي با ورقه حتمي است: 1- مواقعي كه بوسيلة قيام و قعود نتيجة رأي مشكوك باشد. 2- در تمام لوايح قانوني كه ماليات يا عوارضي را بر قرار يا ماليات و عوارضي را كه برقرار بوده ملغي ميكند و اصلاح يا تغيير ميدهد. 3- در لايحة بودجه و كليّة لوايح اعتبارات اضافي و فوق‌العاده و كليّة انتقالات املاك و اموال دولتي و وام‌ها و امتيازات. 4- در موردي كه پنج نفر از نمايندگان حاضر در مجلس اخذ رأي با ورقه را كتباً تقاضا نمايند. 5- در مورد اخذ رأي اعتماد بدولت.

اسامي تقاضاكنندگان رأي با ورقه و همچنين اسامي رأي دهندگان اعمّ از موافق يا مخالف يا ممتنع بدون اينكه در همان جلسه قرائت شود در صورت مشروح مذاكرات مجلس ثبت و يك نسخه از صورت اسامي هم در سرسراي مجلس بر لوحة مخصوصي نصب ميشود.

در موقع اعلام نتيجة رأي رئيس عدة حضار در موقع اعلام رأي را اعلام مينمايد.

ترتيب اخذ رأي با اوراق بقرار ذيل است. هر نماينده داراي دو نوع ورقه يعني ورقة سفيد و كبود است كه اسم آن نماينده روي آن چاپ شده ورقة سفيد علامت قبول و ورقة كبود علامت ردّ است. هنگام اخذ رأي باورقه كه حتماً بايد در محل نطق بعمل آيد اسامي نمايندگان يك يك بوسيلة يكي از منشيان بترتيب حروف تهجي خوانده ميشود و پس از آنكه حضور يا عدم حضور هر نماينده در مجلس معين شد مقابل اسم او علامت‌گذارده و از طرف هيأت منشيان ثبت ميگردد و نماينده‌ايكه اسم او قرائت شد در محل نطق حاضر ميشود و رأي موافق يا مخالف خود را بمنشي ميدهد كه آنرا در ظرفي كه در محل نطق گذارده شده بيندازد. اشخاصي كه در جلسه حضور داشته و بمحل نطق نروند يا بروند ولي ورقه ندهند يا ورقة بي‌اسم بدهند ممتنع محسوب ميشوند.

رئيس اگر در رأي شركت كند بعد از سايرين بايد رأي بدهد.

نتيجة رأي باقيام و قعود را منشيان تشخيص ميدهند و رئيس طبق آن اعلام مينمايد. هرگاه نتيجه در دفعة اول مشكوك شد باورقه رأي گرفته ميشود دراين­صورت در فاصلة بين اخذ رأي دفعة اول و دوم كسي حق نطق ندارد مگر براي اخطار نظامنامه اي.

در مواردي كه اخذ رأي بايد با ورقه بعمل آيد اگر ده نفر از نمايندگان حاضر در جلسه كتباً تقاضا نمايند رأي مخفي گرفته ميشود و اسامي اشخاصي كه تقاضاي رأي مخفي نموده‌اند در صورت مجلس ثبت خواهد شد جز در مورد رأي اعتماد بدولت كه حتماً بايد باورقه و علني رأي گرفته شود.

اخذ رأي مخفي بترتيبي است كه در باب اخذ رأي علني با اوراق ذكر شده منتهي دراين مورد بدواً سه نفر بقرعه تعيين ميشوند كه با دو نفر از منشيان بتشخيص رئيس براي نظارت در اخذ و استخراج آراءِ انجام وظيفه نمايند. در صورتي كه رأي مخفي مربوط بانتخاب اشخاص باشد اوراق رأي را در ظرف مخصوصي و مهرة تفتيشيّه را در ظرف ديگر مياندازند و در صورتي كه بامهره باشد مهره‌هاي سفيد و سياه استعمال خواهد شد و مهرة سفيد علامت قبول و مهرة سياه علامت ردّ است.

