دستورالعمل نحوه فعاليت دفاتر حمايت از اطفال و نوجوانان

مقدمه: در اجراي راهكار شماره (90) سند تحول و تعالي قوه قضائيه دائر بر « تسريع در اجراي قانون حمايت از اطفال و نوجوانان با تقويت نظارت قضايي بر فرايند شناسايي، پذيرش، نگهداري، حمايت و توانمندسازي اطفال و نوجوانان در معرض خطر ...»؛ و نيز بر اساس مواد (4) و (5) قانون حمايت از اطفال و نوجوانان مصوب 1399/02/23 و به منظور پيشگيري از آسيب و بزه ديدگي اطفال و نوجوانان و ارائه خدمات به اين دسته از مراجعان به قوه قضاييه و ايجاد هماهنگي ميان مراجع ذي صلاح و مقام هاي قضايي به ويژه دادستان ها و معاونت هاي اجتماعي و پيشگيري از وقوع جرم دادگستري هاي كل سراسر كشور براي اقدام در اين موارد، « دستورالعمل نحوه فعاليت دفاتر حمايت از اطفال و نوجوانان » به شرح زير است.

تعاريف و اختصارات

تعاريف و اختصارات به كار رفته در اين دستورالعمل، عبارت است از:

معاونت/معاون اجتماعي: معاونت/معاون اجتماعي و پيشگيري از وقوع جرم قوه قضائيه؛

شورا: شوراي راهبري دفاتر حمايت از كودكان؛

شوراي استاني: شوراي استاني دفاتر حمايت از كودكان؛

معاونت/معاون اجتماعي استان: معاونت/ معاون اجتماعي و پيشگيري از وقوع جرم دادگستري استان؛

دفتر/دفاتر استان/شهرستان/بخش: دفتر استاني حمايت از اطفال و نوجوانان تحت نظر معاونت اجتماعي و پيشگيري از وقوع جرم در استان يا روساي حوزه هاي قضايي شهرستان يا بخش؛

نماينده/نمايندگان دفتر: كاركنان حوزه قضايي شهرستان يا بخش كه به نمايندگي از واحد استاني، در مجتمع هاي قضايي كلان شهرها يا حوزه قضايي بخش، وظايف موضوع اين دستورالعمل را انجام مي دهد؛

دستگاه/دستگاه هاي اجرايي: دستگاه/دستگاه هاي موضوع ماده (5) قانون مديريت خدمات كشوري مصوب 1386/07/08 با اصلاحات بعدي و ماده (29) قانون برنامه ششم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران مصوب 1395/12/14 به استثناي واحدهاي دادگستري كل استان؛

اشخاص مشمول حمايت: اطفال و نوجوانان آسيب ديده يا در معرض آسيب روحي يا جسمي اعم از بزه ديده، شاهد يا مطلع، يا مرتكب فعل معارض قانون، خواهان يا خوانده و همچنين اطفال و نوجوانان تحت تكفل اشخاص زنداني.

ساختار و تشكيلات

به منظور سياست گذاري، برنامه ريزي و راهبري امور مرتبط با دفاتر حمايت از اطفال و نوجوانان، « شوراي راهبري دفاتر حمايت از اطفال و نوجوانان » از اعضاي زير تشكيل مي شود:

معاون اجتماعي (رئيس شورا)؛

نماينده معاون اول قوه قضائيه؛

نماينده دادستان كل كشور؛

نماينده سازمان زندان ها و اقدامات تاميني و تربيتي كشور؛

نماينده وزير دادگستري؛

معاونت امور خانواده معاونت اجتماعي (دبير شورا).

رئيس شورا مي تواند با توجه به موضوع جلسه، از ديگر مقام ها و مراجع قضايي از قبيل ستاد حقوق بشر و معاونت امور بين الملل قوه قضائيه ، دستگاه هاي اجرايي مرتبط و اشخاص حقيقي يا تشكل هاي مردم نهاد، بدون حق رأي، براي حضور در جلسه شورا دعوت به عمل آورد.

