مصوبه راهبردهاي تعالي فرهنگي در پرتو زيارت اربعين

مصوبه «راهبردهاي تعالي فرهنگي در پرتو زيارت اربعين» كه در جلسه 890 مورخ 1402/08/16 شوراي عالي انقلاب فرهنگي و بر اساس مصوبه 803 مورخ 1402/05/24 شوراي فرهنگ عمومي به تصويب رسيده است؛ به شرح ذيل براي اجرا ابلاغ مي‌ گردد:

مقدمه زيارت اربعين به عنوان يك واقعيت تاريخي، اولين گام انتشار حقيقت و جاذبه حسيني (ع) در عالم بود كه پيام نهضت عاشورا را به عمق جان انسان ‎ها رسانيد و اين نداي آسماني را در تمامي اعصار، طنين ‎انداز كرد. در عصر حاضر، اربعين از يك كنش صرفاً نمادين آييني فراتر رفته و تبديل به يك حركت تاريخي - ‎تمدني با ابعاد مختلف فرهنگي، ديني، سياسي و اجتماعي شده است. حركت اربعين؛ جرياني هويت‌ ساز است و نقش اساسي در آرامش و نشاط معنوي جامعه ايفاء مي ‎كند. بنابراين يكي از اركان اوليه و اساسي حركت اربعين، تأكيد و توجه آن به زيست معنوي و ديني افراد است كه در جهان امروز مورد غفلت قرار مي ‎گيرد. از طرف ديگر؛ اربعين اگرچه در اساس، حركتي شيعي و نشانگر قوت معرفتي و ساختاري شيعه است؛ در عين حال مسير وحدت در عين كثرت را براي همه مسلمين بر محور حب اهل ‎بيت پيامبر اكرم (ص) هموار مي‌ كند. همچنين؛ حركت اربعين علاوه بر اين كه اقتدار شيعيان و جهان اسلام را نمايان مي ‌سازد، داراي ابعادي جهاني نيز مي ‌باشد و آزادگان، مستضعفين و حق‎ جويان سراسر جهان را با اديان و مذاهب مختلف بر سر كلمه واحده «حق» در برابر نظام سلطه و استكبار گرد هم مي ‌آورد و زمينه عبور از محدوديت‎ هاي زيست‎ جهان مدرن غربي را مهيا مي كند. رئوس محوري حركت اربعين: • فهم اربعين به عنوان حركتي ديني با محوريت امام و حجت الهي در راستاي گسترش سبك زندگي ديني و معنابخشي به حيات فردي و جمعي انسان و زمينه ‌سازي ظهور منجي جهاني • فهم اربعين به عنوان حركتي جمعي و تاريخي با مؤلفه‎ هاي همگرايي شيعي، اسلامي، ‎منطقه ‎اي، جهاني و تمدني و همسو با اهداف و آرمان‎ هاي انقلاب اسلامي

گستره موضوعي سياست‎ گذاري كلان و برنامه‎ ريزي اين حركت، امري به لحاظ ماهوي فرهنگي، نرم‎ افزاري و اجتماعي است كه البته ابعاد رفاهي، امنيتي، انتظامي و ديپلماتيك نيز دارد. در اين نگاه راهبردي، زيارت اربعين را مي ‎توان منشأ تحول و تعالي در ابعاد مختلف فرهنگي، تمدني، سياسي در سطوح مختلف محلي، ملي، منطقه ‎اي و جهاني دانست كه اگر با دقت و جديت به آن پرداخته شود، مي ‌تواند مسير وصول به بخش مهمي از آرمان‌ هاي انقلاب اسلامي را محقق و هموار سازد. به همين منظور، مصوبه حاضر، به ارائه خطوط راهبردي و اقدامات ذيل، ناظر به فرصت ‎هاي اربعين در فرايند حكمراني فرهنگي داخل كشور مي‌ پردازد. لازم به ذكر است فعاليت ‎هاي مرتبط با اربعين در خارج از كشور و يا ساير ابعاد رفاهي، امنيتي و... در نهادهاي مربوطه نظير ستاد مركزي اربعين، وزارت كشور و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي پي ‌جويي و پيگيري مي‌ شود.