در مورد اخذ رأي مخفي با مهره هريك از نمايندگان كه اسم او خوانده شد بترتيبي كه در مادة 120 مقرّر است در محل نطق حاضر شده و مهرة رأي خود را در داخل كيسه‌ايكه روي آن نوشته شده «مخصوص رأي است» مياندازد و مهرة ديگر را نيز كه نزد خود دارد بطور مخفي در كيسة ديگر برنگ ديگر كه روي آن نوشته شده «كيسة مهره‌هاي زائد» و در محل نطق قرارداده شده مياندازد و مهرة تفتيشيّه را كه برنگ ديگر است و منشي در موقع اخذ رأي براي تعيين تعداد رأي‌دهندگان بآنها داده بظرف مخصوصي كه روي ميز منشي‌ها گذاشته شده مياندازد و اگر رأي دهنده رأي خود را كاملاً مخفي نكند و بطريقي آنرا بنماياند رأي آن يكنفر باطل محسوب ميشود.

پس از خاتمة اخذ رأي هيأت نظارت آراءِ مأخوذه را كه در كيسة رأي است در همان جلسه در ظرف ديگر ميريزند و آنرا بطور آشكار شماره ميكنند و مهره‌هاي سفيد و سياه را از يكديگر جدا ميسازند و با عدة اسامي ثبت شده و مهره‌هاي تفتيشيّه تطبيق مينمايند و نتيجه را باطلاع رئيس ميرسانند و رئيس فوراً نتيجه را اعلام ميدارد. در جلوي اسامي غائبين و ممتنعين هيأت نظارت علامت مخصوص ميگذارد.

هرگاه عدة آراءِ مأخوذه با عدة مهره هاي تفتيشيّه و اسامي ثبت شده اختلاف داشته باشد رأي تجديد خواهد شد.

پيشنهادكنندگان اخذ رأي مخفي يا اخذ رأي باورقه مادام كه پيشنهادشان در جلسة علني خوانده نشده حق دارند آنرا جزءً يا كلاً استرداد كنند ولي پس از قرائت پيشنهاد در مجلس ديگر حق استرداد امضاي خود را نخواهند داشت.

انتخاباتي كه در جلسة علني براي تعيين هيأت رئيسه بعمل ميآيد و همچنين انتخاباتي كه براي تعيين اعضاء كميسيون‌ها ميشود و نيز ساير انتخابات راجع باشخاص و همينطور انتخاب هيأت رئيسة كميسيون‌هاي مجلس بايد با رأي مخفي و با ورقه باشد.

نمايندگاني كه در موقع اخذ رأي از جلسه خارج شوند يا كسانيكه در اين موقع در خارج جلسه باشند و با وجود دعوت رئيس حضور بهم نرسانند و عدم حضور آنها موجب عدم حصول حدنصاب براي اخذ رأي باشد در آن روز غائب بي اجازه محسوب شده و طبق اين آئين نامه جريمه ميشوند و اسامي آنها در جلسة بعد قرائت ميشود.

تشخيص حصول اكثريت با منشيان است كه بوسيلة رئيس اعلام ميشود مگر در موارديكه پنج نفر از نمايندگان بلافاصله نسبت برأي اتخاذي اظهار شك نمايند كه در اين صورت بر طبق مادة 118 عمل خواهد شد.

كليّة انتخاباتي كه در مجلس و كميسيون‌ها و شعب بعمل ميآيد اعمّ از اينكه فردي باشد يا جمعي (باستثناي انتخاب رئيس مجلس) باكثريت نسبي خواهد بود. در مورد رئيس مجلس اگر در دفعه اول اكثريت تام حاصل نشد در دفعه دوم اكثريت نسبي كافي خواهد بود و در صورت تساوي آراء يكي از منتخبين بحكم قرعه تعيين ميشود.

در انتخاباتي كه باكثريت نسبي از طرف مجلس بعمل آمده است هرگاه يكي از منتخبين بلافاصله پس از اعلام نتيجه استعفا دهد جاي او شخص بعدي منتخب محسوب خواهد شد.

هرگاه نماينده‌اي در موقع اخذ آراء رأي خود را نفياً يا اثباتاً اظهار نكند ممتنع محسوب خواهد شد.

تذكر – سئوال – استيضاح

در صورتي كه نمايده‌اي صلاح‌انديشي‌هائي داشته باشد و يا در يكي از سازمانهاي دولتي يا بستة بدولت يا مؤسساتي كه با سرمايه يا بكمك مالي دولت و يا از وجوه عمومي بعضاً يا كلاً اداره ميشود عملياتي مخالف اصول يا بر خلاف قانون و مقررّات قانوني مشاهده نمايد و يا از سوءِ اداره و سوءِ جرياني اطلاع پيدا كند حق دارد راجع بآن موضوع در ضمن نطق قبل يا بعد از دستور در مجلس يا كتباً توسط رئيس بوزير مسئول يا نخست‌وزير بطور اختصار تذكر دهد و يا از مقام رياست تقاضا نمايد كه بدولت تذكر دهد.