جلسات شورا حداقل هر سه ماه يك نوبت تشكيل مي شود. نصاب رسميت جلسات، حضور حداقل دو سوم اعضاء و نصاب اعتبار تصميمات آن، اكثريت آراء اعضاي حاضر است.

دبير شورا ضمن ايجاد هماهنگي براي برگزاري جلسات، تهيه گزارش اقدامات و پيگيري اجراي مصوبات شورا را بر عهده دارد.

به منظور اجراي وظايف موضوع اين دستورالعمل در استان، « دفتر استاني حمايت از اطفال و نوجوانان» زير نظر معاون اجتماعي استان فعاليت مي كند. رئيس دفتر استان، از ميان كاركنان دادگستري همان استان و ترجيحاً از بين قضات، با پيشنهاد رئيس كل و تاييد معاون اجتماعي، تعيين و ابلاغ وي توسط رئيس كل دادگستري استان صادر مي شود.

در حوزه قضايي شهرستان و بخش ، دفتر شهرستان زير نظر دفتر استان تشكيل و احد از قضات آن حوزه قضايي، به پيشنهاد رئيس دادگستري شهرستان و تاييد رئيس كل دادگستري استان، به عنوان رئيس دفتر شهرستان تعيين و با صدور ابلاغ از سوي رئيس دادگستري شهرستان منصوب مي شود.

راهبري امور و برقراري ارتباط با دستگاه هاي اجرايي در راستاي تكاليف دفتر، توسط دفتر استان به عمل مي آيد.

در راستاي انجام وظايف دفتر استان و مديريت دفاتر شهرستان و بخش و يا نمايندگان دفتر در حوزه هاي قضايي استان، « شوراي استاني دفاتر حمايت از اطفال و نوجوانان »، با تركيب زير تشكيل مي شود:

رئيس كل دادگستري استان (رئيس شوراي استان)؛

دادستان عمومي و انقلاب مركز استان؛

مديركل زندان ها و اقدامات تاميني و تربيتي استان؛

سرپرست مجتمع قضايي خانواده استان؛

رئيس دفتر استاني؛

معاون اجتماعي استان (دبير شورا).

: دبير شوراي استاني وظايف مقرر در ماده (4) اين دستورالعمل را در استان بر عهده دارد.

: مصوبات شوراي استاني بايد در راستاي تحقق سياست ها و در اجراي برنامه هاي مصوب در شورا باشد.

رئيس شوراي استاني مي تواند با توجه به موضوع جلسه، از ديگر مقام هاي قضايي، مسئولان دستگاه هاي اجرايي يا اشخاص حقيقي تشكل هاي مردم نهاد مرتبط بدون حق رأي، براي حضور در جلسه شورا دعوت به عمل آورد.

جلسات شوراي استاني حداقل يك نوبت در ماه برگزار مي شود. تشكيل جلسه فوق العاده به تشخيص رئيس كل دادگستري استان بلامانع است. نصاب رسميت جلسات، حضور حداقل نيمي از اعضاء و نصاب اعتبار تصميمات آن، اكثريت آراء اعضاي حاضر است.

وظايف و اختيارات

وظايف معاونت اجتماعي و پيشگيري از وقوع جرم در زمينه حمايت از حقوق اطفال و نوجوانان عبارت است از:

تقسيم كار ملي و هماهنگي و ايجاد زمينه همكاري بخش هاي درون قوه قضائيه با كليه نهادهاي دولتي و غيردولتي در زمينه حمايت از حقوق اطفال، همكاري با معاونت منابع انساني و امور فرهنگي و پژوهشگاه قوه قضائيه جهت ارتقاء مهارت و دانش كاركنان اداري دفاتر و ارائه پيشنهادهاي لازم جهت پيشرفت امور.