فرصت هاي اربعين حركت اربعين فرصت ‎هاي بي ‎بديلي را در راستاي تعالي فرهنگي و تأمين امنيت نرم فرهنگي؛ پيش روي ما مي ‎گذارد كه اهم موارد آن عبارتند از:

افزايش انسجام اجتماعي جامعه ايراني از طريق مشاركت حداكثري اقشار مختلف اجتماعي در فرايند اربعين و احساس تعلق به آن بر محور حب اهل‎ بيت (ع) و ارزش‎ هاي عام حسيني (ع)

تقويت همگرايي و برادري ميان امت اسلام به ويژه ملت ‎هاي ايران و عراق؛ زمينه ‎سازي حضور جهاني شيعيان و ايجاد شبكه گسترده ‎اي ‎از ارتباطات ميان‎ فرهنگي بر پايه مفاهيم جهان ‎شمول عدالت ‎طلبي، نفي ظلم و استكبار، ترويج توحيد و صلح جهاني

فراهم ‎سازي فرصت‎ هاي پيشرفت پايدار و فرهنگ ‎بنيان خصوصاً در استان‎ هاي ايلام و خوزستان به عنوان طريق ‎الحسين (ع) و پايتخت صنايع فرهنگي - آييني و محصولات سبك‎ زندگي ديني ‎و اربعيني

افزايش معنويت و دين ‎باوري و گسترش مؤلفه ‎هاي زيست مؤمنانه در ميان آحاد مردم

اصول و چارچوب

حفظ و پاسداشت ماهيت و صبغه مردمي حركت اربعين و پرهيز از مداخلات مستقيم يا تصدي گري نهادهاي دولتي كه باعث كاهش يا حذف نقش محوري مردم مي شود و تمركز بر ايجاد و تقويت زيرساخت ‌‌‌ها خصوصاً زيرساخت‎ هاي فرهنگي

برجسته ‌‌‌سازي و مفهوم ‎پردازي محوريت امام معصوم (ع) و ظهور منجي جهاني به عنوان دال مركزي زيارت اربعين و ابتناء ساير محتوي فرهنگي و نظام معاني حركت اربعين بر آن

بسترسازي تداوم پيوند و انس آحاد جامعه با فضاي معنايي حركت اربعين در طول سال با برگزاري رويدادها و حمايت از زنجيره ارزش در توليد، توزيع و مصرف محصولات و صنايع فرهنگي مرتبط با زيست مؤمنانه و سبك ‎زندگي ديني

مركززدايي از فرايندهاي حكمراني اربعين و ايجاد ساز و كارهاي افزايش نقش مشاركتي ساير استان‎ ها و بهره‎ مندي آنها از فرصت‎ هاي گوناگون توسعه فرهنگي، زيرساختي، اجتماعي و اقتصادي حركت اربعين

- هماهنگي و هم ‌‌‌افزايي ميان نهادهاي دولتي، عمومي و مردمي با هدف تأمين زيرساخت ‌هاي فرهنگي گسترش و تعميق حركت اربعين

راهبردها

عرصه تبليغ و ترويج

افزايش آگاهي‌‌‌ زائران نسبت به ابعاد معنوي و معرفتي حركت اربعين و معرفي ابعاد تاريخي، فرهنگي و سياسي نهضت عاشورا و شناسايي وظايف خود نسبت به امام معصوم (ع)

تبيين و ترويج انگاره انتظار و آرمان مهدويت و افزايش معرفت نسبت به امام زمان (عج) و راه ‎ها و الزامات نصرت ايشان به عنوان وارث عاشورا

توجه به زن و ارائه نمونه ‌هاي آرماني به ويژه با ياري گرفتن از شخصيت حضرت زينب (س) در ارتباط با اين موضوع و نقش زنان و خانواده ‎ها در حركت جهاني اربعين (حركت خانواده ‎پايه)

تأكيد و تمركز بر ترويج فرهنگ اقامه نماز اول وقت و جماعت، ايجاد زمينه مناسب انس آحاد مردم با قرآن كريم، ترويج فرهنگ دعا و نيايش و افزايش سطح مدارا و تعاون اجتماعي

اهتمام ويژه به نوجوانان، خانواده ‎ها و زنان در مجموعه فعاليت‎ هاي فرهنگي، تبليغي و ترويجي با توجه به قرارگيري ايام زيارت اربعين در تعطيلات تابستاني طي سال ‎هاي آتي و فراهم آمدن فرصت حضور حداكثري دانش ‎آموزان به همراه خانواده‎ ها در اين حركت الهي