هر يك از نمايندگان ميتواند راجع بمسائل مملكتي اعمّ از مسائل داخلي يا خارجي از دولت سؤال كند. سؤال بايد كتبي و روشن و مختصر بوده و جنبة استفهامي داشته باشد متن سؤال برئيس مجلس تقديم و براي وزير مربوطه فوراً فرستاده ميشود.

سؤالات در مجلس بطور كلي نبايد از جنبه استفهامي خارج شود و نطق‌هاي سؤال كننده قبل از طرح سؤال يا بعد از جواب دولت بعنوان متمّم سؤال نيز بايد محدود بهمان موضوع باشد.

بدستور رئيس سؤالات نمايندگان در ادارة قوانين مجلس بر حسب موضوع و وزارتخانه طبقه بندي و نمره گذاري ميشود و در ورقة مخصوصي سؤالات و همچنين تاريخ اداي جواب بترتيب قيد ميشود. اين ورقه بايد بعدة لازم طبع و براي كليّة وزراء و نمايندگان و مخبرين جرائد بيدرنگ ارسال و در روز جواب نيز بين تماشاچيان قبلاً توزيع شود و نيز ممكن است در روز و ساعتي كه براي سؤالات اختصاص داده شده هر نماينده‌اي با اجازة رئيس و موافقت قبلي وزير يا معاون او سؤال خود را في‌المجلس ايراد كند.

بسؤال نمايندگان بايد منتهي تا يك هفته و در روزي كه رئيس مجلس تعيين خواهد كرد جواب داده شود وزراء بحكم اصل 60 متمّم قانون‌اساسي در روز مزبور در جلسه حاضر خواهند شد و همينكه رئيس مجلس موضوع سؤال و نام نماينده‌ايرا كه سؤال كرده‌است ذكر نمود وزير مسئول جواب خواهد داد. هرگاه وزير بدلائلي استتار موضوع را لازم بداند در جلسة سرّي مذاكره خواهد شد چنانچه وزير يا معاون عذر موجهي براي عدم حضور در موعد معين داشته باشند بايد برئيس مجلس اطلاع داده تقاضاي تعويق جواب بهفتة بعد نمايد ولي اگر بدون عذر موجه در وقت معين براي دادن جواب در مجلس حاضر نباشد و يا برئيس در باب عذر عدم حضور خود اطلاع نداده باشد و يا پس از تعويق بهفتة بعد باز در آنموقع حاضر نشود از طرف رئيس وقت جديد تعيين و بوزير اخطار ميشود كه در صورت عدم حضور براي تخلف از اصل 42 قانون اساسي مورد استيضاح مجلس واقع خواهد شد و رونوشت اين اخطار براي نخست وزير ارسال ميگردد.

اگر سؤال كننده در موقع سؤال در جلسه حضور نداشته باشد در صورتي كه وزير يا معاون او در جلسه حاضر باشند سؤال او ساقط ميشود مگر آنكه نمايندة ديگري همان سؤال را في‌المجلس قبول كند و اگر سؤال كنندة اصلي سؤال خود را تجديد كند مطابق ترتيب و معمول بجريان ميافتد.

موقعي كه سؤال مطرح شد وزير طرف سؤال جواب خواهد داد اگر جواب وزير قانع كننده نبود سؤال كننده ميتواند در پاسخ وزير اظهاراتي بنمايد اگر بيانات و توضيحاتي كه وزير مسئول در جواب سؤال كننده اظهار مينمايد قانع كننده نبود رئيس مجلس بتقاضاي سؤال كننده موضوع را بكميسيون مربوط ارجاع مينمايد كميسيون نظر خودرا مبني بر اينكه جواب وزير قانع كننده بوده است يا خير به مجلس گزارش ميدهد و مجلس با رأي علني گزارش كميسيون را تأييد يا رد مينمايد و نتيجة رأي مجلس به دولت ابلاغ ميشود.

بيانات سؤال كننده نبايد خارج از موضوع سؤال كتبي او باشد و نيز مدت اظهارات سؤال كننده نبايد حداكثر از ده دقيقه تجاوز نمايد.