پايش و ارزشيابي فعاليت دفاتر استاني و شهرستاني

تهيه گزارش هاي شش ماهه از نحوه اجراي مصوبات شورا در استان ها و تشريح خلاء ها و نيازمندي ها براي ارائه به شورا؛

پيگيري ارتقاء سامانه جامع دفاتر استاني، شهرستاني و بخش و ايجاد دسترسي برخط دفاتر و مراجع قضايي مربوط به مشاوران محاكم اطفال، مراكز مشاوره خانواده، واحدهاي مددكاري و واحد تشكيل پرونده شخصيت با رعايت آيين نامه اجرايي نحوه و ميزان دسترسي به اطلاعات مركز ملي داده هاي قوه قضائيه مصوب 1398/11/20 رئيس قوه قضائيه؛ و زمينه سازي براي بهره برداري از سامانه با تعريف سطح دسترسي متفاوت براي هر يك از موارد پيش گفته ظرف يك سال، از طريق مركز آمار و فناوري اطلاعات قوه قضائيه؛

وظايف دفتر استان عبارت است از:

ارائه خدمات معاضدتي قضايي و حقوقي، به اشخاص مشمول حمايت با استفاده از كليه ظرفيت هاي قانوني؛

توسعه كمّي و كيفي ظرفيت دفاتر استان و شهرستان و بخش به منظور گسترش خدمات حقوقي قضايي در مراجع قضايي به اشخاص مشمول؛

پيگيري و بررسي آراء صادره از مراجع قضايي استان به ويژه از حيث به كارگيري نهادهاي ارفاقي براي اطفال و نوجوانان و با هدف توسعه و ترويج نهادهاي مزبور، از طريق تشويق قضات و كاركنان اداري فعال در اين زمينه؛

برگزاري كارگاه هاي آموزشي با موضوع حقوق اطفال و نوجوانان براي مسؤولان نهادهاي مرتبط، با هدف تقويت جنبه تخصصي تصميمات و اقدام هاي آنان با رعايت ضوابط مربوط؛

همكاري مؤثر و مستمر با دادگاه هاي اطفال و نوجوانان، دادگاه هاي خانواده، مراكز مشاوره خانواده قوه قضائيه، مراكز موضوع تبصره ماده (41) قانون حمايت خانواده مصوب 1391/12/16 و ديگر مراجع مرتبط، به منظور دريافت آمار و اخذ يا ارائه پيشنهادها با هدف ارتقاء كيفيت رسيدگي قضايي؛

همكاري مؤثر و مستمر با ديگر دستگاه هاي اجرايي مسئول و تشكل هاي مردم نهادِ مرتبط با حوزه اطفال و نوجوانان؛

بازديد ماهانه از كانون اصلاح و تربيت و ايجاد بانك اطلاعاتي مرتبط، به منظور ارائه گزارش به مسؤولان ذي ربط و انجام پيگيري هاي لازم؛

بازديد مستمر از دفاتر شهرستان و بخش جهت پايش و ارزيابي روند اجراي برنامه هاي شوراي اجتماعي، نظام مراقبت اجتماعي دانش آموزان (نماد)، سازمان تعليم و تربيت استاني و مانند آن؛

تهيه گزارش هاي دوره اي مشتمل بر وضعيت موجود، اقدامات صورت گرفته و پيشنهادهاي لازم، براي ارائه به معاونت امور خانواده؛

تدوين و تصويب برنامه هاي عملياتي لازم در شوراي استان، و ابلاغ به دفاتر و نمايندگان دفاتر و نظارت و پيگيري نحوه اجراي برنامه ها.

دفاتر استاني و شهرستاني در ارتباط با واحدهاي مددكاري مجتمع هاي قضايي اطفال و نوجوانان يا خانواده، صرفاً به عنوان ناظر و پيگيري كننده اقدام مي كنند و امور اجرايي اين مراجع، بر عهده رئيس واحد مربوط است.

رئيس دفتر استان پس از اخذ گزارش دفاتر و نمايندگان دفتر در حوزه هاي قضايي استان و جمع بندي نتايج عملكرد دستگاه هاي اجرايي، هر شش ماه يك نوبت، گزارشي از اقدامات خود تهيه مي نمايد. اين گزارش پس از بررسي در شوراي استاني، براي شورا ارسال مي شود.