عرصه فرهنگ و هنر

بهره ‎ورسازي بازه انتظار زوار در شهرها و مناطق مرزي ايران با طراحي و زمينه ‎سازي برگزاري رويدادهاي مختلف فرهنگي و هنري در اين مناطق نظير: نمايش‎ هاي آييني و تعزيه‎ خواني، ثبت خاطرات و دل ‌‌‌نوشته ‌‌‌ها، محافل شعرخواني و مسابقات و جشنواره‎ ها متناسب با شرايط و اقتضائات محيط و برنامه ريزي هاي ترويج سبك زندگي اربعيني در طول سال

حمايت از هنرمندان در خلق آثار هنري خصوصاً هنرمندان رشته ‎هاي مرتبط با هنرهاي نمايشي در جهت اجراي نمايش ‌‌‌هاي آئيني و فعاليت مستندسازان، عكاسان و گرافيست‎ ها در زمينه توليد آثار هنري متناسب با ظرفيت ‎هاي رسانه ‎هاي محلي، ملي و فضاي مجازي

عرصه اطلاع ‎رساني و آموزش

فراهم ‎سازي زمينه رسانه ‎اي لازم براي خبررساني سريع، دقيق و هوشمندانه نسبت به اخبار و وضعيت لحظه ‎اي مرزها، طريق كربلا و پديده ‎هاي مرتبط

اطلاع ‌‌‌رساني و فرهنگ ‎سازي نسبت به شرايط زيارت اربعين و لزوم كوتاه بودن مدت اقامت، احترام نسبت به جايگاه والاي مرجعيت ديني در عراق؛ شناخت و رعايت قوانين، آداب، رسوم و هنجارهاي رفتاري اين كشور؛ تكريم مردم عراق به عنوان ميزبان و محور زيارت اربعين و ترويج فرهنگ سپاسگزاري و همكاري با كارگزاران و عوامل اجرايي

عرصه پژوهش و نوآوري

طراحي و اجراي رويدادهاي نوآورانه اربعيني با تأكيد بر ايده ‎پردازي براي رفع نيازهاي جامعه اربعيني و ارتقاء سطح بهره‎ مندي از اربعين و نيز الگوگيري از پديده اربعين در ارتقاء نظام ‎هاي حكمراني فرهنگي، اجتماعي و تربيتي

طراحي پژوهش هاي مختلف در گستره مطالعات كمي و رصد، مطالعات كيفي و مردم نگاري، مناسك، آيين ‌ها، زوار و مواكب در ايران و عراق و تغييرات آنها و استخراج فرصت ‌‌‌ها و تهديدها، آينده ‌پژوهي فرهنگي‎ - تمدني اربعين و انعكاس گزاره‌ هاي راهبردي به دستگاه‎ هاي تصميم ‎گير و اجرايي

) عرصه ارتباطات ميان ‎فرهنگي

شناسايي نقاط اشتراك و همسويي ‎هاي فرهنگي - ‎ارزشي و تقويت روابط دو ملت ايران و عراق با تكيه بر ارتباطات مردم با مردم و مناسبات و خاطرات مشترك فرهنگي

طراحي الگوهاي مناسب و زمينه ‎سازي برپايي موكب‎ هاي ميان‎ فرهنگي به عنوان مثال موكب مشترك ايرانيان و عراقي ‎ها، موكب مشترك اقوام مختلف ايراني، موكب مشترك شيعيان و اهل ‎سنت

تقويت همگرايي ميان اقوام، پيروان مذاهب اسلامي و اديان الهي با تكيه بر وحدت اعتقاد به منجي و تلاش در جهت ايجاد و تقويت پيوندهاي ايماني و اخوت اسلامي ميان زائران و تحقق امت واحده

پرهيز از ايجاد و گسترش اختلافات ميان گروه ‌‌‌هاي متعدد شيعي، مذاهب اسلامي، اقوام و مليت‌‌‌ هاي گوناگون حاضر در زيارت اربعين، پرهيز از دامن زدن به مناقشات و مجادلات سياسي و پرهيز از به كارگيري نمادهاي (نشانه ‌‌‌ها، تصاوير، شعارها، علائم و...) حساسيت ‌‌‌زا و تأكيد بر نشانه‎ هاي مورد قبول همگان

توجه به ظرفيت زائران پاكستاني، كشميري و افغانستاني كه از مرزهاي شرقي كشور وارد و از مرزهاي غربي، عازم زيارت اربعين مي ‎شوند با توجه به طول مدت اقامت در ايران و فرصت تقويت پيوندهاي فرهنگي و آشنايي با آرمان ‎هاي جهاني انقلاب اسلامي