وزراءِ يا معاونين آنها در موقع جواب سؤالات نمايندگان بيان خود را محدود برؤس مطالب و اصول موضوع خواهند نمود و اگر دادن فهرست و ارقام و اعداد و شرح‌هائي مقتضي باشد آنرا قبلاً به نسخه‌هاي متعدد تهيه نموده و در آخر نطق خود را براي توزيع بمقام رياست تقديم مينمايد. 137 مكرر- مجلس سنا ميتوانند در هر موقع بر حسب تقاضاي كتبي حداقل 5 نفر از سناتورها بر طبق اصل 67 متمم قانون اساسي عدم رضايت خود را از دولت يا از هيأت دولت يا وزيري اظهار نمايد و درصورت عدم رضايت مجلس كه با اكثريت تامة آراء معلوم خواهد شد آن وزير و يا دولت كه مورد عدم رضايت واقع شده است منعزل خواهد بود.

هر نماينده‌ايكه نقض قانون و يا مسامحه در اجراي آن مشاهده نمايد حق دارد بر طبق اصل 27 و اصل 42 قانون اساسي يكي از وزراء و يا هيأت دولت را مورد استيضاح قرار دهد و نيز ممكن است استيضاح در باب سوء اداره و سوءِ سياست داخلي و خارجي دولت با ذكر موارد آن باشد.

هر نماينده‌اي كه از وزير يا وزيران بخواهد استيضاح نمايد بايد تقاضاي خود را كتباً در جلسة علني برئيس بدهد و در آن تقاضا موضوع استيضاح را صريحاً و با ذكر موارد معين نمايد تقاضاي مزبور در آن جلسه يا جلسة بعد قرائت و در ظرف دو روز براي وزير يا وزيران مورد استيضاح فرستاده خواهد شد.

پس از ابلاغ ورقة استيضاح بوزير يا وزراء مورد استيضاح وزير يا وزراي مزبور در اولين جلسه در مجلس حاضر ميشوند و مجلس پس از شنيدن نظر آنان راجع بتعيين وقت بدون مذاكره در اصل موضوع روز استيضاح را كه نبايد بيش از سه هفته بتأخير افتد معين مينمايد و استيضاح در دستور آن روز گذاشته خواهد شد. تعيين وقت در مدت مقرّر در اين ماده حتمي است و تأخير آن ممكن نخواهد بود مگر با موافقت استيضاح كننده و دولت.

استيضاح كننده مجاز نخواهد بود در ضمن استدلال و توضيحات خود موضوع‌هاي ديگري را غير از موضوعي كه قبلاً اعلام كرده مورد بحث قرار دهد.

استيضاح كننده حق دارد پس از پاسخ وزير يا وزيران مورد استيضاح در باب بيانات آنان نسبت باستيضاح توضيحات تكميلي بدهد بشرطي كه آن توضيحات مختصر باشد. نمايندگان ديگر نيز بترتيب موافق و مخالف ميتوانند صحبت كنند.

پس از آنكه وزير يا وزيران در مجلس حاضر شدند و استيضاح بعمل آمده و مذاكرات خاتمه يافت هر يك از نمايندگان حق دارد كتباً نسبت بوزير يا وزيران تقاضاي رأي مثبت يا منفي نمايد و براي رأي ساكت لااقل پنج نفر بايستي تقاضا كنند. رأي مثبت آنست كه مجلس توضيحات وزير يا وزيران مورد استيضاح را تصديق و نسبت بآنان اظهار اعتماد نمايد. رأي منفي آنست كه توضيحات دولت را در موضوع استيضاح تصديق ننمايد. رأي ساكت آنست كه مجلس دربارة تصديق يا عدم تصديق موضوع استيضاح ساكت باشد.

درصورتي كه رأي ساكت از طرف پنج نفر از نمايندگان تقاضا شود طرح آن مقدم بر رأي مثبت خواهد بود. اگر رأي ساكت ردّ شد بلافاصله رأي مثبت گرفته خواهد شد و همچنين در صورتي كه پيشنهادي نرسيده باشد رأي مثبت گرفته خواهد شد.

در موقعي كه استيضاح در دستور مجلس است تغيير دستور مجلس جايز نيست و بايد جلسات مجلس تا اختتام استيضاح متوالياً تشكيل گردد.

سؤال و استيضاح نماينده از نمايندة ديگر ممنوع است.