: معاونت فناوري اطلاعات و برنامه ريزي دادگستري كل استان مكلف است نسبت به ارتقاء سامانه مديريت قضايي پرونده ها با لحاظ جايگاه دفاتر استاني، شهرستاني و بخش و نمايندگان اين دفاتر اقدام و در صورت نياز، دسترسي هاي لازم را ايجاد كند.

: رئيس دفتر استان به منظور طرح مشكلات، هم انديشي در جهت مرتفع ساختن آن ها و ارائه راهكارهاي لازم در اجراي وظايف مقرر در اين دستورالعمل، در صورت لزوم و در راستاي گزارش هاي واصله، از نماينده مرجع مربوط دعوت به عمل مي آورد.

وظايف دفاتر شهرستان و بخش و يا نمايندگان دفاتر، عبارت است از:

مداخله فوري به منظور پيشگيري از بزه ديدگي اطفال و نوجوانان در معرض خطر شديد و قريب الوقوع، جلوگيري از ورود آسيب بيشتر به آنان و درخواست اقدام هاي حمايتي قضايي از مراجع مربوط؛

ارائه مشاوره و معاضدت حقوقي و تشكيل پرونده حمايتي براي اشخاص مشمول حمايت؛

مساعدت در ايجاد شرايط مناسب در خانواده براي اطفال و نوجوانان در معرض خطر يا بزه ديده؛ با استفاده از ظرفيت نهادهاي حمايتي بخش خصوصي و تشكل هاي مردم نهاد؛

بازديد از كانون اصلاح و تربيت و ديگر مراكز استقرار اطفال و نوجوانان اعم از دولتي و غيردولتي به منظور پيگيري وضعيت آنان؛

تهيه گزارش هاي آماري و تحليلي مرتبط با اطفال و نوجوانان به صورت ماهانه يا موردي و ارائه آن به دفاتر استاني.

: در صورتي كه براي انجام وظايف مقرر در اين ماده نياز به اخذ نمايندگي دادستان باشد، پس از اعلام رئيس دفاتر استان يا شهرستان، دادستان مربوط در كوتاه ترين زمان ممكن، اقدام مقتضي معمول خواهد داشت.

: دفتر مي تواند در انجام وظايف خود از ظرفيت سازمان هاي مردم نهاد نيز استفاده نمايد.

ساير مقررات

در مواردي كه اجراي وظايف دفتر استان يا نماينده شهرستان نيازمند هماهنگي با ديگر واحدهاي حوزه قضايي باشد، دفتر استان مراتب را براي ايجاد هماهنگي لازم، به رئيس كل دادگستري استان اعلام مي كند.

مرجع قضايي چنانچه حين انجام وظيفه از وجود اشخاص مشمول حمايت اين دستورالعمل مطلع شود، بايد مراتب را حسب مورد به دفاتر شهرستاني و بخش اعلام كند.

مركز آمار و فناوري اطلاعات قوه قضائيه مكلف است ظرف شش ماه از تصويب اين دستور العمل، با همكاري معاونت اجتماعي نسبت به ارتقاء و به روزرساني «سامانه جامع حمايت از اطفال و نوجوانان » و توسعه سالانه آن بر اساس نياز دفتر و دفاتر استان، شهرستان و بخش اقدام كند.

نظارت بر حسن اجراي دستورالعمل با معاون اول قوه قضائيه است. معاون اجتماعي گزارش سالانه نحوه اجراي اين دستورالعمل را مشتمل بر پيشنهادهاي لازم به معاون اول قوه قضائيه ارائه مي دهد.

اين دستورالعمل مشتمل بر هفده ماده و نه تبصره، در تاريخ 1404/9/15 به تصويب رئيس قوه قضائيه رسيد و از تاريخ ابلاغ، لازم الاجرا است.

رئيس قوه قضائيه ـ غلامحسين محسني اژيه