نگاشت نهادي و تقسيم وظايف شرح وظايف دستگاه ‎هاي مرتبط بر اساس جدول زير تعريف مي‎ شود: عرصه مرتبط راهبرد و اقدام دستگاه هاي متولي مجري اصلي دستگاه هاي همكار تبليغ و ترويج - افزايش آگاهي‌‌‌ زائران در خصوص ابعاد معنوي و معرفتي حركت اربعين و معرفي ابعاد تاريخي، فرهنگي و سياسي نهضت عاشورا و شناسايي وظايف نسبت به امام معصوم (ع) سازمان تبليغات اسلامي - وزارت آموزش و پرورش - مركز مديريت حوزه‎ هاي علميه - ستاد اقامه نماز - شوراي سياست گذاري ائمه جمعه - بنياد فرهنگي حضرت مهدي موعود(عج) - توليت مسجد مقدس جمكران - معاونت رياست جمهوري در امور زنان و خانواده - تبيين و ترويج انگاره انتظار و آرمان مهدويت و افزايش معرفت نسبت به امام زمان(عج) و راه‎ ها و الزامات نصرت ايشان به عنوان وارث عاشورا توجه به زن و ارائه نمونه‌ هاي آرماني به ويژه با ياري گرفتن از شخصيت حضرت زينب (س) در ارتباط با اين موضوع و نقش زنان و خانواده ‎ها در حركت جهاني اربعين (حركت خانواده ‎پايه) تأكيد و تمركز بر ترويج فرهنگ اقامه نماز اول وقت و جماعت، ايجاد زمينه مناسب انس آحاد مردم با قرآن كريم، ترويج فرهنگ دعا و نيايش و افزايش سطح مدارا و تعاون اجتماعي توجه ويژه به نوجوانان، خانواده ‎ها و زنان در مجموعه فعاليت ‎هاي فرهنگي، تبليغي و ترويجي با توجه به قرار گرفتن ايام زيارت اربعين در تعطيلات تابستاني طي سال‎ هاي آتي و فراهم آمدن فرصت حضور حداكثري دانش ‎آموزان به همراه خانواده‎ ها در اين حركت الهي فرهنگ و هنر بهره‎ ورسازي بازه انتظار زوار در شهرها و مناطق مرزي ايران با طراحي و زمينه ‎سازي برگزاري رويدادهاي مختلف فرهنگي و هنري در اين مناطق نظير: نمايش ‎هاي آييني و تعزيه‎ خواني، ثبت خاطرات و دل‌‌‌ نوشته ‌‌‌ها، محافل شعرخواني و مسابقات و جشنواره ‎ها متناسب با شرايط و اقتضائات محيط و توسعه كنش ها و برنامه ريزي هاي ترويج سبك زندگي اربعيني در طول سال وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي - وزارت ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري - سازمان بسيج مستضعفين - سازمان هنري رسانه ‌اي اوج - ستاد كانون هاي فرهنگي هنري مساجد كشور - نهاد كتابخانه هاي عمومي كشور - جبهه فرهنگي انقلاب اسلامي حمايت از هنرمندان در خلق آثار هنري خصوصاً هنرمندان رشته‎ هاي مرتبط با هنرهاي نمايشي جهت اجراي نمايش ‌‌‌هاي آئيني و مستندسازان، عكاسان و گرافيست ‎ها در زمينه توليد آثار هنري متناسب با ظرفيت‎ هاي رسانه‎ هاي محلي، ملي و فضاي مجازي اطلاع رساني و آموزش اطلاع ‌‌‌رساني و فرهنگ ‎سازي نسبت به شرايط زيارت اربعين و لزوم كوتاه بودن مدت اقامت، احترام نسبت به جايگاه والاي مرجعيت ديني در عراق؛ شناخت و رعايت قوانين، آداب، رسوم و هنجارهاي رفتاري اين كشور؛ تكريم مردم عراق به عنوان ميزبان و محور زيارت اربعين و ترويج فرهنگ سپاسگزاري و همكاري با كارگزاران و عوامل اجرايي سازمان صدا و سيما - وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات - وزارت كشور - سازمان مديريت بحران فراهم ‎آوري زمينه رسانه ‎اي لازم براي خبررساني سريع، دقيق و هوشمندانه نسبت به اخبار و وضعيت لحظه ‎اي مرزها، طريق كربلا و پديده ‎هاي مرتبط پژوهش و نوآوري طراحي و اجراي