موجبات تعقيب نمايندگان – رسيدگي محاكم صالحه – آزادي اظهار عقيدة نمايندگان در مجلس- اقامة دعوي حقوقي بر نمايندگان – اعلام جرم نسبت بنماينده‌ايكه سابقاً وزير بوده

نمايندگان سنا مصون از هرگونه تعرض و تعقيب ميباشند مگر در موارد مذكور در مواد ذيل:

هرگاه نماينده اي بارتكاب جنحه يا جنايتي متهم شود اعمّ از اينكه تاريخ عمل منشاء اتهام از زمان نمايندگي يا قبل از آن باشد وزير دادگستري بايد گزارشي مشتمل بر موضوع اتهام و دلائل و مدارك قانوني آن بمجلس سنا تقديم نمايد. گزارش مزبور در اولين جلسة علني مجلس قرائت و بدون مباحثه بكميسيون دادگستري ارجاع خواهد شد.

اگر نماينده‌اي در حين ارتكاب جنايت در خارج از محوطة مجلس سنا دستگير شود بايد فوراً بمجلس سنا اعزام گردد و در اينمورد گزارش كار در اولين جلسه علني مجلس قرائت و بدون مباحثه بكميسيون دادگستري رجوع ميشود. اين حكم نسبت بنماينده‌ايكه در محوطة مجلس سنا در حين ارتكاب جنحه و يا جنايت بامر رئيس مجلس دستگير شود نيز جاري است.

در مورد مذكور در مادة 149 توقيف موقت متهم بحكم رئيس مجلس سنا بعمل خواهد آمد و ادامة توقيف يا استخلاص متهم منوط برأي كميسيون دادگستري است.

درتمام موارد مذكورة در فوق اگر نماينده‌ايكه مورد اتهام است بخواهد در جلسة علني مجلس توضيحات بيان نمايد اجازه داده خواهد شد ولي پس از دادن توضيح بحكم رئيس از مجلس خارج شده و بمحل توقيف خواهد رفت و درصورتي كه اطاعت ننمايد و يا اينكه در مجلس غوغائي شود رئيس جلسه را ختم و متهم را اجباراً به توقيف گاه ميفرستد.

در هر يك از موارد فوق كميسيون دادگستري پس از وصول گزارش و پروندة امر مكلّف است همه قسم تحقيقات از قبيل مراجعة باسناد و مدارك و خواستن توضيحات از شخص متهم و تحقيقات از اشخاص ديگري كه لازم بداند بعمل آورد و در اسرع اوقات گزارش خود را تقديم مجلس نمايد. اين گزارش خواه دائر بورود اتهام و خواه مبني بر عدم ورود اتهام باشد در جلسة علني مجلس طرح ميشود و در اين باب پس از اظهار نظر يك مخالف و يك موافق رأي گرفته ميشود. درصورتي كه رأي مجلس بر عدم تعقيب باشد رئيس مجلس مراتب را اعلام مينمايد و هرگاه مبني بر تعقيب باشد از او مصونيت سلب شده و پرونده از طريق دادگستري به محكمه صلاحيت ‌دار ارجاع ميشود.

اگر موضوع اتهام ارتكاب جرم بر عليه استقلال و تماميت ارضي كشور باشد رسيدگي بگزارش كميسيون دادگستري بتشخيص هيأت رئيسه در جلسة سري بعمل خواهد آمد.

محاكم صالحه در اسرع اوقات بموضوع اتهام رسيدگي كرده رأي خواهند داد.

وزير دادگستري مكلّف است پس از قطعيت رأي در اولين فرصت آنرا باطلاع مجلس برساند. هرگاه رأي مزبور مبني بر تبرئه نمايندة مورد تعقيب باشد مصونيت قانوني او اعاده ميشود و در صورتي كه محكوميت عضو مجلس سنا از نوع محكوميت‌هائي باشد كه بموجب قانون انتخابات مجلس سنا مانع حق انتخاب شدن است از مقام نمايندگي منعزل ميگردد و نسبت بانتخاب نمايندة ديگر از طرف ملت يا انتصاب آن از طرف مقام سلطنت بر طبق قانون انتخابات اقدام ميشود.

هيچيك از نمايندگان براي اظهاراتي كه در جلسة مجلس يا كميسيون‌ها مينمايد يا رأيي كه ميدهد بهيچ عنوان اعمّ از حقوقي و جزائي قابل تعقيب نخواهد بود.

غير از موارد مذكور در مادة 155 دعوي حقوقي بر نمايندگان مانعي ندارد و طبق مقررّات عمومي مربوط بمراجع صالحه قضائي است و فقط بازداشت نماينده در قبال وجه محكومٌ به و بحكم اوراق لازم‌الاجراءِ باجازة مجلس سنا خواهد بود.

هرگاه نسبت بنماينده‌ايكه سابقاً وزير بوده اعلام جرمي مربوط بعمل وزارتش شود اوراق و مدارك مربوط بر طبق قانون محاكمة وزراء از طرف رئيس مجلس بكميسيون شمارة 9 (عرايض و مرخصي و محاسبات) ارجاع و سپس طبق مواد 3و4و5و6و7 قانون محاكمة وزراء عمل خواهد شد.

تعطيل- غيبت – مرخصي

در ظرف دورة اجلاسيه علاوه بر تعطيل تابستان مجلس از 25 اسفند هرسال تا 20 فروردين ماه سال بعد تعطيل خواهد بود. رئيس مجلس بتقاضاي 20 نفر از نمايندگان يا درخواست دولت در اوقات تعطيل ميتواند مجلس را بطور فوق‌العاده دعوت بانعقاد نمايد.

نمايندگاني كه در ايام تعطيل از تهران خارج ميشوند بايد بكميسيون شمارة 9 (عرايض و مرخصي و محاسبات) اطلاع دهند و در صورتي كه براي جلسات فوق‌العاده دعوت شده باشد نسبت به غيبت از اين جلسات كسر حقوق تعلق نميگيرد.

در دورة اجلاسية مجلس بهيچ نماينده بيش از بيست روز مرخصي متوالي يا متناوب با استفاده از حقوق داده نخواهد شد مگر در مورد اشخاص كه بر اثر حوادث غير مترقبه قادر بحضور نباشند و يا مريض بستري باشند باتحصيل اجازه از كميسيون شمارة 9 بشرط آنكه حداكثر از شش ماه تجاوز نكند.

غيبت‌هاي با اجازه براي يك روز يا بيشتر جزو مرخصي سالانه محسوب ميشود.

بغيبت بي اجازه حقوق و مقررّي تعلق نميگيرد.

در مواردي كه مجلس سنا به نماينده اي مأموريت موقتي خارج از مركز بدهد براي مدتي كه مجلس تصويب كرده غيبت با اجازه محسوب و جزو مرخصي سالانه محسوب نخواهد شد.

در مورد نمايندگان كه بر طبق مادة 38 قانون انتخابات مجلس سنا با شرايط مندرجه در آن ماده بمأموريت افتخاري موقت دعوت ميشوند در صورتي كه قبل از انجام مقررّات مذكور در مادة مزبور تحصيل اجازه از مجلس نشده باشد غائب بدون اجازه محسوب خواهند شد.

اجازة مرخصي از جلسات هر شعبه يا كميسيون يا جلسات هيأت رئيسه در هر ماه براي يك جلسه با تصويب رئيس خواهد بود. كميسيون يا شعبه يا رئيس مجلس است و براي بيش از يك مرتبه در ماه محتاج به تصويب كميسيون شمارة 9

كميسيون شمارة 9 (عرايض و مرخصي و محاسبات) براي اجازة مرخصي نمايندگان طبق مادة 159 بايد ترتيبي اتخاذ نمايد كه حاضرين در مركز كمتر از دو ثلث نباشند.

هيأت‌هائي كه از مجلس انتخاب ميشوند

در هر موقعي كه مجلس صلاح بداند ميتواند هيأتي از نمايندگان را انتخاب كند كه مأمور امري بشوند يا در محلي حضور بهمرسانند. عدة اعضاء و طرز انتخاب آن هيأت برأي مجلس است.

براي عرض تبريك بحضور اعليحضرت همايوني و انجام امور تشريفاتي هيأت رئيسة مجلس سمت نمايندگي را خواهد داشت.

انتظام محوطة مجلس و اختيارات رئيس – مخبرين جرائد و تماشاچيان – تخلف تماشاچيان و مجازات آنان

رئيس مجلس بر ساير اعضاء و هيأت رئيسه و تمام دوائر مجلس سنا رياست دارد.

حفظ انتظام و امنيت محوطة مجلس بعهدة رئيس مجلس و در غياب او بعهدة نايب رئيس است و هيچ مقام و قوه‌اي بدون اجازة رئيس حق مداخله در محوطه و امور مجلس را ندارد. تعيين عدة قواي انتظامي كه براي اين امر لازم است و انتخاب آنها بسته بتصميم خود رئيس و در تحت اوامر اواست.

رئيس و در غياب او نايب رئيس از طرف مجلس حافظ و مجري كليّة نظامات مقررّه در مجلس هستند و بطور كلي تمام وظائف رئيس در موقع غيبت او بعهدة يكي از نواب رئيس خواهد بود.