رويدادهاي نوآورانه اربعيني با تأكيد بر ايده ‎پردازي براي رفع نيازهاي جامعه اربعيني و ارتقاء سطح بهره‎ مندي و الگوگيري از پديده اربعين در ارتقاء نظام ‎هاي حكمراني فرهنگي، اجتماعي و تربيتي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري -دانشگاه آزاد اسلامي - معاونت علمي و فناوري و اقتصاد دانش بنيان رياست جمهوري - سازمان جهاد دانشگاهي - پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات - دانشگاه هاي‌ چهار استان: خوزستان، ايلام، كرمانشاه و كردستان طراحي پژوهش ‎هاي مختلف (مطالعات كمي و رصد، مطالعات كيفي و مردم ‎نگاري) مناسك، آيين ‌ها، زوار و مواكب در ايران و عراق و تغييرات آن ‎ها و استخراج فرصت‌‌‌ ها و تهديدها، آينده ‎پژوهي فرهنگي‎ تمدني اربعين و انعكاس گزاره‌ هاي راهبردي به دستگاه ‎هاي تصميم ‎گير و اجرايي ارتباطات ميان فرهنگي شناسايي نقاط اشتراك و هم‎ سويي ‎هاي فرهنگي ‎ارزشي و تقويت روابط بين دو ملت ايران و عراق با تكيه بر ارتباطات مردم با مردم بر اساس مناسبات و خاطرات مشترك فرهنگي سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي - وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي - وزارت امور خارجه - وزارت اطلاعات - مجمع جهاني اهل بيت (ع) - مجمع جهاني تقريب مذاهب اسلامي - ستاد بازسازي عتبات عاليات - سازمان حج و زيارت - جامعه المصطفي العالميه - جبهه فرهنگي انقلاب اسلامي طراحي الگوهاي مناسب و زمينه ‎سازي برپايي موكب‎ هاي ميان ‎فرهنگي به عنوان مثال موكب مشترك ايرانيان و عراقي ‎ها، موكب مشترك اقوام مختلف ايراني، موكب مشترك شيعيان و اهل‎ سنت تقويت همگرايي ميان اقوام، پيروان مذاهب اسلامي و اديان الهي با تكيه بر وحدت اعتقاد به منجي و تلاش در جهت ايجاد و تقويت پيوندهاي ايماني و اخوت اسلامي ميان زائران و تحقق امت واحده اسلام پرهيز از ايجاد و گسترش اختلافات ميان گروه‌‌‌ هاي متعدد شيعي، مذاهب اسلامي، اقوام و مليت ‌‌‌هاي گوناگون حاضر در زيارت اربعين، پرهيز از دامن زدن به مناقشات و مجادلات سياسي و پرهيز از به كارگيري نمادهاي (نشانه‌‌‌ ها، تصاوير، شعارها، علائم و ...) حساسيت‌‌‌ زا و تأكيد بر نشانه ‎هاي مورد قبول همگان توجه به ظرفيت زائران پاكستاني، كشميري و افغانستاني كه از مرزهاي شرقي كشور وارد و از مرزهاي غربي، عازم زيارت اربعين مي ‎شوند با توجه به طول مدت اقامت آنها در ايران و فرصت تقويت پيوندهاي فرهنگي و آشنايي با آرمان ‎هاي جهاني انقلاب اسلامي

برنامه‌ ريزي، اجرا و نظارت

شوراي فرهنگ عمومي كشور با همكاري دستگاه ‎‎هاي ذي ‌ربط، نظارت بر حسن اجراي اين مصوبه را به عهده خواهد داشت. دبيرخانه شوراي فرهنگ عمومي موظف است به طور پيوسته؛ اجرايي ‎سازي محورهاي اين مصوبه را پي‌ جويي، پيگيري و زمينه‎ هاي هماهنگي دستگاه ‎هاي ذيربط را فراهم نمايد.

گزارشي از روند اجرايي ‌‎سازي اين مصوبه توسط دبيرخانه شوراي فرهنگ عمومي كشور تهيه و در جلسه علني اين شورا كه هر سال پيش از ايام عزاداري امام حسين (ع) برگزار مي ‌شود، ارائه مي گردد.

اين مصوبه در يك مقدمه و 7 ماده در جلسه 890 مورخ 1402/8/16 شوراي عالي انقلاب فرهنگي به تصويب رسيد.

سيد ابراهيم رئيسي رئيس جمهور و رئيس شوراي عالي انقلاب فرهنگي