بغير از وزراءِ و معاونين آنها و اعضاءِ اداري مجلس به تشخيص رئيس مجلس و پيشخدمت هاي مخصوص (با علائم مشخصه) هيچكس ديگر بهيچ عنوان در موقع تشكيل جلسه حق ورود بمحل انعقاد جلسه را ندارد.

مخبرين جرايد و تماشاچيان با داشتن اجازة مخصوص همان جلسه كه با مهر بازرسي و امضاءِ رئيس بازرسي صادر شده باشد و نيز مأمورين انتظامي بدستور رئيس مجلس در محل‌هاي مخصوص حق حضور خواهند داشت و بايد در تمام جلسه ساكت باشند و از هرگونه تظاهر خودداري كنند و اگر نه بامر رئيس از مجلس اخراج ميشوند.

نمايندگان بوسيلة ادارة بازرسي باشخاصي ميتوانند پروانة ورودي بتالار مجلس بدهند كه در رعايت نظم مجلس اعتماد كامل بآنان داشته باشند.

براي مخبرين جرايدي كه روزنامة آنان مرتباً منتشر ميشود ممكن است ورقة اجازة سه ماهه صادر نمود ولي در هر حال اين اوراق قابل انتقال نخواهد بود و در هر موقع بازرسي مجلس حق الغاءِ آنرا دارد.

حمل هر نوع اسلحه براي كساني كه وارد محوطة مجلس ميشوند باستثناي مأمورين خاص مجلس كه اجازة مخصوص داشته باشند ممنوع است.

هر يك از تماشاچيان و نمايندگان جرائد كه باعث اغتشاش و اختلال نظم مجلس شود و يا نسبت برئيس يا نمايندگان مجلس يا وزراء و معاونين و يا ساير افراد توهين و تهديد نمايد بامر رئيس مجلس از تالار جلسه اخراج و توقيف ميشود درصورتي كه عمل او مستوجب تعقيب كيفري باشد در ظرف 24 ساعت بمراجع صالحه تسليم خواهد شد.

صندلي‌هاي رديف اول مقابل جايگاه هيأت رئيسه اختصاص بوزراءِ و معاونين آنها و مخبرين شعب و كميسيون‌ها دارد و ساير نمايندگان حق جلوس در آن رديف را ندارد و در صورت تخلف از طرف مقام رياست تذكر داده خواهد شد.

ادارات مجلس و تمركز كلية امور مالي و اداري و قانونگذاري- اختيارات هيأت رئيسه وظايف منشيان و كارپردازان

كليّة امور اداري اعمّ از مالي و سازماني و استخدامي و نقل و انتقالات و غيره بعهدة هيأت رئيسه است و تحت نظر رئيس اداره ميشود و نيز كليّة احكام صادره اعمّ از ترفيع و اضافه و نقل و انتقالات بايد بامضاءِ رئيس مجلس برسد.

منشيان مجلس مراقبت در تحرير صورت مذاكرات و طبع و توزيع آن خواهند داشت و نيز قرائت لوايح و طرح‌ها و نوشته جات و مطالبي كه راجع بمجلس است و بايد باطلاع مجلس برسد، همچنين تنظيم پيشنهادهاي واصله از طرف نمايندگان بترتيب وصول باقيد شماره و ثبت و ترتيب اجازاتي كه نمايندگان براي نطق ميخواهند با رعايت حق تقدم و قيد شمارة ترتيب بعهدة آنها است.

وظايف كارپردازان عبارت است از: 1- تهيّة بودجة سالانه بترتيبي كه در مادة بعد مقرّر است. 2- تنظيم لايحة تفريغ بودجة هر سال قبل از آخر ماه ششم سال بعد و تقديم آن به مجلس تا از مجلس بكميسيون عرايض و مرخصي و محاسبات ارجاع شده گزارش آن كميسيون پس از رسيدگي به مجلس سنا تقديم شود. 3- مراقبت در حفظ و ادارة و ثبت ابنية و اموال و مؤسسات مجلس. 4- نظارت در اجراي بودجه و پرداختها و امضاءِ كليّة حوالجات و اسناد كه بايد از صندوق مجلس پرداخته شود. 5- تنظيم و رسيدگي و تصديق حساب‌هاي ماهانه و ارسال آنها به كميسيون شمارة 9 (عرايض و مرخصي و محاسبات).

كميسيون شمارة 9 (عرايض و مرخصي و محاسبات) وظيفه‌دار است كه حساب‌هاي ارسالي را از تاريخ دريافت بفاصلة سه ماه رسيدگي و تصديق و اعاده نموده و در صورت وجود اعتراض نقائص آنرا بمقام رياست گزارش دهد.

براي امضاء حوالجات و اسناد امضاءِ دو نفر از سه نفر كارپردازان كافي خواهد بود و در صورت غيبت دو نفر از كارپرازان يكنفر از اعضاء هيأت رئيسه به تعيين مقام رياست جانشين عضو غائب خواهد بود.

كارپردازان بودجة سالانه مجلس سنا را تهيّه ميكنند و پس از تصويب هيأت رئيسه در جلسة علني در نيمة اول اسفندماه هر سال براي سال بعد تقديم ميشود و از آنجا بكميسيون شمارة 9 (عرايض و مرخصي و محاسبات) ارسال ميگردد. كميسيون پس از رسيدگي گزارش آنرا براي تصويب به مجلس تقديم مينمايد.

كارپردازان ميتوانند براي تصدي كارهاي مختلف از بين خود اشخاص معيني را معلوم كنند بدون اينكه مسئوليت جمعي آنان از بين برود.

سازمان اداري مجلس سنا مطابق آئين‌نامه‌ايست كه هيأت رئيسه بر حسب احتياجات مجلس مكلّف است تا دو ماه پس از تصويب اين آئين‌نامه آنرا تهيّه و تصويب و بمرحلة اجرا بگذارد.

استعفاي نماينده و جريان آن

هر نماينده كه بخواهد استعفا كند استعفانامة خودرا بعنوان رئيس مجلس مينويسد و رئيس مجلس آنرا در اولين جلسة علني باطلاع مجلس ميرساند. شخص مستعفي در ظرف پانزده روز از تاريخ قرائت استعفانامه در مجلس ميتواند آنرا مسترد دارد و الاّ پس از خاتمة اينمدت نمايندة مزبور مستعفي شناخته ميشود و مراتب از طريق هيأت رئيسه بوزارت كشور اعلام ميگردد تا نسبت بانتخاب جانشين او اقدام لازم بعمل آيد.

قبول مشاغل دولتي از قبيل وزارت و استانداري و سفارت كبري از طرف سناتورها در حكم استعفا از عضويت مجلس سنا خواهد بود.

مواد متفرقه خطابه بحضور اعليحضرت همايوني – مقرري نمايندگان

در ابتداي هر دورة اجلاسيه، مجلس خطابه‌اي بحضور اعليحضرت همايوني عرض و آمادگي خود را اعلام ميدارد.

مقررّي نمايندگان مجلس از تاريخي كه اعتبارنامة آنان تصويب شود محسوب خواهد گرديد و تعيين ميزان آن در هر سال بسته بتصويب و تأمين اعتبار آن ضمن بودجة مجلس خواهد بود و مقررّي رئيس دو برابر مقررّي نمايندگان خواهد بود.

در موارديكه نسبت به مفاد اين آئين‌نامه اختلافي حاصل شود حل اختلاف باهيأت رئيسه است و در حين انعقاد مجلس نظر رئيس قاطع خواهد بود.

تغيير اين آئين‌نامه يا يك يا چند مادة از آن فقط وقتي ممكن است در مجلس سنا مطرح شود كه پيشنهادي لااقل بامضاءِ پانزده نفر رسيده باشد كه پس از تقديم بمقام رياست بكميسيون شمارة 3 ارجاع خواهد شد، مگر در مورديكه مجلس براي اين كار تشكيل كميسيون مخصوصي را لازم بداند.

موادي كه از طرف كميسيون مختلطي كه از نمايندگان مجلسين و بانتخاب آنان براي حسن جريان امور بين مجلسين و حل اختلافات ممكنه تصويب شده يا بشود جزءِ آئين‌نامة داخلي مجلس سنا مندرج و متقابلاً قابل اجراءِ خواهد بود.

براي بحث كلي در مسائل مهمة مملكتي به تقاضاي پنج نفر وقت مخصوص معين ميگردد كه جلسة فوق‌العاده با حضور نخست وزير و اعضاءِ دولت تشكيل شود و موضوع بايد قبلاً باطلاع رئيس برسد.

هرگاه يكي از نمايندگان مجلس سنا فوت نمايد رئيس درابتداءِ جلسه مراتب را اظهار و به احترام متوفي يك دقيقه سكوت اعلام و سپس وارد دستور ميشود.